CHƯƠNG
X: QUÁN NHIÊN, KHẢ NHIÊN[1]
Hỏi:
Nên có thọ và thọ giả; cũng như lửa và củi. Lửa là thọ
giả, củi là thọ; tức là năm ấm.
Đáp:
Điều ấy không đúng. Vì sao? Cái đốt (nhiên) và cái bị
đốt (khả nhiên) đều bất thành. Cái đốt và Cái bị đốt
được chứng thành bằng pháp một hay bằng pháp hai? Nhưng
cả hai trường hợp đều bất thành.
Hỏi:
Hãy gác qua vấn đề nhất thể hay dị thể. Nếu nói rằng
không có cái đốt và cái bị đốt nay tại sao lại bác bỏ
chúng bằng tính chất nhất thể và dị thể? Như lông rùa,
sừng thỏ, không hiện thực nên chẳng bị phá hủy. Cứ như
sự thấy của thế gian, trước hết phải có sự thể thực
hữu, sau đó mới có thể tư duy. Tỉ dụ như có vàng sau đó
mới có sự thiêu đốt và trui luyện. Cũng thế, nếu không
thừa nhận lửa và củi thì vấn đề nhất thể và dị thể
của chúng được đặt ra làm gì? Nếu ông cho rằng có nhất,
dị thể thì phải biết có lửa và củi. Nếu chấp nhận
có tức là đã có.
Đáp:
Vấn đề được đặt ra là căn cứ vào tập quán ngôn ngữ
của thế tục cho nên không có lỗi. Đặt vấn đề lửa và
củi vào nguyên lý nhất dị không phải là đã thừa nhận
chúng. Nếu lìa ngôn ngữ thế tục thì không có y cứ để
luận bàn. Nếu không nói đến cái đốt và cái bị đốt,
thì làm sao có cái để phá. Nếu chẳng có cái gì được
nói, thì nghĩa không được sáng tỏ. Như các luận gia muốn
phá về cái có và không tất phải nói đến chúng; chứ không
phải vì nói đến có và không mà cho là chấp nhận có. Ấy
là tùy theo ngôn thuyết của thế gian nên không có lỗi. Nếu
cho rằng có thể miệng nói là có thể chấp nhận, vậy thì
lời bác bẻ của ông chính là từ bác bỏ. Lửa và củi cũng
như thế. Tuy có nói đến, nhưng không phải thừa nhận. Thế
nên, dùng nhất thể hay dị thể để tư duy về lửa và củi,
cả hai đều không tựu thành. Tại sao?
119)Nếu
lửa tức là củi,
Tác,
tác giả là một.
Nếu
lửa khác với củi,
Lìa
củi ra có lửa.[2] [1]
Cái
đốt là lửa; cái bị đốt là củi. Tác giả là người,
tác là nghiệp. Nếu lửa và củi là nhất thể, thì tác, tác
giả cũng thế. Nếu tác và tác giả là nhất thể thì ông
thợ gốm và chiếc bình cũng là một. Tác giả là ông thợ
gốm, tác là chiếc bình. Ông thợ gốm không phải bình, bình
chẳng phải ông thợ gốm, làm sao được nhất thể? Tác,
tác giả không phải một thì lửa và củi cũng chẳng phải
một. Nếu nói rằng nhất thể chẳng được thì dị thể
cũng không đúng. Vì sao? Nếu lửa và củi khác thì lìa củi
ra, riêng có lửa. Phân biệt rằng đây là củi, đây là lửa
thì bất cứ đâu không củi tự có lửa bốc cháy, nhưng thật
không phải vậy, thế nên dị thể chẳng được.
Lại
nữa:
120)Như
thế lửa thường cháy,
Không
cần dùng đến củi.
Chẳng
cần công đốt lửa,
Cũng
là lửa vô tác. [2]
Nếu
lửa và củi khác biệt thì lửa không cần củi mà thường
tự bốc cháy. Nếu thường bốc cháy, lửa sẽ tồn tại với
tự thể của nó, không cần nhơn duyên; và công của người
trở thành vô ích. Công của người là người giúp cho lửa
cháy. Nhưng công tác ấy hiện có, thế nên biết lửa và củi
không phải hai dị thể biệt lập.
Lại
nữa, nếu lửa và củi dị biệt, thì lửa không do tạo tác.
Lửa mà không củi thì đốt cái gì? Nếu thế lửa sẽ là
cái không do tạo tác. Không có điều ấy.
Hỏi:
Tại sao nếu lửa chẳng từ nhơn duyên sanh thì công của người
sẽ vô ích?
Đáp:
121)Lửa
không cần đến củi,
Thì
chẳng từ duyên sanh.
Lửa
nếu thường bốc cháy,
Công
ngườisẽ vô ích. [3]
Nếu
lửa và củi là hai dị thể biệt lập. Không cần có củi
mà vẫn có lửa. Nếu không cần củi mà có lửa, sẽ không
có sự hỗ tương quan hệ. Thế thì, lửa không từ nhân duyên
phát sanh.
Lại
nữa, nếu lửa khác với củi, lẽ ra lửa thường cháy. Nếu
thường xuyên bốc cháy thì không cần có củi mà vẫn thấy
có lửa riêng biệt và không cần công người. Vì sao?
122)Nếu
nói rằng khi đốt,
Gọi
là vật bị đốt.
Bấy
giờ chỉ có củi,
Vật
gì đốt, bị đốt.[3] [4]
Nếu
nói trước có củi, lúc bốc cháy gọi là vật bị cháy (khả
nhiên); điều ấy không đúng. Nếu lìa lửa riêng có củi,
tại sao lại nói khi bốc cháy thì được gọi là cái bị
đốt (khả nhiên)?
Lại
nữa:
123)Khác
thì không tiếp xúc,
Không
tiếp xúc chẳng cháy.
Không
cháy thì không tắt,
Không
tắt thì thường trụ. [5]
Nếu
lửa và củi là hai dị thể biệt lập thì lửa không đi đến
với củi để đốt cháy củi. Tại sao? Vì chúng không quan
hệ nhau để thành tựu. Nếu lửa không do tương quan mà thành
tựu, thì tự nó trụ ở bản vị của nó, cần gì đến củi?
Thế nên, nó chẳng đến tiếp xúc. Nếu không đến thì sẽ
không đốt cái bị đốt. Tại sao? Vì không có trường hợp
không tiếp xúc mà có thể đốt cháy. Nếu không cháy, chẳng
có tắt, nên thường trụ tự tướng. Điều ấy không đúng.
Hỏi:
124)Lửa
và củi dị biệt,
Mà
có thể đến củi.
Như
người này đến kia,
Người
kia đến người này. [6]
Lửa
và củi dị biệt mà lửa có thể đến với củi, cũng như
người nam đến với người nữ, người nữ đến người
nam.
Đáp:
125)Nếu
nói lửa và củi,
Cả
hai tách rời nhau.
Như
thế lửa có thể,
Đi
đến đốt củi kia. [7]
Nếu
lìa lửa có củi, hoặc lìa củi có lửa cháy, mỗi cái tự
thành, như thế lửa mới có thể đến đốt củi; mà sự
thật không phải vậy. Vì sao? Lìa lửa không có củi, lìa
củi không thể có lửa. Nhưng nay lìa người nam có nữ, lìa
người nữ có nam, thế nên dụ của ông bất thành. Lửa chẳng
thể đến với củi.
Hỏi:
Lửa và củi nương nhau mà có. Nhân củi có lửa; nhân lửa
có củi. Hai sự kiện ấy quan hệ nhau mà thành.
Đáp:
126)Nhơn
củi mà có lửa,
Nhơn
lửa mà có củi.
Trước
định có pháp gì,
Mà
có lửa và củi? [8]
Nếu
nói do có củi mà có lửa, thì ngược lại, do có lửa mà
có củi, vậy cái nào có trước và cái náo có sau? Nếu do
có củi mà có lửa, thì tất củi có trước. Nếu do có lửa
mà có củi, tất lửa có trước. Nay nếu nhân củi tạo thành
lửa thì trước có củi sau mới có lửa. Không cần đợi
lửa, vẫn có củi. Tại sao? Vì củi có trước, lửa có sau.
Nếu lửa không đốt được củi, thì củi không thành. Lại,
củi không hiện hữu ở nơi không có lửa. Nếu củi không
thành, lửa cũng chẳng thành. Nếu trước có lửa sau có củi,
lửa cũng có lỗi như vậy. Thế nên, lửa và củi đều bất
thành.
Lại
nữa:
127)Nếu
do củi có lửa,
Lửa
thành rồi thành nữa.
Như
thế là trong củi,
Không
có lửa hiện hữu. [9]
Nếu
cho rằng do có củi mà lửa thành tựu. Lửa tựu thành rồi
lại thành nữa. Vì sao? Lửa tự trụ bản vị của nó. Nếu
lửa không tồn tại với tự thể của nó mà lại thành tựu
từ củi, chẳng có đều ấy. Thế nên có lửa từ củi mà
tựu thành thì nay lửa thành rồi, lại tựu thành nữa, như
thế có lỗi. Lại có lỗi, củi không có lửa. Tại sao? Vì
lìa củi, lửa tự trụ thể của nó. Thế nên, nói lửa và
củi làm nhơn cho nhau, điều ấy không đúng.
Lại
nữa:
128)Nếu
pháp do nhân thành,
Pháp
ấy lại thành nhân.
Nay
không có nhân thành,
Cũng
chẳng pháp được thành. [10]
Nếu
pháp nào cần có nhân để thành tựu, thì ngược lại cái
nhân gốc đó cũng cần đến pháp này để thành tựu. Một
cách quyết định như vậy, thế thì không có hai sự kiện.
Như nhân bởi cái bị đốt mà cái đốt được chứng thành.
Rồi lại nhân bởi cái đốt mà cái bị đốt được chứng
thành. Thế thì cả hai đều bất định. Bất định, cho nên
không thể nhận thức được. Vì sao?
129)Nếu
thành do quan hệ;
Chưa
thành, quan hệ gì?
Đã
thành mới quan hệ;
Đã
thành, quan hệ gì? [11]
Nếu
cho rắng pháp được chứng thành nhân bởi quan hệ đối đãi;
nhưng tự thể đó trước chưa tựu thành thì không có tự
thể; không tự thể làm thế nào để có đối tượng đối
đãi? Nếu tự thể ấy, trước đã tựu thành; thành không
cần tương quan đối đãi. Cả hai đều chẳng có sự tương
nhân. Thế nên, trước ông nói, “Lửa và củi do đối đãi
nhau tựu thành,” điều ấy không đúng. Thế nên:
130)Do
củi thì không lửa,
Không
do cũng chẵng lửa.
Do
lửa không có củi.
Không
do cũng không củi. [12]
Nay,
do quan hệ củi, thì lửa không tựu thành; không do quan hệ
củi, lửa cũng không tựu thành. Củi cũng như thế. Do lửa
hay không do lửa, đều không thành. Lỗi ấy trước đã nói.
Lại
nữa:
131)Lửa
không chỗ khác đến,
Chỗ
đốt cũng chẳng lửa.
Củi
cũng giống như thế,
Ngoài
ra như khứ, lai. [13]
Lửa
không từ chỗ củi; trong củi cũng không có lửa. Vì chẻ
củi tìm lửa, không thể có. Củi cũng như thế, không từ
chỗ nào đến với lửa; trong lửa cũng không củi. Như đã
đốt thì không có đốt; chưa đốt không có đốt, đang đốt
cũng không đốt, nghĩa ấy trong chương “Khứ lai” đã nói.
Thế
nên:
132)Củi
không phải là lửa,[4]
Lìa
củi cũng không lửa.
Lửa
mà không có củi[5],
Trong
lửa không có củi,
133)Trong
củi không có lửa.[6] [13]
Củi
không phải là lửa, tại sao? Vì cùng lỗi như tác và tác
giả là một đã nói trước. Ngoài củi không có lửa, vì
có những lỗi là nó thường cháy. Lửa không có củi, trong
lửa không có củi, trong củi không có lửa; vì có sự sai
lầm về dị thể. Do đó, cả ba trường hợp đều bất thành.
Hỏi:
Vì sao lại bàn đến lửa và củi?
Đáp:
Cũng như do củi mới có lửa. Như thế, do thọ mới có thọ
giả. Thọ, tức là năm ấm. Thọ giả là con người. Vì lửa
và củi không tựu thành thì thọ và thọ giả cũng bất thành.
Vì sao?
134)Với
trường hợp lửa củi,
Mà
nói thọ, thọ giả.
Và
nói đến bình, áo,
Và
tất cả các pháp. [14]
Cũng
như củi không phải lửa. Cũng thế, thọ chẳng phải thọ
giả, vì đồng lỗi như tác và tác giả là một. Lại lìa
thọ không có thọ giả vì chúng không thể dị biệt và vì
có sai lầm về dị thể cho nên cả ba trường hợp đều bất
thành. Cũng như thọ và thọ giả, tất cả các pháp ngoại
giới như cái bình và cái áo v.v. đều đồng như trên đã
nói. Chúng không sanh khởi, rốt ráo là không.
Thế
nên:
135)Người
nào nói có nga,
Và
các pháp dị biệt;
Nên
biết người như thế,
Không
thấm nhuần Phật Pháp. [15]
Các
pháp từ xưa đến nay vốn không sanh; rốt ráo là tướng tịch
diệt. Thế nên ở cuối chương nói bài tụng này. “Người
nào nói có tướng ngã,” đó là chỉ các nhà Độc tử bộ
nói rằng, không thể nói sắc tức là ngã, không thể nói
lìa sắc có ngã. Ngã thuộc về nhóm thứ năm gọi là “bất
khả thuyết tang.” Như các nhà Tát-bà-đa chủ trương tướng
trạng sai biệt của các pháp rằng, đây là thiện, đây là
bất thiện, đây là vô ký, đây là hữu lậu, vô lậu, hữu
vi, vô vi v.v.. sai biệt. Những người như thế chẳng chứng
được tịch diệt tướng của các pháp; đem lời Phật dạy
tạo thành những hí luận.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]
Nguyên tiếng Phạn, Agnìndhana, lửa và củi (hay nhiên liệu).
Những từ lửa và củi trong bản Việt; trong bản Hán đều
là nhiên và khả nhiên, đốt và bị đốt. TS
[2]
Đốt là chỉ lửa cháy, "đốt, khả đốt" là chỉ vật bị
đốt như củi. Đoạn này giống như đoạn trước nói về
tác và tác giả, thọ và thọ giả (lãnh thọ và người lãnh
thọ) lửa đốt ví dụ cho người thọ, khả đốt ví dụ
cho vật lãnh thọ. Và tác giả, tác nghiệp.
[3]
Lửa đốt và củi vật bị đốt không phải một, cũng không
phải khác. Nếu một; tức lửa với củi không khác. nếu
là khác thì lửa và củi không liên hệ nhau, lửa không thể
làm cháy củi. Cũng như người tạo tác và vật tạo là một
thì người ta có thể nói người làm bình với cái bình là
một. Như vậy khi gọi cái bình, thì người làm bình cũng
có thể được gọi là người bình… Trong tác giả có bình,
trong bình có tác giả… Còn vọng chấp là chưa nhận chân
được pháp vi diệu của Phật pháp vậy.
[4]
Để bản: khả nhiên tức phi nhiên. Các bản Tống-Nguyên-Minh:
Nhược khả nhiên vô nhiên. Đối chiếu bản Phạn: indhanaư
punar agnir na, nàgnir anyatra cendhanàt, lại nữa, củi không phải
là lửa; nhưng ngoài củi không có lửa.
[5]
Để bản: nhiên vô hữu khả nhiên. Các bản Tống-Nguyên-Minh:
nhiên diệc vô khả nhiên. Bản Phạn nói: nàgnir indhanavàn,
“lửa không là cái có-củi” ; trong đó, indhanvat (có-củi)
là tính từ phát xuất của danh từ indhana (củi), ở đây
được hiểu là thuật từ (tức vị ngữ) làm chức năng phẩm
định cho danh từ agni (lửa). Quan hệ danh từ và tính từ
như ở đây là căn cứ ngữ pháp để phân tích quan hệ thể
và tướng. Đây cũng là điều cần lưu ý. TS
[6]
Trong bản Hán, bài tụng cũng gồm 5 câu.
Đọc
Thêm:
-Trung
Luận, Bồ Tát long Thọ, Việt dịch: Thích Viên Lý
-Luận
Giải Trung Luận - Tánh Khởi và Duyên Khởi, Hồng Dương Nguyễn
Văn Hai
-Lịch
Sử Tư Tưởng Và Triết Học Tánh Không, TT. Thích Tâm Thiện
-Tìm
Hiểu Trung Luận - Nhận Thức và Không Tánh, Hồng Dương Nguyễn
Văn Hai
-Tánh
không luận là gì ? Tuệ Sỹ
-Yếu
Chỉ Trung Quán Luận, HT. Thích Duy Lực
-Nhất
Nguyên Luận và Thể Cách Tri Nhận Tánh Không, Phổ Nguyệt
