Phật
giáo phân chia ra hai loại vô thường, thô và tế. Thô bao gồm
tất cả những đổi thay hiển nhiên của cả con người và
sự vật mà chúng ta chứng kiến trong cuộc sống hàng ngày:
sự đổi mùa, núi mòn sông lở, quá trình biến đổi từ
tuổi trẻ đến tuổi già, những tình cảm luôn biến chuyển
trong ta.
Thể
vi tế của vô thường cụ thể như: trong mỗi sát na, bất
cứ những gì có vẻ hiện hữu đều thay đổi. Vũ trụ không
phải được tạo thành bởi những thực thể riêng biệt,
rắn chắc mà ngược lại, giống như một dòng suối bao la
của những sự kiện, và những dòng chảy năng động mà trong
đó tất cả đều được nối kết và liên tục tác động
lẫn nhau. Khái niệm về sự thay đổi không ngừng và khắp
nơi trong Phật giáo tương ứng với chủ đề quan trọng về
thuyết tiến hoá trong mọi lãnh vực khoa học của thế kỷ
XX.
Bây
giờ hãy nhìn đến khoa vũ trụ học đương đại. Khái niệm
về những thiên giới không hề biến đổi của Aristote và
vũ trụ tỉnh lặng của Newton đã đi vào quá khứ. Mọi sự
mọi vật đều biến đổi và chuyển động, tất cả đều
vô thường, từ một hạt cơ bản cực nhỏ cho đến toàn
thể vũ trụ, kể cả những dải ngân hà, tinh tú, hành tinh
cũng như nhân loại. Vũ trụ không ở thể tỉnh, mà không
ngừng trương giãn do bởi những xung lực ban đầu nhận được
từ vụ nổ sơ khởi. Cái vũ trụ năng động này được mô
tả bởi những phương trình về luật Tương Đối Tổng Quát.
Với lý thuyết “Big Bang”, vũ trụ không còn là một cái
gì đó thường hằng vĩnh cửu. Nó có một khởi đầu, một
quá khứ, một hiện tại và một tương lai. Nó đang có một
lịch sử. Theo những quan sát gần đây, nó sẽ trương giản
bất tận, ngày càng lạnh giá hơn và cuối cùng chết trong
trạng thái băng giá. Bên cạnh sự chuyển động trương giãn,
tất cả những cấu trúc của vũ trụ – những vẩn thạch,
sao chổi, hành tinh, tinh tú, những dải ngân hà, nhóm thiên
hà - tất cả đều không ngừng chuyển động và dự phần
vào một khúc luân vũ mênh mông của toàn vũ trụ: chúng quay
quanh trục của mình, quanh tinh thể khác, xúm lại hay dang ra
khỏi nhau. Chúng cũng có một quá trình, được sinh ra, trưởng
thành, rồi chết. Những tinh tú có một sinh mệnh kéo dài
hàng triệu hoặc hằng tỷ năm.
Thay
đổi và tiến hoá cũng đi vào những lãnh vực khác của khoa
học. Trong địa chất học, những đại lục mà chúng ta nghĩ
rằng đã dính chặt vào vỏ Trái đất bây giờ được biết
là đã di động khoảng vài cm mỗi năm, tạo nên những núi
lửa và động đất tại những vùng tiếp giáp của các thềm
lục địa. Mặt Trái đất luôn luôn thay đổi và tự tu sửa.
Trong lãnh vực sinh học cũng thế, khái niệm về thuyết tiến
hoá đã được nhà tự nhiên học Charles Darwin đưa ra vào
năm 1859. Con người không còn là một cái gì đó thuộc giòng
dõi thánh thần. Họ không là những hậu duệ của Adam và
Eva do Thượng đế sáng tạo ra như trước đây người ta đã
nghĩ mà là sản phẩm của cả một chuỗi dài tiến hoá được
hình thành bởi sự lựa chọn tự nhiên. Đi ngược lại quá
khứ, tổ tiên của con người từng là những động vật linh
trưởng, những loài bò sát, cá tôm, những loài động vật
không xương sống và những sinh thể đơn bào sơ khai.
Định
luật vô thường không phải chỉ có mặt ở trong thế giới
vĩ mô mà ngay cả ở trong những lãnh vực nguyên tử và hạ
nguyên tử (subatomic). Những hạt được biết là có khả năng
tự sửa đổi bản chất của mình: quark có thể tự thay đổi
gia hệ hoặc “hương vị”, proton có thể biến thành nơtron
trong khi phát xạ pozitron và neutrino. Vật chất và phi-vật-chất
có thể tiêu diệt lẫn nhau để trở thành năng lượng thuần
khiết. Năng lượng chuyển động của một hạt có thể chuyển
hoá vào trong một hạt khác và ngược lại, cụ thể như phẩm
tánh của một vật thể có thể biến thành một vật thể.
Những hạt điện tử trong những vật thể bao quanh chúng ta
không bao giờ đứng yên một chỗ. Ngay chính trong khoảnh khắc
này đây, có đến hàng tỉ những hạt phù du neutrinos đi ngang
qua thân xác chúng ta trong từng giây một. Do tính lượng tử
bất định của năng lượng, khoảng không gian chung quanh ta
đầy ắp một số lượng khó tưởng tượng nổi của những
hạt ‘ảo’, hiện hữu phù du như những bóng ma. Chúng xuất
hiện và biến mất liên miên; và đây chính là hình ảnh tuyệt
vời nhất của tính vô thường vì chúng có một đời sống
cực kỳ ngắn ngủi. Không còn nghi ngờ gì nữa: sự ‘vô
thường vi tế’ của Phật giáo có mặt khắp nơi theo như
cách mà nền khoa học đương đại mô tả về thực tại.
Trịnh
Xuân Thuận
(Văn
hóa Phật giáo số Phật đản 2551)
05-29-2007
12:45:23
