Chương
Hai - Pháp Bảo
Tiết III
Tứ Thánh Ðế
A. Tổng Quát
về Tứ Thánh Ðế
Sau ngày giác ngộ
Vô Thượng Bồ-đề, khi quyết định lên đường giáo hóa,
Thế Tôn rời khỏi cột Bồ-đề ở Ưu-lâu-tần-loa (Uruvelà),
đi đến Ba-la-nại (Bàrànasì), chỗ chư Tiên Ðọa Xứ (Isipatana),
ở vườn Nai (Migadaya) để khởi đầu thuyết pháp độ năm
người bạn cũ cùng tu khổ hạnh (năm anh em Tôn giả Kiều-trần-như
- Kodanna).
Kinh Ðế Phân Biệt Tâm Kinh (Saccavibhangacittasuttam),
Trung Bộ Kinh III; Hán tạng: Kinh Phân Biệt Thánh đế, Trung
A-hàm số 31; kinh Tiểu Bộ, Trưởng Lão Tăng Kệ - Annakodanna;
Kinh Tương Ưng V, Phẩm Chuyển Pháp Luân, trình bày, Thế Tôn
thuyết Tứ Thánh đế và chỉ rõ con đường tu tập Trung đạo
là tránh xa sự đắm say các dục và sự tự hành khổ. Tại
đây, Thế Tôn khai thị, tuyên thuyết, thi thiết, kiến lập,
phân biệt và hiển lộ rộng rãi Tứ Thánh đế mà Thế Tôn
gọi là "Vô thượng Pháp luân" (Ðế Phân Biệt Tâm Kinh).
Thực ra, trong thời pháp này, ngoài
năm anh em Tôn giả Kiều-trần-như, còn có hàng vạn chư Thiên
đến nghe pháp.
Khi Thế Tôn vừa tuyên bố: "...
Cho đến khi nào, này các Tỷ-kheo, trong Bốn Thánh đế này,
tri kiến như thật đã được khéo thanh tịnh ở nơi Ta, cho
đến khi ấy, này các Tỷ-kheo, trong thế giới này, với Thiên
giới, Ma giới, Phạm Thiên giới, với quần chúng Sa-môn, Bà-la-môn,
chư Thiên và loài Người, Ta mới chứng tri: "Ðã chứng đắc
Vô Thượng Chánh Ðẳng Giác..." (Tương Ưng Bộ Kinh V, tr. 426),
thì chư Thiên ở cõi đất, Tứ Thiên Vương Thiên cho đến
Phạm Thiên giới đều cao tiếng nói: "Nay Vô thượng Pháp
luân này... được Thế Tôn chuyển vận, một Pháp luân chưa
từng được ai chuyển vận..." (Sđd, tr. 427).
"Trong khoảnh khắc này, mười nghìn
thế giới chuyển động, rung động, chuyển động mạnh. Và
một hào quang vô lượng, quảng đại phát chiếu ra ở đời,
vượt quá uy lực chư Thiên". (Sđd, tr. 427).
Ngay sau thời pháp này, Thế Tôn
tuyên bố: "Ðã giác hiểu là Kodanna". Từ đó Tôn giả Kiều-trần-như
mới có tên là A-nhã Kiều-trần-như (Anna Kodanna: Kiều Trần
Như đã giác hiểu), và cùng với hàng vạn Phạm Thiên chứng
đắc Tu-đà-hoàn quả (Trưởng Lão Tăng Kệ, Anna-Kodanna).
Thế nào là Tứ Thánh đế?
"Ðó là Khổ Thánh đế, Khổ tập Thánh đế, Khổ diệt Thánh
đế và Khổ diệt đạo Thánh đế."
Thế nào là Khổ Thánh đế?
"Sanh là Khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu
bi là khổ, ưu não là khổ, oán gặp nhau là khổ, ái biệt
ly là khổ, cầu không được là khổ. Tóm lại Năm thủ uẩn
là khổ". (Tương Ưng V, phẩm Chuyển Pháp Luân, tr.424).
Các phần kiết tập ở Trung Bộ
Kinh thì định nghĩa Khổ đế khác hơn: "Sanh là khổ, già
là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não
là khổ, cầu không được là khổ. Tóm lại Năm thủ uẩn
là khổ". (Trung Bộ III, Ðế Phân Biệt Tâm Kinh, tr. 470).
Thế nào là Khổ tập Thánh đế?
"Chính là ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và
tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia; tức là dục ái,
hữu ái, vô hữu ái". (Tương Ưng V, tr. 425; Trung Bộ III, Ðế
Phân Biệt Tâm Kinh).
Thế nào là Khổ diệt Thánh đế?
"Chính sự đoạn diệt, ly tham không có dư tàn khát ái ấy,
sự quăng bỏ, từ bỏ, giải thoát, không có chấp trước".
(Sđd, tr. 425).
Thế nào là Khổ Diệt Ðạo Thánh
đế? "Chính là Bát Thánh đạo; tức là chánh kiến... chánh
định". (Ibid., tr. 425).
Thế Tôn đã cắt nghĩa tri kiến
như thật về Bốn Thánh đế là rõ biết Bốn Thánh đế qua
"ba chuyển" và mười hai hành tướng. Ba chuyển là: thấy rõ
nỗi khổ đau và chỉ cho chúng sinh thấy rõ khổ đau gọi
là "thị chuyển"; hiểu rõ nỗi khổ đau và khích lệ chúng
sinh nhận rõ nỗi khổ đau gọi là "khuyến chuyển"; đã chứng
ngộ, dứt trừ hết khổ đau gọi là "chứng chuyển". Mỗi
Ðế có ba chuyển, nên bốn Ðế gồm thành mười hai hành
tướng. Thế Tôn dạy:
"Ðây là Thánh đế về khổ, này
các Tỷ-kheo, đối với các pháp từ trước Ta chưa từng được
nghe, nhãn sanh, trí sanh, tuệ sanh, minh sanh, quang sanh (thị chuyển).
Ðây là Thánh đế về khổ cần phải liễu tri (khuyến chuyển)...
nhãn sanh, trí sanh... Ðây là Thánh đế về khổ đã được
liễu tri (chứng chuyển) đối với các pháp từ trước Ta
chưa từng nghe, nhãn sanh ... minh sanh, quang sanh.". (Sđd, tr. 425).
(Tương tự đối với Tập, Diệt,
Ðạo Thánh đế).
Bát Thánh đạo ấy là con đường
tu tập Thiền Ðịnh. Thế Tôn đã xác quyết con đường đưa
đến giải thoát không phải do hành khổ, nhưng nhờ đến
hỷ và lạc:
"Vô thỉ, này các Tỷ-kheo, là sự
luân hồi, khởi điểm không thể nêu rõ, đối với những
đau khổ do bị thương đâm, kiếm chém, búa chặt, dầu vậy
chăng nữa, này các Tỷ-kheo, Ta cũng không tuyên bố rằng nhờ
khổ và ưu, Bốn Thánh đế được chứng ngộ. Nhưng này,
các Tỷ-kheo, Ta tuyên bố nhờ lạc và hỷ, Bốn Thánh đế
được chứng ngộ". (Sđd, tr. 446).
Tôn giả Xá-lợi-phất (Sàriputta)
đã đưa ra nhận xét sau đây về Tứ Thánh đế:
"Chư Hiền giả, ví như tất cả
dấu chân của mọi loài động vật đều bị nhiếp trong dấu
chân voi, vì dấu chân này là lớn nhất trong tất cả dấu
chân về mặt to lớn. Cũng vậy, chư Hiền giả, tất cả các
thiện pháp đều tập trung trong Tứ Thánh đế". (Trung Bộ
I, Kinh Tượng Tích Dụ Ðại Kinh, tr.184).
Như thế, Tứ Thánh đế là giáo
lý rất là nền tảng, tối trọng yếu của Phật giáo, của
con đường đi vào giải thoát. Trên con đường này, hành giả
đi những bước an tịnh, hỷ và lạc, cho đến đích giải
thoát, đạt tri kiến giải thoát, mà không phải đi với vẻ
đầy ưu tư, sầu muộn hay bi quan, yếm thế.
Thế Tôn đã thuyết giảng Tứ đế;
giáo lý này các đệ tử của Ngài cũng đã thuyết giảng
trong suốt bốn mươi lăm năm Ngài tại thế. Cho đến nay,
giáo lý này vẫn là giáo lý nền tảng của các bộ phái Phật
giáo, không một nhà nghiên cứu Phật học nào có thể phủ
nhận điều này.
Nói là Bốn Thánh đế, nhưng thực
ra chỉ có một sự thật muôn thuở: ai thấy rõ Khổ đế
thì người ấy đồng thời cũng thấy suốt Tứ đế đúng
như Thế Tôn dạy:
"Này các Tỷ-kheo, ai thấy Khổ,
người ấy cũng thấy Khổ tập, cũng thấy Khổ diệt, cũng
thấy Con đường đưa đến Khổ diệt. Ai thấy Khổ tập,
người ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ diệt, cũng thấy
Con đường đưa đến Khổ diệt. Ai thấy Khổ diệt, người
ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ tập, cũng thấy Con đường
đưa đến Khổ diệt. Ai thấy Con đường đưa đến Khổ diệt,
người ấy cũng thấy Khổ, cũng thấy Khổ tập, cũng thấy
Khổ diệt". (Sđd, tr. 441).
Thấy rõ Tứ Thánh đế có nghĩa
là có Chánh tri kiến về Tứ Thánh đế. Ðây là dấu hiệu
báo trước sự giác ngộ như thật Tứ Thánh đế. Thế Tôn
dạy: "Này các Tỷ-kheo, đây là điềm đi trước, đây là
tướng báo trước mặt trời sắp mọc, tức là rạng đông.
Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, đây là điềm đi trước, đây
là tướng báo trước sự giác ngộ như thật Tứ Thánh đế,
tức là Chánh tri kiến". (Tương Ưng V, tr. 447).
Người học Phật phải ý thức
sâu xa rằng Tứ Thánh đế chẳng những là giáo lý nền tảng,
mà là nền tảng nhất của các giáo lý nền tảng về mặt
tôn chỉ. Một hôm, tại rừng Simsapà ở Kosambi, Thế Tôn đã
xác nhận những gì mà Ngài biết rõ thì nhiều như lá trong
toàn khu rừng Simsapa, nhưng những gì mà Ngài giảng dạy cho
các đệ tử chỉ ít như nắm lá ở trên tay. Vì sao? - Thế
Tôn dạy rằng, những gì mà Ngài không đem ra giảng dạy là
những gì không phải là căn bản cho phạm hạnh, không đưa
đến ly tham, giải thoát, giác ngộ, Niết-bàn. Những gì mà
Thế Tôn giảng dạy là Khổ, Khổ tập, Khổ diệt, Khổ diệt
đạo, bởi vì chúng liên hệ mật thiết đến mục đích giải
thoát, là căn bản Phạm hạnh, đưa đến ly tham, giác ngộ,
Niết-bàn (Sđd, tr.442).
Vì tầm mức quan trọng đó, Thế
Tôn đã dạy giáo lý ấy nhiều lần, nhiều cách và bằng
nhiều vận dụng giảng dạy. Ngài dạy: "Ở đây có vô lượng
chữ, vô lượng câu, vô lượng thi thiết". (Sđd, tr. 433).
Chúng ta lần lượt khảo sát từng
phần của Tứ Thánh đế nầy.
B. Nội Dung
Tứ Thánh Ðế
* Khổ Thánh
Ðế (Dukkha):
Theo lời Thế Tôn dạy, cuộc đời,
và cả cuộc sanh tử, chỉ là khổ đau.
Trước hết, qua lời tuyên bố ấy,
một số người vội kết án đạo Phật là tiêu cực, bi quan,
yếm thế.
Chúng ta cần xác định rõ ở đây
rằng, đấy là lời tuyên bố sau khi cảm nghiệm và quan sát
kỹ cuộc đời. Nó là một nhận thức. Chỉ có thể phê phán
nhận thức ấy đúng hay sai, phù hợp hay không phù hợp với
cuộc sống, mà không phải là lạc quan hay bi quan, tích cực
hay tiêu cực. Lạc quan hay bi quan là thuộc thái độ sống,
mà không phải là nhận thức, đánh giá cuộc sống.
Ngay cả với thái độ sống của
Phật giáo thì cũng không liên hệ gì đến thái độ lạc
quan hay bi quan, yếm thế; Phật giáo chủ trương Trung đạo
ở cả hai lãnh vực nhận thức và hành động (sống). Chánh
ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm
và chánh định là thái độ sống biểu hiện bên ngoài, thuộc
Trung đạo mà không nghiêng về lạc quan hay bi quan.
Ði vào ý nghĩa của Tứ Thánh đế
chúng ta càng thấy rõ thái độ sống như thật, an tịnh, hỷ
lạc và đầy giải thoát của Phật giáo.
Gọi là Thánh đế bởi vì giáo
lý này đưa đến thoát khổ. Gọi là Thánh đế bởi vì nó
là như thật: "Bốn Thánh đế, này các Tỷ-kheo, là như thật,
không ly như thật, không khác như thật. Do vậy được gọi
là Thánh đế". (Tương Ưng V, tr. 439).
Giờ ta thử tìm xem có sự khác
biệt nào giữa nghĩa khổ đau của người đời và nghĩa khổ
đau (Dukkha) của Phật giáo trước khi đi vào phân tích từng
sự kiện khổ đau. Nhìn thấy cảnh vô thường, khổ đau ở
đời. Ôn Như Hầu thi cảm:
"Trẻ tạo hóa đành hanh
quá ngán,
Chết đuối người trên cạn
mà chơi.
Lò cừ nung nấu sự đời,
Bức tranh vân cẩu vẽ người
tang thương".
(Cung Oán Ngâm Khúc, câu số 73
- 76)
hoặc:
"Tiêu điều nhân sự đã
xong,
Sơn hà cũng huyễn, côn trùng
cũng hư". (Ibid., câu 95 - 96).
hay:
"Phong trần đến cả sơn
khê,
Tang thương đến cả hoa kia cỏ
này.
Tuồng huyễn hóa khéo bày ra
đấy,
Kiếp phù sinh trông thấy mà
đau". (Ibid., câu 99 - 102).
Các thi hào lớn ở nước ta thường
có những xúc cảm tương tự, cụ Nguyễn Du đã than:
"Trăm năm trong cõi người
ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét
nhau.
Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau
đớn lòng". (Kim Vân Kiều, câu 1-4).
Người đời có thấy vô thường là
khổ, nhưng lại chấp chặt vào lòng khát ái và tự ngã nên
càng đau thì lại càng than thở, càng than thở thì lại càng
nghe đau. Thi ca vẫn để lại lời than thở khổ đau ấy.
Phật giáo thì cũng nhìn thấy đời
vô thường và khổ đau. Do vô thường mà khổ đau. Do mọi
chuyện đời vì duyên sinh mà vô thường; do lòng khát ái muốn
nắm giữ cuộc sống không ngừng trôi chảy mà khổ đau. Khổ
đau thật sự, theo Phật giáo, không phải vì vô thường, mà
là vì lòng tham ái, và chấp thủ. Tôi sinh ra chỉ cao một
thước rưỡi, cái khổ đau của tôi không phải vì một thước
rưỡi chiều cao, mà là vì tôi muốn mình cao hơn một thước
rưỡi, vì tôi nghĩ rằng một thước rưỡi là xấu, v.v..
Cái nghĩa khổ khác biệt giữa Phật
giáo và người đời là ở chỗ, trong khi Phật giáo thấy
khổ đau là do tham ái, thì người đời sống nắm chắc tham
ái. Chính những điểm nhìn khác biệt này biến sự thật
của khổ đau thành sự thật của bậc Thánh gọi là Khổ
Thánh đế.
Sanh là khổ: Kinh chép: "Mỗi
loài chúng sanh, trong từng giới loại, sự xuất sản, xuất
sanh, xuất thành, tái sanh, sự xuất hiện các uẩn, sự hoạch
đắc các căn gọi là sinh" (Trung Bộ III, Ðế Phân Biệt Tâm
Kinh, tr. 471).
Với con người, sanh có nghĩa là
từ khi kết thai cho đến khi ra đời. Sự kết thai khởi đầu
đã khó khăn. Phải có đủ ba điều kiện thai nhi mới hình
thành: nghiệp thức (hay hương ấm), tinh khí của cha mẹ kết
hợp, và phải trong thời bà mẹ có thể thụ thai (Kinh Ðại
Duyên, Trường Bộ Kinh III). Chỉ có một cặp tinh trùng được
sinh thành giữa hơn mấy triệu tinh trùng khác, là một khó
khăn nữa. Chín tháng trong lòng mẹ, với thai nhi là cả một
thời gian dài dằng dặc và hãi hùng. Khi thì nghe nóng như
ở giữa sa mạc nắng cháy, khi thì nghe như ở giữa tuyết
lạnh. Thức ăn và những biến chuyển vật lý, tâm lý của
người mẹ đều có ảnh hưởng mạnh vào thai nhi. Thai nhi
được hình thành và được tăng trưởng ngoài sự mong muốn
của mình. Ðây là một điều khổ lớn.
Nghiệp thức vào thai là kết quả
của ái, thủ, vô minh, khiến quên đi hết những gì của đời
sống quá khứ của mình. Ðây là một điều khổ lớn khác.
Lúc sinh, do vì sức ép và do sự
thay đổi môi trường sống, trẻ phải chịu nhiều đau đớn
- Bà mẹ thì hẳn là đau đớn rồi.
Ra đời chưa phải là hết hiện
tượng sinh, còn tiếp tục sinh qua từng sát-na. Tất cả đều
diễn biến ngoài sự can thiệp của mình, là một điều khổ
tâm. Thi nhân thường chỉ cái khổ đau của trẻ biểu lộ
qua tiếng khóc chào đời, đồng thời tiếng khóc này cũng
báo hiệu sắp đi vào một quá trình sinh tử mới:
- "Thoạt sinh ra thì đà
khóc chóe,
Trần có vui sao chẳng cười
khì.. ?" (Nguyễn Công Trứ).
- "Thảo nào khi mới chôn nhau,
Ðã mang tiếng khóc ban đầu
mà ra". (Ôn Như Hầu)
Già là khổ: "Sự niên lão, sự
hư hoại, trạng thái rụng răng, tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ
rút ngắn, các căn biến loạn. Như vậy gọi là già". (Ðế
Phân Biệt Tâm Kinh, Trung Bộ III, tr. 471).
Dù đang tuổi trẻ, ta cũng dễ nhận
ra già là khổ.
Ở đời không ai muốn già, chờ
già, nhứt là nữ giới. Phép lịch sự phương Tây, không có
hỏi tuổi tác của các phụ nữ, bởi làm thế là nhắc nhở
họ trở về với hình ảnh buồn bã: đang già hay sắp già.
Ai mà lại không muốn mình trẻ
mãi? Càng mong trẻ thì lại càng thấy khổ vì già. Già là
một sự kiện kinh hoàng! Nó như là hoàng hôn đến, vùi dập
bao nhiêu mộng ước của cuộc đời.
Nếu trẻ là đẹp, đầy nhựa sống,
dễ chịu bao nhiêu, thì già lại ngược hẳn bấy nhiêu, với
lưng còm, má hóp, da nhăn, mắt mờ, tai điếc..
Già thì cướp đi sức khỏe, cướp
đi các thứ hạnh phúc của ăn, mặc, ngủ... Nó như con ngựa
bất kham trên đường đời ngàn dặm. Ở già có mặt của
nhiều đau nhức, mỏi mệt; ở đó, cái chết đang đến gần,
cái mà mọi người đều sợ hãi.
Bệnh là khổ: Hầu như mọi
người đều có dịp nếm cái vị đắng của bệnh tật, nhưng
thấy sâu xa cái khổ đau của bệnh thì hiếm.
Chỉ một chiếc răng đau đủ làm
cho ta khở sở lắm. Một cơn gió độc làm xây xẩm mặt mày,
quay mòng đầu óc, dù chỉ trong một chốc, cũng đủ cho mình
thấy mình không làm chủ cái thân, tâm này; mạng sống mỏng
manh này có thể tắt ngấm bất cứ lúc nào cùng với sự
nghiệp mà mình khổ công xây dựng ở đời. Ðấy là khổ.
Có biết bao nhiêu chứng bệnh khác
có thể xâm nhập cơ thể, gan, ruột, bao tử, mắt, mũi, v.v...
bất cứ lúc nào. Cái ám ảnh của cơn vô thường bệnh hoạn
cũng đủ làm cho mình khổ, huống nữa. Cứ một lần thử
đi vào bệnh viện, thì thấy rõ hiện tượng của bệnh là
khổ. Con người hầu như hoàn toàn bị động trước thân
bệnh. Ðây mới thực sự là niềm đau lớn nhất.
Chết là khổ: Mọi người
đều phải chết sớm hay muộn. Sự cảm nhận khổ đau về
cái chết thì có vẻ hơi mơ hồ, bởi vì khi có cảm nhận
thì chưa chết, mà khi chết thì không còn cảm nhận.
Tuy nhiên, cái điều mà ta có thể
nhận ra là khi có những người thân chết, cái cảnh xúc động,
bi thương, tang tóc, khổ đau hiện rõ. Khổ cho người sống
nhiều hơn. Người sắp chết mà biết mình sắp chết thì
tâm lý cũng đầy dao động bi thương tương tự. Ở đây,
ta thấy rõ, chết thì không mấy khổ đau, nhưng ám ảnh của
cái chết gây nên nhiều khổ đau hơn.
Càng muốn sống, ham sống thì lại
càng sợ chết. Càng sợ chết thì tâm lý sống càng dao động
và có thể dấy khởi nhiều bất thiện tâm, nếu không biết
tu tập giải thoát.
Có người không biết những gì
sẽ xãy đến với mình sau cái chết mà đâm lo; có người
cho rằng chết là hết rồi sinh phóng dật, sống vội vàng
làm mất hết cái an tịnh và thanh thản của cuộc sống. Chết,
do đó, trở thành cơn ác mộng của cuộc sống.
Chết có thể xãy đến bất cứ
lúc nào vì bất cứ lý do nào, do đó mà ma lực ám ảnh của
nó lại càng lớn hơn, kéo dài suốt cuộc sống. Ðây là khổ
đau về cái chết.
Sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ.
Tự thân của chúng rõ là khổ đau. Do gặp tai nạn, do cảm
thọ khổ đau mà sinh sầu, nên sầu là khổ. Do gặp tai nạn,
do cảm thọ khổ đau mà sinh bi thương, bi ai, than khóc, than
vản; nên bi là khổ. Sự không thoải mái về thân, đau đớn
về thân là khổ; nên khổ này cũng là nghĩa khổ đau (Dukkha).
Sự không thoải mái về tâm, sự đau khổ do tâm cảm nhận
gọi là ưu, ưu chính là khổ. Do gặp tai nạn, do đau khổ
mà lòng sinh bi não, ưu não, thất vọng, tuyệt vọng, gọi
là não, do đó não là khổ.
Mong muốn không được là khổ
(cầu bất đắc khổ). Sống thì ai cũng bị sanh, bị già,
bị bệnh, bị chết, nhưng lòng thì luôn luôn mong cầu đừng
bị khổ vì sinh, đừng bị bệnh, đừng bị già hoặc bị
già chi phối, đừng bị chết hay bị chết chi phối. Mong ước
những điều mà không thể thành tựu được như vậy là thất
vọng, là tuyệt vọng, là ưu sầu, do đó là khổ đau (Dukkha).
Sống còn có những mong ước thiết tha khác nữa: mong có bạn
tốt, có lợi, có danh, có tình đẹp, v.v... Không phải mong
ước nào cũng được thực hiện. Mong ước không trở thành
hiện thực là khổ. Cái lý do của nỗi khổ này là do con
người không thực sự làm chủ chính mình, không thực sự
làm chủ hoàn cảnh sống của tha nhân.
Sống thì mong ước, mà mong ước
thì khổ. Ðấy là cuộc đời!
Triển khai ý nghĩa "cầu bất đắc
khổ" này, ta có "ái biệt ly khổ" và "oán tắng hội khổ".
Yêu thương mà các đối tượng thương yêu bị xa lìa, ly biệt
thì sẽ thất vọng, sầu não và khổ đau (Dukkha). Những gì
mình ghét bỏ mà phải ôm ấp nắm giữ, gặp mặt thì sẽ
làm cho mình thất vọng, khó chịu, phiền bực, đấy là khổ
(Dukkha).
Năm uẩn là khổ : như đã
được trình bày ở tiết Năm uẩn. Năm uẩn vốn do duyên
sinh nên Vô ngã, Vô thường. Vì vô thường, biến hoại đi
ngược với tham ái và chấp thủ của con người nên khổ
đau.
Vì vô minh, con người chấp thân
sắc uẩn, chấp cảm thọ, tư duy hiểu biết... là của mình,
là mình, là tự ngã của mình nên khi chúng thay đổi, biến
dịch, thì nghe mình khổ đau.
Sống với thân Năm uẩn như sống
trong ngôi nhà đang bốc cháy. Lửa tham, lửa sân và lửa si
đang bốc cháy ở mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý; đang bốc
cháy ở sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. Nghĩa là cả
thế giới đang bốc cháy. Chấp nhận Năm uẩn là mình thì
sẽ bị thiêu cháy. Ðấy, Năm uẩn là khổ.
Cái khổ đau kểâ trên có thể
biểu hiện qua ba hành tướng:
- Khổ khổ (Dukkha-dukkha):
chỉ các khổ đau thông thường, thuộc khổ thọ.
- Hoại khổ (Viparigàma-dukkha): do
thay đổi đột ngột mà khổ, thuộc lạc thọ.
- Hành khổ (Sankhàra-dukkha): các
pháp do duyên sinh nên vô thường biến hoại trong từng sát
na mà khổ đau, thuộc xả thọ.
(Theo Visuddhimagga - Thanh Tịnh Ðạo),
Hội Pàli Texts ở London ấn hành, tr. 499).
* Khổ Tập
Thánh Ðế (Samudaya)
Tất cả những khổ đau kể trên
cùng có nguyên nhân chính của chúng là khát ái (Tanhà).
Như đã được lập luận nhiều
lần ở các phần giáo lý trước, Năm uẩn là khổ đau vì
Năm uẩn vô thường, chính vô thường là ý nghĩa của khổ
đau. Ở đâu có vô thường, ở đó có khổ đau. Từ địa
ngục cho đến cõi trời Phi-tưởng-phi-phi-tưởng đều Vô
thường, nên đều nằm trong nghĩa khổ đau (Dukkha).
Thực ra, không phải vì Vô thường
mà khổ đau. Do con người ái sắc, ái thọ, ái tưởng, ái
hành, ái thức, nên khi sắc thọ, tưởng, hành, thức ấy bị
biến đổi, bị hoại diệt mới sinh sầu, bi, khổ, ưu, não.
Khổ đau chính là lòng khát ái. Ngay cả khi có mặt cái gọi
là khổ đau, nếu con người không chấp thủ sắc là mình...,
thọ là mình..., tưởng là mình..., hành là mình.., thức là
mình, là của mình, là tự ngã của mình, thì sẽ không thấy
có ai khổ đau hay mình khổ đau. Chỉ khi có chấp thủ thì
mới thực sự có khổ đau, có mình khổ đau. Ở đâu có dục,
tham thì ở đấy có chấp thủ, như Thế Tôn đã dạy. Nói
tóm lại, gốc của khổ đau chính là lòng tham ái.
Tham ái không có nghĩa là nguyên
nhân đầu tiên của khổ đau, theo Phật giáo (hay theo giáo
lý Duyên khởi). Bởi vì, chính ái do thọ sinh, thọ thì do
xúc sinh, v.v... thức do hành sinh, hành do vô minh sinh,... ái
chỉ là cái nhân chính yếu và gần nhất của khổ đau.
Nói nhân của khổ đau là lòng khát
ái, có nghĩa: nhân của khổ đau là do mười hai nhân duyên
tập khởi, hay Năm thủ uẩn tập khởi. Bởi vì theo Duyên
khởi, ái có mặt là mười hai nhân duyên có mặt, Ái có mặt
(hay hành uẩn có mặt, vì ái thuộc hành uẩn) là Năm thủ
uẩn có mặt. Khổ tập Thánh đế, do đó, có thể nói rằng
chính là mười hai nhân duyên hay chính là Năm thủ uẩn.
Nói khát ái là đã hàm ngụ nói
đến sân và si. Sân chỉ là bề trái của khát ái (tham), và
si là bản chất của khát ái. Khi nói ta thích tướng đẹp,
có nghĩa là ghét bỏ tướng xấu, ghét bỏ hay chối bỏ tưởng
xấu là biểu hiện của sân. Thế nên, ta cũng có thể phát
biểu rằng Khổ tập Thánh đế là tham, sân và si.
Khuynh hướng của con người là
tìm kiếm và ham thích những sắc đẹp, những âm thanh hay,
những mùi hương thơm lạ, những vị ngon ngọt, những xúc
chạm êm ái, và tránh xa các sắc, thanh, hương, vị và xúc
trái ngược. Lòng tham ái càng mạnh thì chấp thủ ngã càng
mạnh, là nghiệp lực dẫn tới tái sinh đời này, đời khác.
Những ham muốn năm trần ấy được gọi là dục ái. Khi năm
trần thay đổi thì khởi lên sầu, bi, khổ, ưu, não. Ngay cả
khi con người đang nắm giữ năm trần đẹp ấy, thì nỗi
lo sợ năm trần biến đổi, biến hoại cũng đủ gây khổ
đau ray rứt lòng người. Cả những khi lòng tham ái có mặt
đang chờ đợi đón nhận năm trần đẹp, cũng gây nên những
dao động, xao xuyến, âu lo. Ðấy là tất cả ý nghĩa: dục
ái là Khổ tập Thánh đế. Bị vướng mắc vào dục ái, con
người khó thoát ly khỏi Dục giới.
Một khuynh hướng sống khác mà
người ta gọi là bản năng sinh tồn, là khát vọng được
tồn tại. Do muốn tồn tại nên lòng sinh sợ hãi sự chuyển
sinh hay hoại diệt. Cứ nhìn một người đang phấn đấu với
cái chết thì sẽ thấy bản năng sinh tồn hay khát vọng sinh
tồn ấy. Ðây gọi là hữu ái.
Hữu ái có ba đối tượng: Dục
giới, Sắc giới, và Vô sắc giới. Có người mong mình có
mặt trong Dục giới, tái sinh trong Dục giới. Có người lại
nhàm chán các dục lạc từ sắc, thanh, hương, vị và xúc;
họ nhàm chán cõi Dục và khởi lên mong ước về cõi Sắc.
Có người lại nhàm chán cả đến các sắc tướng, mong tồn
tại ở trong thế giới không có sắc tướng, họ được sinh
về cõi Vô sắc.
Còn khát vọng tồn tại là còn
khát ái, là còn sinh tử, còn chịu cảnh vô thường và khổ
đau. Do đó, Hữu ái là Khổ tập Thánh đế.
Có nhiều người nhàm chán cả cuộc
sống sinh diệt, mong muốn không còn sống lâu hơn nữa, không
còn thác sinh nữa. Ðây là biểu hiện Vô hữu ái. Bởi vì
không ham sống, thì bấy giờ họ có thể còn nuôi dưỡng
cái lòng ham ở chỗ không sinh diệt và vẫn còn cái tập khí
ham muốn. Ở đây, tùy thuộc theo nghiệp lực của họ mà
thác sinh về cảnh giới thích ứng sau khi chết. Cảnh giới
thoát ly sinh diệt thực sự là Niết-bàn. Niết-bàn là dập
tắt hẳn lòng khát ái, chấp thủ. Nếu ái diệt, nếu tập
khí của tham ái đã hoàn toàn đoạn diệt, thì Niết-bàn có
mặt ngay tại cõi đời này. Nhưng nếu tập khí tham ái chưa
hoàn toàn đoạn diệt, thì khát vọng Vô hữu không chưa đủ.
Chính sự có mặt của khát vọng này là một thứ lửa nung
nấu khổ đau.
Vô hữu ái, do đó, vẫn là nhân
của khổ, là Khổ tập Thánh đế.
(xem tiếp đoạn kế)
