CHƯƠNG
XIX: QUÁN THỜI
Hỏi:
Nên có thời gian, vì nhơn đối đãi nhau mà tựu thành. Nhơn
có thời quá khứ thì có thời vị lai và hiện tại. Nhơn
thời hiện tại có thời quá khứ vị lai. Nhơn có thời vị
lai nên có thời quá khứ, hiện tại. Các pháp thượng, trung,
hạ, đồng nhất, dị biệt v.v… cũng do bởi tương đãi mà
tựu thành.
Đáp:
Nếu
nhơn thời quá khứ,
Có
vị lai, hiện tại.
Vị
lai và hiện tại,
Phải
thuộc thời quá khứ.[1] [1]
Nếu
nhơn thời quá khứ có vị lai và hiện tại thì trong thời
quá khứ phải có vị lai và hiện tại. Vì sao? Pháp thành
tựu do bắt nguồn từ đâu thì ở đó phải có pháp đó.
Như nhơn ngọn đèn, thành có ánh sáng, tùy chỗ nào có đèn
thì có ánh sáng chỗ đó. Như thế, nhơn thời quá khứ mà
thành thời vị lai, hiện tại; thì trong thời quá khứ nên
có hiện tại, vị lai. Nếu trong thời quá khứ, có thời vị
lai, hiện tại; thì ba thời đều gọi là thời quá khứ. Tại
sao? Vì thời vị lai, hiện tại ở trong thời quá khứ. Nếu
tất cả thời đều quá khứ thì không có thời vị lai và
hiện tại, vì đều là quá khứ. Nếu không có hai thời vị
lai, hiện tại thì cũng nên không có thời quá khứ. Tại sao?
Vì nhơn hai thời vị lai hiện tại nên gọi thời quá khứ.
Cũng như nhơn thời quá khứ mà thành thời vị lai và hiện
tại; cũng như thế phải nhơn thời vị lai, hiện tại mà
thành thời quá khứ. Nay không có thời vị lại, hiện tại
nên thời quá khứ cũng phải là không có. Thế nên, ở trên
nói nhơn thời quá khứ thành thời vị lai, hiện tại; điều
ấy không đúng. Nếu trong thời quá khứ không có hai thời
vị lai, hiện tại mà nhơn thời quá khứ thành thời vị lai,
hiện tại cũng không đúng. Vì sao?
Nếu
trong thời quá khứ,
Không
vị lai hiện tại.
Thời
vị lai hiện tại,
Làm
sao nhơn quá khứ? [2]
Nếu
thời vị lai, hiện tại không ở trong thời quá khứ, làm
thế nào nhơn thời quá khứ mà thành thời vị lai, hiện tại?
Vì sao? Nếu ba thời đều có tướng dị biệt, không thể
tương đãi mà thành. Như chiếc bình, chiếc áo v.v… muôn
vật, mỗi cái tự riêng thành không nhơn đối đãi. Nhưng
nay không nhơn thời quá khứ thì thời vị lai và hiện tại
không thành; không nhơn thời hiện tại, thời quá khứ, vị
lai cũng không thành; không nhơn thời vị lai, thời quá khứ,
hiện tại cũng không thành. Trước ông nói, trong thời quá
khứ, tuy không thời vị lai, hiện tại mà nhơn thời quá khứ
được thành thời vị lai, hiện tại điều ấy không đúng.
Hỏi:
Nếu không nhơn thời quá khứ, thành thời vị lai và hiện
tại, có lỗi gì?
Đáp:
Không
nhơn thời quá khứ,
Thì
không thời vị lai.
Cũng
không thời hiện tại,
Thế
nên không hai thời. [3]
Không
nhơn thời quá khứ, chẳng tựu thành hai thời vị lai, hiện
tại. Vì sao? Nếu không nhơn thời quá khứ để có thời hiện
tại, thì căn cứ chỗ nào mà có thời hiện tại? Vị lai
cũng thế, ở chỗ nào có thời vị lai? Thế nên không nhơn
thời quá khứ thì không có hai thời vị lai, hiện tại. Như
thế, do đối đãi mà có, sự thật không có thời gian.
Vì
do nghĩa như thế,
Thì
biết hai thời khác;
Thượng,
trung, hạ, nhất, dị…
Các
pháp ấy đều không. [4]
Vì
ý nghĩa như thế, nên biết; ngoài ra, vị lai, hiện tại, cũng
nên không; và: Trên, giữa, dứới, một, khác v.v.. các pháp
cũng đều không thật. Như nhơn trên có giữa, dưới; lìa
trên không có giữa và dưới. Nếu lìa trên có giữa và dưới
thì không nên làm nhơn đối đãi nhau. Nhơn một nên có khác,
nhơn khác nên có một. Nếu một thật có, không nên nhơn khác
mà có; nếu khác thật có, không nên nhơn một mà có. Các
pháp như vậy cũng nên như thế mà phá.
Hỏi:
Như có những sự sai biệt của năm, tháng, ngày, khoảnh khắc
, nên biết có thời gian.
Đáp:
Thời
gian dừng không thể,
Thời
gian đi cũng không.
Thời
nếu không thế được,
Làm
sao nói tướng thời. [5]
Nhơn
vật nên có thời,
Ngoài
vật đâu có thời.
Vật
còn không thể có,
Huống
là có thời gian. [6]
Thời
gian nếu không dừng lại, thì không thể nắm bắt được
nó. Thời gian dừng lại cũng không. Nếu thời gian không thể
có, làm thế nào nói tướng thời gian? Nếu không thời gian
thì không có thời gian. Nhơn sự vật phát sanh nên quyết chắc
có thời gian, nếu lìa sự vật không có thời gian. Từ trước
đến nay dùng mọi cách phá hủy các pháp không thực, làm
gì có thời gian.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]
ý nghĩa chương thời gian không khác gì với chương khứ lai.
Thời gian có quá khứ hiện tại và vị lai. Quá khứ đã qua
vị lai chưa đến, hiện tại liên lỉ không an trụ, cho nên
tất cả đều không thật có. Có thời gian hay không chỉ là
do tâm thức phân biệt của con người qua sự vật biến đổi….
Đọc
Thêm:
-Trung
Luận, Bồ Tát long Thọ, Việt dịch: Thích Viên Lý
-Luận
Giải Trung Luận - Tánh Khởi và Duyên Khởi, Hồng Dương Nguyễn
Văn Hai
-Lịch
Sử Tư Tưởng Và Triết Học Tánh Không, TT. Thích Tâm Thiện
-Tìm
Hiểu Trung Luận - Nhận Thức và Không Tánh, Hồng Dương Nguyễn
Văn Hai
-Tánh
không luận là gì ? Tuệ Sỹ
-Yếu
Chỉ Trung Quán Luận, HT. Thích Duy Lực
-Nhất
Nguyên Luận và Thể Cách Tri Nhận Tánh Không, Phổ Nguyệt
