ĐI
TÌM CÀNH HOA ĐÀO VUA QUANG TRUNG
TẶNG
NGỌC HÂN CÔNG CHÚA
Cành
đào bích vua Quang Trung gửi báo tin chiến thắng từ Thăng
Long vào thành Phú Xuân tặng Ngọc Hân công chúa cách đây
216 năm phải chăng chỉ là một huyền thoại đẹp? Chi tiết
này hoàn toàn không có cứ liệu lịch sử! Tuy nhiên, người
dân trồng đào Nhật Tân khẳng định đó là một câu chuyện
thật 100%. Phần đất đuôi của dinh Lẫm xưa, nơi chuyên trồng
đào tiến vua nay hoa đào vẫn rộ mỗi độ gió đông về…
Áp
Tết Ất Dậu, tiết xuân đất Bắc vương vất giá lạnh,
lây rây mưa bụi. Giữa một khoảnh đất trồng đào còn sót
lại ven Hồ Tây thuộc vùng Nhật Tân, tôi chợt nhớ một
hình ảnh đẹp trong lịch sử đã được học: Rằng mùa xuân
Kỷ Dậu 1789, sau khi đại chiến quân Thanh, tiến quân vào
Ngọc Hồi, vua Quang Trung cho người mang cành hoa bích đào vào
thành Phú Xuân tặng Ngọc Hân công chúa. Cành bích đào đó
được trồng trên chính vùng đất Nhật Tân - dinh Lẫm xưa,
nơi tôi đang đứng cùng ông Nguyễn Văn Sửu – nghệ nhân
trồng đào đang từng ngày nơm nớp lo cho số phận cây hoa
đào.
Ông
Sửu rút chiếc khăn tay ra thấm nước mưa phủ mờ trên cặp
kính lão, giọng nói đầy ngậm ngùi: “- Chẳng bao lâu nữa,
sắc thắm đào bích chính gốc Nhật Tân sẽ biến mất, nhường
chỗ cho các tòa nhà cao tầng biệt thự phục vụ công cuộc
mà người ta cho là hiện đại hóa đất nước, bất chấp
người dân lên tiếng gìn giữ cây đào truyền thống”. Trước
vườn đào, thoắt quên đi cái sự buồn, ông Sửu say sưa
kể về những cây đào ông chăm chút gặp được người khách
mua tâm đắc.
Ông
Sửu đầy hào hứng khi nhắc tới câu chuyện cành đào vua
Quang Trung tặng Ngọc Hân công chúa, nhưng niềm vui vuột biến
mất trên khuôn mặt ông, ông bảo: “Cho tới nay, các nhà
sử học vẫn cho câu chuyện ấy là truyền thuyết. Nhưng cụ
nội tôi kể cho ông tôi nghe, ông tôi kể lại với bố tôi,
rồi bố tôi kể cho tôi. Bốn đời người, tới nay tôi gần
70 tuổi, vậy mang tuổi tác của 4 đời người ra để so sánh
với mốc lịch sử nửa đầu thế kỷ XVIII thì gần lắm!
Tôi nghĩ, đôi khi các nhà sử học cũng quên những chi tiết
khi ghi chép, và có thể câu chuyện này là một sự quên lãng”.
Hãy
khoan nói tới chuyện thật - giả, giả - thật ở đây. Bởi
lẽ hình ảnh đẹp ấy đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều
thế hệ người Việt Nam rồi, dù là truyền thuyết. Riêng
sắc đào bích đã gợi lên toàn bộ thế giới mơ mộng của
tình yêu nguyên khai và đằm thắm nhất.
Người
xưa bảo: Bích đào là hoa của trời. Cây bích đào trên trời
sắc biêng biếc, còn xuống trần thì tựa hoa đào nhưng sắc
rất hồng. Lá bích đào so với lá hoa đào cũng biếc hơn…
Câu thơ cổ “Đào hoa y cựu tiếu đông phong” (Hoa đào năm
ngoái còn cười gió đông) gắn với tích: Một nho sinh thời
xưa trên đường lên kinh đi thi, lúc về gặp người con gái
trong mộng, tình yêu của họ nảy nở đúng vào mùa hoa đào.
Họ hẹn ước với nhau, nhưng vì chiến tranh liên miên, nhiều
năm sau chàng trai quay trở lại cũng mùa hoa đào nở, cảnh
vẫn vậy, nhưng tìm người xưa không thấy. Rồi tích đào
nguyên (khởi đầu nơi vườn đào) hay tích Tây Vương mẫu
hiến bàn đào… Có thể nói, những gì tinh khiết nhất thường
được người xưa ví với hoa đào.
Phải
chăng, vì lẽ đó mà tráng sĩ hào hoa đất Bình Định đã
gửi hoa của trời, loại hoa chỉ riêng đất Thăng Long mới
có vào Huế tặng cho người con gái hoàng tộc đất Bắc.
Trong giai đoạn lịch sử này, Ngọc Hân công chúa được ví
như bông hoa rực rỡ nhất, được nâng niu nhất trong triều
Lê đang tàn tạ. Với ai đó, mối tình này chỉ là một âm
mưu chính trị, nhưng dường như, đây là sự tương ngộ giữa
“Trai anh hùng, gái thuyền quyên”.
Truyền
thuyết và lịch sử
Có
lẽ, ông Sửu cũng không bận lòng nhiều vì cành hoa vua Quang
Trung tặng Ngọc Hân công chúa chưa tìm thấy hay không có trong
cứ liệu lịch sử. Điều mà ông đau đáu hơn cả là Nhật
Tân không còn đất trồng đào, mặc dù Sở Tài nguyên-Môi
trường và Nhà đất thành phố Hà Nội đã hứa hẹn để
lại cho dân Nhật Tân riêng 7 ha đất đồng trồng đào. Vì
chỉ có đất ở dinh Lẫm cánh đào mới dày, sắc thắm, nở
xoè to và lâu tàn như thế. “Tôi rất thích câu nói “lãnh
đạo ở ta có tư duy nhiệm kỳ” của ngài Đại biểu Quốc
hội Dương Trung Quốc”, ông Sửu nói vậy.
Người
dân Nhật Tân thủy chung với cây hoa đào như mùa xuân thủy
chung với gió bấc, tháng bảy thủy chung với mưa ngâu… Vậy
mà khối tình thâm sâu ấy lại bị chia cách. Bây giờ, đất
trồng đào trong đồng coi như đã hết, vài năm nữa, các
công trình xây dựng sẽ chễm trệ trên đất dinh Lẫm. Đương
nhiên, con cháu đời sau sẽ không còn thấy sắc thắm hoa đào
trên vùng đất gốc gác mỗi độ xuân về. Và có thể, hoa
đào cũng chỉ được nhắc tới trong truyền thuyết.
Tôi
nhớ, giáo sư sử học Trần Quốc Vượng có lần phát biểu
rằng, lịch sử của Việt Nam thường pha trộn truyền thuyết
và hiện thực. Mà cành hoa đào vua Quang Trung tặng Ngọc Hân
công chúa là một ví dụ cụ thể. Theo giáo sư Vượng, mối
tình sâu đậm giữa Ngọc Hân công chúa và vua Quang Trung là
không có, chi tiết cành hoa đào bích xuân Kỷ Dậu 1789 lại
càng là chuyện không thể. Thế nhưng, người dân Việt Nam
hầu như ai cũng biết câu chuyện đẹp đó và xem như biểu
tượng của một tình yêu sáng trong.
Tôi
mang ý kiến của giáo sư Vượng ra trao đổi với ông Sửu,
ông Sửu cười và nói: “Tôi cũng chẳng có ý định tranh
cãi với các nhà làm lịch sử làm gì. Nhưng, người dân Nhật
Tân luôn xem đó là niềm tự hào để tiếp tục phát huy truyền
thống trồng cây hoa đào.Hôm nay, tôi vẫn được ngắm thành
quả của mình trên đất dinh Lẫm, vậy là hạnh phúc rồi”.
Vẫn
biết, ẩn ý trong câu ông Sửu nói là sự chua xót tột cùng
của một gia đình 4 thế hệ nguyện “ăn đời ở kiếp”
với cây hoa đào. Vậy mà thế hệ thứ 4 là ông Sửu không
thể giữ nổi hoa đào ở chính vùng đất sinh sôi ra nó. Chẳng
biết, lỗi lầm ấy có đeo đẳng ông Sửu trong suốt khoảng
thời gian còn lại của cuộc đời?.
HIỀN
THẢO
5/2/
2005
