CHƯƠNG
BA
NHỎ
KHÔNG TRONG
MÀ
LỚN CŨNG KHÔNG NGOÀI
TÂM
CẢNH NHẤT NHƯ
Chiều
hôm ấy, tôi đóng hết các cửa là vì gió lộng. Sáng hôm
nay, cửa sổ của tôi mở trên một cánh rừng xanh mát.
Nắng đã lên và có một chú chim tới hót trên cây mận
trước sân. Bé Thanh Thủy đã đi học. Tôi ngừng viết nhìn
qua cánh rừng trải dài bên kia đồi và duy trì ý thức về
sự có mặt của tôi và của cánh rừng.
Muốn
đạt tới sự định tâm, không hẳn là ta phải đóng hết
các cửa giác quan lại. Các thiền giả sơ tâm phải đóng
hết các cửa mắt và tai để có thể dễ dàng tập trung vào
hơi thở hoặc vào một đối tượng quán niệm khác. Nhưng
đối tượng của cảm quan không phải chỉ hiện hữu bên
ngoài thân. Người hành giả có thể không nghe, không thấy,
không ngửi và không nếm, nhưng người hành giả không thể
không có cảm giác về những gì đang xảy ra bên trong thân
thể. Khi hành giả có một cái răng nhức hoặc bắp chân mỏi,
thì đó là một khổ thọ. Khi toàn cơ thể hoạt dông bình
thường, hành giả có một cảm thọ dễ chịu và an lạc về
cơ thể. Cảm thọ này có thể được gọi là một xả thọ
tức là một cảm thọ trung tính ( không dễ chịu không khó
chịu ); kỳ thực nó thuộc về lạc thọ. Trong Phật học
thường nói tới ba thọ: khổ, lạc và xả thọ; theo tôi,
ta có thể bỏ xả thọ bởi vì xả thọ thực ra là một thứ
lạc thọ. Cảm thọ bên trong thân thể là một dòng hiện
tượng liên tục, dù ta có ý thức hay không về nó. Nó là
một trong hai cánh cửa sổ của xúc giác. Vậy thì “đóng
hết các cửa cảm giác” là một chuyện không thể làm dược.
Hơn nữa, dù ta có đóng hết các cửa cảm giác thì thì ý
thức ta vẫn còn hoạt dông, nghĩa là tâm ta vẫn còn đối
tượng: đó là những hình ảnh, những khái niệm và những
tư tưởng mà bản chất có nguồn gốc ở ký ức. Có người
cho rằng thiền tọa là gạt ra khỏi tâm thức tất cả mọi
đối tượng thuộc về thế giới cảm giác và suy tưởng
và để cho tâm trở về trạng thái thuần tuý không đối
tượng để cho tâm tự quán chiếu cho đến khi tâm trở thành
chân tâm ( 10 ).
Ðó
là một diễn tả hấp dẫn, nhưng sai lạc ngay từ đầu, nghĩa
là từ lúc cho rằng có thể gạt thế giới cảm giác và suy
tưởng ra khỏi tâm để cho tâm trở nên thuần túỵ Tâm không
phải là một thực tại biệt lập với thế giới cảm giác
và suy tưởng để có thể đi ra khỏi thế giới ấy rồi
rút về tự thân. Khi tôi ngồi nhìn cảnh rừng trước mặt
, tâm tôi không ra khỏi tự thân để tìm tới cảnh rừng,
nó cũng không mở cửa để đón cảnh rừng đi vàọ. Khi tôi
ngồi nhìn cảnh rừng trong chánh niệm, tôi có thể đi vào
thiền định mà không hề nhắm mắt : nói rằng tâm tôi quán
chiếu cảnh rừng mà kỳ thực cảnh rừng không phải là một
đối tượng biệt lập: tâm tôi với cảnh rừng là một.
Cảnh rừng là một trong những biểu hiện mầu nhiệm của
tâm:
rừng
ngàn
thân cây
một
thân người
lá
cành đưa tay vẫy
tai
nghe tiếng suối gọi
mắt
mở toang trời Tâm
nụ
cười hàm tiếu kia
nở
trên từng chiếc lá
có
rừng cây ở dây
vì
có thế gian dó
nhưng
tâm đã theo rừng
khoát
aó mới màu xanh
Người
đạo sĩ ngồi nhắm mắt đi vào thiền dịnh không hề phân
biệt có thế giới bên ngoài cần phải chặn lại và tâm
thức bên trong cần phải thâm nhập. Tuy nhắm mắt nhưng
thế giới có mặt một cách rất hiện thực đối với
y, không phải ngoài cũng không phải trong và thế giới nà
y có mặt một cách linh dộng và hoàn bị nơi đối tượng
mà y dang quán niệm, đối tượng đó hoặc là hơi thở của
y, chót mũi của y, công án mà y đang nuôi dưỡng, hoặc bất
ký cái gì đang là đối tượng của tâm ý “Cái gì”
ấy có thể nhỏ như hạt bụi hay lớn như núi Thái Sơn nhưng
không phải là một mảnh thực tại rời rạc có thể tách
rời ra khỏi thực tại mầu nhiệm và trái lại còn chứa
đựng toàn thể cái thực tại mầu nhiệm đ ó.
NHỎ
KHÔNG TRONG MÀ LỚN CŨNG KHÔNG NGOÀI
Tôi
đề nghị bạn cùng quán niệm với tôi bài tập sau đây:
Bạn ngồi lại trong tư thế thoải mái, bắt dầu chú ý đến
hơi thở của mình, trong khi làm cho hơi thở thật êm thật
nhẹ. Chừng một vài phút sau, bạn chuyển sự chú ý vào cảm
giác bên trong của thân thể bạn. Nếu bạn cảm thấy không
có sự đau nhức hoặc khó ở nào, trái lại còn có cảm giác
thoải mái và an lạc thì bạn chú ý tới cảm giác ấy và
cứ tự nhiên an hưởng nó với tất cả ý thức tỉnh táo
của bạn. Một vài phút sau, bạn lưu ý tới sự vận hành
bên trong của các bộ phận trong cơ thể bạn như trái tim,
buồng phổi, lá gan, quả thận và bộ máy tiêu hóa. Các bộ
phận này đang hoạt dộng bình thường, không có vấn dề
gì, cho nên chúng không gây sự khó chịu đau nhức khiến bạn
phải chú ý tới chúng. Bạn chú ý tới máu đang luân lưu
trong cơ thể giống như sông suối đang đi qua cánh dồng để
thấm nhuần nước mát cho những cánh dồng ấy. Bạn biết
là máu nuôi dưỡng các tế bào trong cơ thể, và
tất cả những bộ phận trong cơ thể trong khi được máu
nuôi dưỡng đều góp phần vào việc bồi dưỡng máu ( bộ
máy tiêu hóa ), hoặc lọc máu ( gan, phổi ), hoặc để máu
luân lưu trong cơ thể ( tim ). Tất cả những bộ phận trong
cơ thể, trong đó có hệ thần kinh và các hạch tiết tuyến,
đều nương vào nhau mà hiện hữu. Tất cả đều thống thuộc
vào nhau. Phổi cần cho máu nên phổi là của máu. Máu cần
cho phổi, cho nên máu là của phổi. Cứ như thế, ta có thể
nói “phổilà của tim” hay là “gan là của phổi”... và
ta thấy đượcrằng trong một bộ phận nào của cơ thể cũng
có sự có mặt của tất cả những bộ phận khác của
cơ thể. Sự nương tựa vào nhau trùng trùng lớp lớp để
cùng có mặt ấy, giáo lý Hoa Nghiêm gọi là trùng trùng
duyên khởi. Nhân quả ở dây không nằm theo chiều dài ( trong
đó một nhân đưa đến mô.t quả ) mà thể hiện chằng chịt
như một màn lưới, không phải một màng lưới hai chiều
như một màng nhện mà là nhiều màng lưới giao nhau trong một
không gian nhiều chiều.
Không
những một bộ phận của cơ thể chứa trong nó sự hiện
hữu của tất cả các bộ phận khác của cơ thể, mà mỗi
tế bào trong cơ thể cũng chứa đựng sự có mặt của toàn
thể các tế bào trong cơ thể. Một có mặt trong tất cả,
và tất cả có mặt trong một. Giáo lý Hoa Nghiêm khi nói đến
“một là tất cả, tất cả là một” ( nhất tức nhất
thiết, nhất thiết tức nhất ) tức là nói về nguyên lý
tương quan tương duyên chằng chịt này. Nếu ta nắm vững
được nguyên lý “tất cả là một, một là tất cả” thì
ta có thể vượt thoát được cái bẫy khái niệm một và
nhiều ( nhất/da), một cái bẫy đã từng giam hãm ta trong nhiều
ngày, nhiều tháng. Khi ta nói: “một tế bào chứa đựng tất
cả tế bào khác”, ta không nghĩ một cách đơn giản rằng
dung tích của một tế bào có thể bao hàm được mọi tế
bào, và mọi tế bào có thể chui vào nằm gọn trong tế bào
ấy. Ta chỉ nói : sự có mặt của một tế bào chứng minh
được sự có mặt của tất cả tế bào khác trong cơ thể.
Một vị thiền sư Việt Nam nói : “hạt bụi này mà không
có thì cả vũ trụ cũng không có” (tác hữu trần sa hữu,
vi không nhất thiết không ) ( 11 ).Nhìn vào hạt bụi, bậc
thiền giả đắc đạo thấy được cả vạn hữu nơi pháp
giới. Người mới học đạo tuy chưa nhìn thấy điều đó
rõ ràng như thấy môt trái chanh nằm trong lòng bàn tay nhưng
cũng có thể thấy được điều đó trên mặt nhận xét và
suy luận. Kinh Hoa Nghiêm có những câu có thể làm người đọc
rụng rời tay chân, nếu người ấy chưa có dịp tham khảo
về nguyên lý trùng trùng duyên khởị Ta hãy đọc câu: “Trong
mỗi hạt bụi, ta thấy vô số cảnh giới Phật, mỗi cảnh
giới dều có các Ðức Như Lai với hào quang quý báu”, “Vô
lượng vô số núi Tu Di có thể đem đ trên đầu một sợi
tóc”, “đặt một thế giới vào tất cả các thế giới,
đặt tất cả thế giới vào một thế giới”. Trong thế
giới hiện tượng, ta thấy sự vật hiện hữu riêng biệt,
cái nào nằm trong vị trí của cái ấy, cái này ở ngoài cái
kia. Ði sâu vào nguyên lý duyên khởi, ta thấy rằng tính cách
riêng biệt ấy là giả tạo: một vật thể là do tất cả
các vật thể cấu thành, một vật thể chứa đựng tất cả
các vật thể. Dưới ánh sáng quán chiếu của duyên khởi,
ý niệm một và nhiều bị tan rã, và cùng với nó các ý niệm
trong và ngoài, nhỏ và lớn cũng tan rã. Thi sỉ Nguyễn Công
Trứ ( 12 ) đã thấy được điềunày khi ông ca ngợi:
Thiên
thượng thiên hạ vô như Phật
Nhỏ
không trong mà lớn cũng không ngoàị
MẶT
TRỜI LÀ TRÁI TIM
Ðã
thấy dược “một trong tất cả, tất cả trong một” nơi
cơ thể, ta hãy đi xa một bước nữa dể quán niệm về sự
có mặt của vạn hữu trong ta. Ta biết rằng hễ trái tim ngừng
đập trong ta là dòng sinh mạng ta có thể bị gián đoạn,
vì vậy ta rất nuông chiều quý mến trái tim ta. Nhưng bên
ngoài cơ thể ta có nhiều bộ phận cũng quan trọng cho sự
sống ta và quan trọng không kém trái tim trong cơ thể ta. Hãy
chú ý tới cái vầng sáng vĩ đại trong không gian mà ta gọi
là mặt trời, chẳng hạn. Mặt trời cũng là một trái tim
của ta, một bộ phận ta tạm gọi là ở ngoài cơ thể ta,
nhưng nếu ngưng hoạt dộng thì sự sống của ta cũng bị
chấm dứt. “Trái tim” vĩ đại ấy của ta cho ta và muôn
loài trên trái đất nhiệt lượng cần thiết để sinh tồn.
Loài thực vật sống được là nhờ ánh sáng mặt trời. Lá
cây hút lấy một phần ánh sáng chiếu rọi trên nó, cắt
giữ năng lượng ấy, rút chất thán trong không khí và chế
tạo các chất dinh dưỡng cần thiết cho cây như đường và
tinh bột. Nhờ cây cỏ mà vật và người có thức ăn. Tất
cả chúng ta, cây cỏ thú vật và người đều “tiêu thụ”
mặt trời, trực tiếp và gián tiếp. Nói sao cho hết tác dụng
của mặt trời, của trái-tim-bên-ngoài-cơ-thể đó của ta.
Cơ thể của ta thực ra không giới hạn trong phạm vi bên trong
của da ta. Cơ thể ta bao la vĩ dại hơn nhiều. Nội một sự
vắng mặt trong vài ba phút của cái bầu khí quyển bao quanh
trái đất cũng đủ dể cho sự sống của “ta” chấm dứt.
Không có hiện tượng nào trong vũ trụ mà không có liên hệ
đến ta, từ một hạt sỏi trong lòng suối đến một tinh
hà đang vận chuyển cách trái đất ta hàng triệu năm ánh
sáng. Thi sĩ Walt Whitman nói : “sự có mặt của một lá cỏ
cũng quan trọng bằng sự vận hành của các vì tinh tú”.
Nhận xét dó không phải đến từ sự suy luận Triết Học
mà từ một rung cảm của tâm tư. Ông còn nói : “Tôi rộng
lớn...tôi chứa dựng cả và thiên hạ” ( I am largẹ..I contain
multitudes ) ( 13 ).
TƯƠNG
TỨC VÀ TƯƠNG NHẬP
Phép
quán mà tôi đề nghị với bạn trên đây, ta có thể gọi
là phép quán “trùng trùng duyên khởi” tức là về sự biểu
hiện của mọi hiện tượng theo đường lối tương quan tương
duyên. Phép quán này có thể đưa ta vượt thoát ý niệm về
một và nhiều ( l’unité et la diversité ) hoặc về một và
tất cả ( le Un et le Tout ). Chỉ có phép quán này mới đủ
sức đập vỡ ngã kiến, vì ngã kiến đã được thành lập
trên thói quen nhận thức về một và nhiều. Khi ta có khái
niệm “một hạt bụi”, “một bông hồng”, hay “một
con người”, khái niệm ấy không tách rời khỏi ý niệm
về đơn vị, về một, và toán ho.c được thành lập. Ta thấy
có ranh giới giữa một và nhiều, giữa một và không. Ý niệm
về đơn vị rất thiết dụng cho đời sống hằng ngày, cũng
như đường rầy xe lửa rất cần cho chiếc xe lửa. Nhưng
nếu ta quán chiếu được tự tính duyên khởi trùng trùng
của hạt bụi, của bông hoa hoặc của con người thì ta thấy
cái một và cái nhiều không thể rời nhau mà hiện hữu, cái
một và cái nhiều đi vào nhau không trở ngại, cái một tức
là cái nhiều. Ðó là ý niệm tương tức và tương nhập của
giáo nghĩa Hoa Nghiêm. Tương tức có nghĩa là cái này là cái
kia, cái kia là cái này: tương nhập có nghĩa là cái này nằm
trong cái kia, cái kia nằm trong cái nàỵ Quán chiếu cho tường
tận thì ta có thể thấy ý niệm một và nhiều chỉ là một
trong các phạm trù ý thức mà ta xử dụng để nắm lấy thực
tại, cũng như những chai lọ mà ta xử dụng để đựng nước
uống. Ta thoát được phạm trù một và nhiều thì cũng như
chiếc xe lửa thoát khỏi đường rầy xe lửa để trở thành
chiếc máy bay bay liệng tự do trên không gian. Cũng như nhờ
thấy được rằng ta đứng trên một trái đất tròn đang
quay chung quanh nó và chung quanh mặt trời, ta thấy ý niệm
về trên và dưới ngày xưa của ta bị phá vở, nhờ thấy
được tính cách tương tức và tương nhập của mọi hiện
tượng, ta thoát được ý niệm về một và nhiều.
Kinh
Hoa Nghiêm đưa ra hình ảnh màng lưới của vua trời Ðế Thích
để gợi ý trùng trùng duyên khởi. Màn lưới này được
kết bằng những hạt ngọc. Mỗi hạt ngọc phản chiếu trong
nó tất cả các hạt ngọc khác và hình ảnh của nó cũng
được phản chiếu trong tất cả các hạt ngọc khác trên
lưới. Như vậy, đứng trên phương diện hình bóng, một hạt
ngọc chứa tất cả các hạt khác, và tất cả các hạt khác
đều chứa nó.
Ta
cũng có thể dùng một hình tượng hình học để nói về
tính cách trùng trùng duyên khởi của vạn vật. Ví dụ ta
có một hình tròn mà tâm diểm là T, được thành lập bởi
tất cả các điểm cách T bởi một khoảng cách bằng nhau,
và ta biết hễ thiếu một điểm là vòng tròn không thể thành
lập được. Vòng tròn là tất cả các điểm ấỵ Ở đây
ta thấy một là tất cả, bởi vì nếu thiếu một điểm thì
vòng tròn không thể thành lập, nghĩa là tất cả các điểm
khác cũng không có. Ta lại thấy tất cả là một, bởi vì
sự có mặt của vòng tròn, nghĩa là của tất cả các điểm
kia đều tùy thuộc vào sự có mặt của một điểm nàỵ
Tất cả các điểm của vòng tròn đều quan trọng như nhau
và đều có tính cách thiết yếu cho tất cả vòng tròn.
Ðể
có một ý niệm về liên hệ chằng chịt tượng trưng cho
tính cách tương tức và tương nhập ( tôi tạm dịch là inner-être
và interpenétration ) của vạn hữu, ta có thể hình dung một
khối cầu (globe) hình học, được thành lập do sự có mặt
của tất cả các điểm trên diện tích hình cầu cũng như
trong lòng cầu, thiếu một trong vô số các điểm đó là khối
cầu không thể thành lập. Bây giờ ta hãy nối liền mỗi
điểm trong khối cầu với tất cả các điểm khác trong khối
cầu bằng những đường dây tưởng tượng, nối xong diểm
A với tất cả các điểm xong thì bắt đầu nối điểm B
với tất cả các điểm, trong đó có A. Cứ như thế mà ta
nối liền tất cả các diểm trong khối cầu với tất cả
các điểm khác trong khối cầụ Như vậy là ta đã tạo ra
màn lưới vô cùng chằng chịt giữa các điểm.
“Bồ
tát biết quán sát về tự tính duyên khởi của các pháp,
trong một pháp thấy nhiều pháp, trong nhiều pháp thấy một
pháp, trong cái một thấy cái vô lượng, trong cái vô lượng
thấy cái một, sự sinh khởi và và hiện tồn của các pháp
có tính cách triển chuyển không thực và không làm nao núng
được bậc thức giả”. Như tôi đã nói, trong giới vật
lý học hiện tại có quan niệm về “bootstrap” khá phù hợp
với tư tưởng tương tức và tương nhập.
Theo
thuyết này, không có gì làm bản chất cho vật chất cả.
Chất tử ( particules ) chỉ là những phối hợp chằng chịt
và hổ tương giữa các chất tử. Vũ trụ là một màng lưới
hiện tượng tương duyên trong đó không có một hiện tượng
nào có thể làm bản chất căn bản: một hiện tượng là
do tất cả các hiện tượng khác kết hợp ( 14 ). Giả sử
có người tới hỏi: “Tôi đồng ý là những hiện tượng
riêng biệt kia nương vào nhau mà sinh khởi và tồn tại. Nhưng
cái tổng thể của tất cả các hiện tượng đó, cái Tất
Cả ( le Tout ) thì do dâu mà sinh ra ?” Xin bạn hãy cho người
đó một câu trả lời.
MỞ
MẮT TRONG ÐỊNH
Là
một người thực tập thông minh, bạn có thể đi vào phép
quán “trùng trùng duyên khởi” bằng nhiều ngõ ngách. Thiền
quán không phải là một sự bắt chước, mà là một sự sáng
tạo. Người bắt chước không bao giờ đi xa, kể cả những
người bắt chước nghệ thuật nấu ăn. Chắc bạn cũng dư
biết người nấu ăn giỏi là một người có tài sáng tạo.
Những cánh cửa đi vào phép quán ấy có thể gọi là những
phương tiện. Cánh cửa phương tiện mà tôi vừa đề nghị
với bạn là quán sát sự vận hành của các bộ phận trong
cơ thể: máu, tim, ruột, gan, phổi, thận.
Bạn
có thể chọn một trong muôn ngàn cánh cửa khác để đi vào
cùng một phép quán. Một tư tưởng, một tình cảm, một hình
bóng, một câu thơ, một giấc mơ, một hòn sỏi, một dòng
sông, một vì sao, một chiếc lá...Người thiền sinh giỏi
biết vận dụng sự quán chiếu của mình trong đời sống
hàng ngày và không bỏ qua một cơ hội nào để nhìn thấu
vào tính duyên khởi của vạn tượng. Sự quán chiếu cố
nhiên là được thực hiện trong định, nghĩa là trong sự
tập trung của tâm ý. Dù ta mở mắt hay nhắm mắt thì tính
chất của quán chiếu vẫn là định. Ta hãy bỏ đi cái hình
ảnh cho rằng nhắm mắt lại là để nhìn thấy bên trong (
của tâm ) và mở mắt ra là để nhìn thấy bên ngoài ( của
tâm ). Một tư tưởng không phải là một đối tượng bên
trong, một dáng núi không phải là một đối tượng bên ngoàị
Cả hai đều là đối tượng của cái biết và không có cái
nào ở trong cái nào ở ngoài cả. Ðịnh lực lớn là khi ta
an trú trong một trạng thái cảm thông sâu sắc với thực
tại qua đối tượng quán niệm của ta, nơi đó ta không còn
phân biệt chủ thể và đối tượng. Lúc đó, sở dĩ ta có
thể là một thực tại bởi vì ta đã gạt bỏ được những
dụng cụ đo lường của nhận thức mà Phật học gọi là
nhận thức biến kế ( 15 ).
THẤY
NGHĨA LÀ THƯƠNG
Chắc
chắn là đã có những lúc bạn ngắm những dứa con của mình
đang nô dùa vô tư và nghĩ dến tương lai của chúng. Do kinh
nghiệm sống, bạn biết đời người đầy dẫy lo âu, sợ
hãi, thất vọng và hy vọng... Bạn lo lắng cho các con của
bạn và xót xa nghĩ đến dời sống càng lúc càng khó khăn
đang đợi chúng ở tương lai. Những lúc đó bạn đã đi vào
trong chúng. Sở dĩ bạn đi vào trong chúng dễ dàng như vậy
là gì bạn thấy được liên lạc huyết thống giữa bạn
và chúng. Người thiền giả cũng vậỵ Càng quán chiếu tính
cách trùng trùng duyên khởi y càng dễ đi vào thực tại của
vũ tru, và y có thể thấy được những lo âu sợ hãi thất
vọng và hy vọng của muôn loài. Quán sát một con sâu xanh
trên một cọng lá, người thiền giả thấy được tầm quan
trọng của con sâu, không phải từ quan điểm tự tôn tự
dại của loài người mà là trên nhận thức trùng trùng duyên
khởi của vạn vật. Y thấy được tính cách quý giá của
sự sống nơi con sâu, và y không thể nào tiêu diệt sự sống
đó một cách dễ dàng như những kẻ khác. Có thể là một
ngày nào đó y bị bắt buột phải giết con sâu, nhưng nếu
y giết con sâu thì y cũng có cảm tưởng là y tự giết lấy
y, y tự thấy "chết trong lòng một ít". Có người đi săn
để giết mua vui. Ngày xưa, có người đi săn vì không thể
để mình và vợ con chết đói, nhưng không bao giờ lại di
tước đoạt sinh mạng của một con vật vì ngứa tay. Trùng
trùng duyên khởi không phải là một trò chơi suy luận triết
học không có liên hệ gì tới đời sống tâm linh và thực
dụng. Quán chiếu về trùng trùng duyên khởi, người hành
giả dần dần thấy dược sự sống của muôn loài là một,
và trong y tình thương khơi dậy, bao trùm mọi sinh vật. Khi
thấy tình thương đó hiện hữu, y biết rằng công phu quán
chiếu của y bắt dầu có kết quả.
Cái
thấy với cái thương đi đi với nhau, cái thấy với cái thương
là một. Tiểu trí thì đi với tiểu bi, mà đại trí thì đi
với đại bi.
NHỮNG
ÐIỀU TRÔNG THẤY MÀ ÐAU ÐỚN LÒNG
Bạn
có khi nào xem một chương trình truyền hình về loài vật
trong đó các loài săn đuổi nhau để ăn thịt nhau không ?
Bạn đã từng thấy một con cọp đuổi bắt một con nai hoặc
một con rắn đang nuốt một con ếch không ? Loại phim này
thường khiến ta hồi hộp. Ta mong ước cho con nai thoát khỏi
nanh vuốt của con cọp, và con ếch thoát khỏi cái miệng của
con rắn, bởi vì nếu nhìn con cọp xé nai hoặc rắn nuốt
ếch thì ta thấy khó chịu trong người. Nhưng đây không phải
là chuyện phim giả tạo mà là chuyện thực trong cuộc đời
Ta muốn cho nai và ếch thoát thân, nhưng ta ít nhớ rằng con
cọp và con rắn phải có thức ăn mới sống được ( Bạn
chớ quên rằng ngoài rau đậu ta còn ăn gà, lợn, tôm, cá,
dê, bò và cũng như cọp và rắn, ta ăn cả nai và ếch nữa
). Ta không muốn "khó chịu trong người" cho nên ta đứng về
phía con nai và con ếch. Ta thầm ước chúng nhảy thoát cho
lẹ.
Người
thiền giả trong trường hợp đó phải giữ cho tỉnh táo.
Y không được đứng về phe nào hết, và y thấy y có mặt
nơi cả hai bên. Có những kẻ có thể nhìn cảnh tượng con
cọp xé xác con nai một cách thản nhiên và thích thú nữa,
nhưng phần lớn chúng ta đều hồi hộp đứng về phía kẻ
yếu. Người thiền giả ũng có khuynh hướng đứng về phía
kẻ yếu: nếu cảnh tượng là cảnh tượng sống thì y nhất
định kiếm cách làm cho con nai hoặc con ếch chạy thoát. Tuy
nhiên y làm như thế không phải chỉ để tránh cái đau trong
lòng ỵ Y phải thấy được sự thất vọng của con cọp và
con rắn mà thương chúng, nghĩa là thấy được tất cả những
vật lộn của muôn loài mà thương chúng, nghĩa là thấy được
tất cả những vật lộn của muôn loài trong sự mưu sinh.
Ðọc sâu vào cuốn sách của cuộc đời, ta thấy rằng tuy
cuộc đời chứa dầy những mầu nhiệm, nó cũng chứa đầy
những cảnh tượng kinh khiếp não lòng. Bạn đã thấy nhiều
về dời sống của loài nhện chưa ? Bạn dã sống qua một
cuộc chiến tranh chưa ? Bạn đã từng chứng kiến cảnh tra
tấn, tù dày, thanh toán ? Bạn đã chứng kiến cảnh cướp
bóc và hãm hiếp trên biển cả
ÐẠI
BI TÂM LÀ BẢN CHẤT CỦA HÒA GIẢI
Trong
thời bình, hoạt dộng thể thao được hàng chục triệu người
theo dõi. Sở dĩ người ta thích thú theo dõi một trận đấu
túc cầu chẳng hạn là vì người ta hay chọn đứng về một
phe và đồng nhất mình với phe ấy. Người ta sống với sự
hồi hộp, lo âu và hy vọng như khi người ta theo dõi một
cuốn phim. Có khi người ta còn đưa chân ra để đá giúp một
quả bóng trong màn ảnh nữa. Nhưng nếu không đứng về một
phe thì những thích thú đó không còn. Ðối với một cuộc
chiến tranh cũng vậy, ta thường hay đứng về phía nhược
tiểu và đang bị de dọa. Phong trào hòa bình thường được
hướng dẫn bởi tình cảm ấy. Người ta phẫn nộ, người
ta gào thét. Ít có ai có thể đứng lên cao hơn để nhìn cuộc
chiến vơ'i tâm trạng của một người mẹ thấy hai dứa con
mình đang giết nhau, để có thể tìm những giải pháp thực
tiễn nhất cho cuộc hòa giải. Những nỗ lực hòa giải đích
thực phải dược phát xuất từ đại bi tâm, mà tâm đại
bi là hậu quả của một sự quán chiếu về tự tính tương
tức và tương nhập của mọi loài, mọi vật...
Trong
cuộc đời thỉnh thoảng ta có duyên may gặp được những
kẻ mà lòng thương lan tới cả loài động vật và thực vật.
Ta biết có những người dù sống trong những hoàn cảnh tương
dối an ổn vẫn trông thấy rõ ràng những áp bức, đói khát
và bệnh tật đang hành hạ bao nhiêu triệu người trên thế
giới và luôn luôn thao thức đi tìm giải pháp cứu chữa.
Họ không để cho sự bận rộn làm lãng quên. Họ thấy được
tới một mức nào đó tính cách tương quan tương duyên của
sự sống và họ biết sự tồn sinh của những nước kém
mở mang có liên hệ tới sự tồn sinh của những nước giàu
có tiến bộ về vật chất. Nghèo đói và áp bức đưa tới
chiến tranh. Trong thời đại chúng ta không có cuộc chiến
nào mà không liên hệ tới những khối lớn, và số phận
nước này liên hệ tới số phận nước khác.
ÐẠI
BI TÂM KHÔNG CÓ CHỔ ÐỨNG
Trong
một nền văn minh mà kỹ thuật đóng vai trò then chốt cho
sự thành công, lòng xót thương không còn nhiều chỗ đứng.
Khi một thiền giả quán chiếu về sự sống, y trở nên lân
mẫn với cả con sâu và cái kiến. Y không thể nhẩn tâm giết
hại các loài thú, nói gì y có thể cầm súng giết hại đồng
loạị Cái tâm từ bi của y không có chỗ đứng trong trong
xã hội nàỵ Nếu y làm nông dân, y sẽ không thể giàu có,
bởi vì y không chịu dùng hàng tấn thuốc sát trùng để tiêu
diệt các các loài sâu bọ trong lòng đất và trên cây lá.
Do đó y thu hoạch được rất ít. Nếu y làm bộ trưởng quốc
phòng, y sẽ khuyến khích thanh niên trở thành kẻ lương tri
đối kháng ( objecteurs de conscience ). Nếu y làm tỉnh trưởng,
y sẽ chống đối việc thiết lập trung tâm điện lực nguyên
tử nơi tỉnh y.Vì những lý do đó, y sẽ bị vứt ra khỏi
guồng máy. Trong chúng ta nhiều người cũng cảm thấy như
y. Chúng ta không thể thấy thoải mái với cái xã hội này.
Chúng ta tổ chức chống đối và sự chống đối này rất
chật vật.
David
Bohm giáo sư vật lý học tại Ðại Học Luân Ðôn có nói:
"Nếu chúng ta muốn xã hội thay dổi thì không thể chỉ thực
hiện một vài thay dổi sơ sơ nơi cá nhân hoặc thay đổi
hệ thống tổ chức kinh tế, mà phải có sự thay đổi toàn
vẹn về tâm thức. Chúng ta chưa biết sự thay đổi đó được
thực hiện như thế nào, nhưng tôi thấy chắc chắn đó là
diều thiết yếu ( 16 )". Sự thay đổi đó của tâm thức,
như bạn dã thấy, có thể được thực hiện bằng sự giác
ngộ về tự tánh duyên khởi của thực tại, sự giác ngộ
mà mỗi chúng ta đang đi vào bằng những cánh cửa phương
tiện khác nhau. Sự giác ngộ này không phải do công trình
truyền bá một nhận định hay là một tư tưởng hệ. Nó
là hoa trái của sự trực nhận thực tại trong liên hệ duyên
sinh, trong sự phá bỏ những lề lối suy tư chuyên chia cắt
một thực tại không thể chia cắt.
BẤT
DIỆT TRONG SINH DIỆT
Thực
tập phép quán duyên khởi như trên trong một thời gian, bạn
sẽ thấy có sự thay đổi trong bạn: cái nhìn của bạn sẽ
mở rộng, bạn sẽ nhìn muôn loài với con mắt của từ bi;
những cố chấp và thù oán trước kia bạn tưởng không bỏ
được nay sẽ tiêu tán và bạn sẽ trở nên dễ dãi và độ
lượng với mọi người mọi loài. Hơn thế nữa, bạn sẽ
thấy sự sống chết không làm cho bạn lo lắng như xưa nữạ
Chắc
bạn có biết nha` vật lý học Erwin Schrodinger người dã phát
minh ra phép lực học ba động ( wave mechanics ). Suy tư về ngã,
về vũ trụ, về sự sống chết và về ý niệm một và nhiều,
ông đã viết : "Vậy anh có thể nằm duổi thẳng tay chân
trên Ðất Mẹ với niềm tin vững chắc rằng anh và đất
là một, đất với anh cũng không hai. Anh cũng vững chãi và
an toàn như đất, có thể là vững chãi và an toàn gắp ngàn
lần đất nữa. Nếu chắc chắn là ngày mai anh trở về dất
thì cũng chắc chắn là một ngày nào đó đất sẽ đưa anh
ra đời trở lại để vật lộn thêm và khổ đau thêm. Nhưng
anh không phải đợi đến "một ngày nào đó" đâu: chính hôm
nay, trong khoảnh khắc này, đất đang đưa anh ra đời, không
phải một lần mà hàng ngàn hàng vạn lần, cũng như đất
đang chôn vùi anh hàng ngàn hàng vạn lần, trong chính khoảnh
khắc này. Bởi vì luôn luôn và vĩnh viễn chỉ có hiện tại,
chỉ có cùng một cái hiện tại này mà thôi: chỉ có hiện
tại là vĩnh viễn" ( 17 ). Một cái thấy như vậy thật có
thể dưa người ta đến tâm trạng vô úy trước cái chết
và cái sống, nếu cái thấy ấy an trú vững chãi trong đời
sống tâm linh thường nhật.
QUÁ
KHỨ, HIỆN TẠI VÀ TƯƠNG LAI
TRÊN
ÐẦU MỘT SỢI TÓC
Nhận
xét của Schrodinger về thời gian nhắc chúng ta đi tới một
bước nũa trong phép quán trùng trùng duyên khởi. Các ý niệm
về trong và ngoài và một và tất cả của chúng ta bắt
dầu rạn nứt khi ta quán chiếu về các tự tính tương tức
và tương nhập của vạn hữu. Tuy nhiên, các ý niệm này không
thể đổ vỡ hoàn toàn nếu ta vẫn còn duy trì ý niệm về
một không gian tuyệt đối và một thời gian tuyệt đối làm
khuôn khổ cho sự phát hiện của mọi hiện tượng trên nguyên
lý tương duyên tương khởi. Trong buổi đầu của lịch sử
Pháp Tướng Tông ( 18 ), không gian được quan niệm như một
vô vi pháp, nghĩa là một thực tại tuyệt dối thoát ra ngoài
sinh diệt ( asamkrtadharma ), nhưng đến khi tư tưởng Bát Nhã
Trung Quán bắt dầu được khai triển thì không gian và thời
gian được mô tả như những ý niệm hư vọng về thực tại,
những ý niệm nương nhau mà tồn tại. Phép quán tương tức
và tương nhập của Hoa Nghiêm đã bao hàm sự phủ nhận ý
niệm không gian như một thực tại tuyệt dối, bởi tư tưởng
ấy phủ nhận luôn các ý niệm trong và ngoài, lớn và bé,
một và nhiều ( "Vô lượng vô số núi Tu Di có thể đem đặt
trên đầu một sợi tóc" ). Về thời gian, phép quán tương
tức tương nhập của Hoa Nghiêm lại phá bỏ luôn ý niệm
phân biệt giữa quá khứ, hiện tại và vị lai, cho rằng có
thể đem quá khứ và vị lai đặt vào hiện tại, đem quá
khứ và hiện tại đặt vào vị lai, đem hiện tại và vị
lai đặt vào quá khứ, và đem tất cả thời gian đặt vào
một "niệm", tức là một khoảnh khắc rất ngắn. Tóm lại,
thời gian cũng được biểu hiện trên nguyên tắc tương tức
tương nhập như không gian, và một khoảnh khắc cũng chứa
dựng cả "ba đời", nghĩa là toàn thể quá khứ, tương lai
và hiện tại:
"Quá
khứ đem để vào hiện tại và vị lai
Vị
lai đem để vào quá khứ và hiện tại
Ba
đời và nhiều kiếp để vào một niệm
Không
vắn không dài: đó là giải thoát"
.......
"Tôi
có thể đi vào vị lai
Thâu
gọn muôn kiếp trong một niệm".
Ði
tới một bước nữa, kinh Hoa Nghiêm nói : không những một
hạt bụi chứa dựng không gian "vô cùng" mà còn chứa đựng
cả thời gian "vô tận", và một khoảnh khắc ( niệm ) không
những chứa đựng thời gian "vô tận " mà còn chứa đựng
cả không gian "vô cùng" ( 19 ).
"Dầu
một sợi tóc chứa ba đời và có vô lượng cảnh giới
Phật."
THUYẾT
TƯƠNG DỐI GIÚP TA ÐI VÀO
THẾ
GIỚI TƯƠNG TỨC TƯƠNG NHẬP
Như
vậy là giáo hệ Hoa Nghiêm cho thấy thời gian và không gian
dung nhiếp lẫn nhau, liên hệ tới nhau mà tồn tại và cả
hai đều không độc lập với nhận thức. Thuyết tương đối
của Einstein ra đời hai ngàn năm sau đã xác định tính cách
bất tương ly của thời gian và không gian, và thời gian được
xem như là chiều thứ tư của một liên thể không-thời-gian-bốn-chiều
không thể chia cắt (continuum espace-temps à quatre dimensions) (
20 ) Thuyết tương đối đánh đổ ý niệm về không gian như
một cái khung tuyệt đối và bất động trong đó vũ trụ
đang vận hành, đồng thời cũng đánh đổ ý niệm về thời
gian tuyệt đối và phổ biến. Theo thuyết này, không gian chỉ
là liên hệ vị trí giữa các vật thể ( l'espace est simplement
l'ordre de relation des choses entre elles ), và ta không thể có ý
niệm về không gian nếu không thấy các vật thể ấy. Thời
gian theo thuyết này cũng chỉ là một liên hệ trình tự của
các biến cố. Thời gian và không gian, do đó, là những hình
thái của nhận thức ( formes de perceptions ), và thuyết tương
đối xáp lại rất gần với giáo nghĩa Hoa Nghiêm.
Cũng
theo thuyết tương đối, chỉ có thời gian địa phương mà
không có thời gian phổ biến, vì vậy ý niệm về "bây giờ"
chỉ có thể áp dụng cho một địa phương chứ không thể
áp dụng cho những vùng xa xôi khác của vũ trụ. Theo đó mà
xét thì ý niệm về "ở đây" cũng chỉ có thể áp dụng cho
bây giờ chứ không thể áp dụng cho quá khứ và vị lai, bởi
lẽ thời gian và không gian là những ý niệm liên đới với
nhau mà tồn tạị. Thuyết tương đối có thể giúp ta đi
vào thế giới tương tức và tương nhập bởi vì những chứng
minh khoa học về tính cách tương đối của thời gian và không
gian có thể giúp ta làm rạn vỡ những ý niệm như ý niệm
về hữu hạn và vô hạn, về trong và ngoài, về trước và
sau, những ý niệm vốn được hình thành trên ý niệm về
một không gian vô cùng và một thời gian vô tận. Nếu ta còn
nhìn lên trời và tự hỏi ngoài biên giới tột cùng của
vũ trụ còn có gì thì ta còn chưa hiểu được thuyết tương
dối, bởi vì ta chưa phá bỏ dược ý niệm về một không
gian tuyệt đối dộc lập với các vật thể. Cũng như nếu
ta còn tự hỏi tất cả vũ trụ trong tương lai sẽ đi về
dâu thì ta cũng chưa thật sự hiểu được thuyết tương đối,
bởi vì ta chưa phá bỏ dược ý niệm về một thời gian phổ
biến và vô cùng. Thuyết tương đối sẽ còn đưa khoa học
và triết học xa hơn nữa. Ta chỉ tiếc là Einstein dã không
dùng được chiếc phi thuyền vĩ đại đó để đi xa hơn trong
chuyến du hành thâm nhập vào thế giới của thực taị
CHIẾC
BÈ ÐỂ QUA SÔNG
Chúng
ta thấy rằng những khám phá mới của khoa học thường chỉ
là những sự phá vỡ những ý niệm cũ về thực tại. Công
trình của thuyết tương đối là ở chỗ phá vỡ được ý
niệm cổ điển về thời gian và không gian, và đưa ra ý niệm
về đường cong không-thời-gian ( la courbe de l'espace-temps ).
Theo thuyết này, vật thể nào cũng có một cơ cấu bốn chiều
( không-thời-gian ) và cũng được đặt trên một vũ-trụ-tuyến
không thời gian bốn chiều ( ligne d'univers de l'espace-temps quadridimensionnelle
). Từ bỏ mô thức vũ trụ của những đường thẳng ba chiều
của Euclide, Einstein hình dung một vũ trụ theo đường cong
không-thời-gian bốn chiều ấy, một mô thức mà ông đề
nghị vào năm 1917. Theo mô thức này, không gian của vũ trụ
là bề mặt ba chiều của một siêu cầu (hypersphere ) bốn
chiều vĩ đại, trong đó thời gian xuôi dài như một cái trục.
Nếu ta ráng tưởng tượng ra cái mô thức vũ trụ bốn chiều
đó, ta sẽ thấy không phải là một hình cầu nữa mà là
một siêu trụ (hypercylindre) trong đó mỗi giây phút vũ trụ
là một hình cầu riêng biệt, cũng như những cái hình kế
tiếp nhau trên một cuốn phim. Vũ trụ của Einstein như vậy
vừa là vô biên mà cũng vừa hữu hạn, bởi vì đường
nét cấu tạo nó là một đường cong không-thời-gian chứ
không phải là một dường thẳng hoặc là của không gian hoặc
là của thời gian. Trên một trái cam, con kiến có thể cứ
theo con đường trước mặt mà đi mãi, không bao giờ có giới
hạn, đó là gì nó di theo một đường tròn. Tuy con kiến đi
mãi nhưng nó vẫn ở trên trái cam: đó là sự hữu hạn. Mô
thức vũ trụ của Einstein phá vỡ được con dường thẳng
và phối hợp được hữu hạn và vô biên. Tuy vậy, Einstein
cuối cùng cũng phải từ bỏ nó.
Một
khối óc như khối óc của Einstein chắc chắn đã thấy được
rằng nếu thời gian và không gian tuyệt đối là những hình
thái của nhận thức thì cái liên thể
không-thời-gian
bốn chiều kia, tuy phù hợp với thực tại hơn, vẫn còn là
một hình thái khác của nhận thức. Einstein dư biết rằng
nếu không gian không thể khái niệm được ngoài sự có mặt
của vật thể thì Einstein cũng thấy rằng bốn chiều của
không-thời-gian cũng chỉ là những sáng tạo của tâm thức
liên hệ tới các ý niệm về vật thể ( chose ) và di động
( mouvement ). Cái đường cong không-thời-gian kia cũng chỉ nên
được nhận thức như một ý niệm đến thay thế các ý niệm
về không gian ba chiều và một thời gian tuyệt đối đi theo
một đường thẳng, như một phương tiện mà sau khi xử dụng
phải được vượt bỏ, như một chiếc bè sau khi qua sông.
KHẢ
NĂNG RŨ BỎ VÀ KHẢ NĂNG PHÁT MINH
Sở
dĩ thực tại biến hình trước sự quan sát của ta là bởi
ta đi vào thực tại với những ý niệm có sẵn trong nhận
thức. Nhà khoa học vật lý cực vi hiện đại thấy
được
điều dó: có người sẵn sàng rũ bỏ ngay cả những ý niệm
đã từng làm căn bản cho khoa học từ xưa tới nay như ý
niệm nhân quả và ý niệm trình tự thời gian. Tuy nhiên, rũ
bỏ mọi ý niệm không phải là dễ: ta có cảm tưởng đi
vào thực tại mà không có ý niệm thì cũng như đi vào hầm
mỏ mà không mang theo dụng cụ đào mỏ, hoặc đi vào chiến
trường mà không mang theo vũ khí, ta sẽ không làm được gì.
Vốn liếng của một nhà khoa học là những "sở đắc khoa
học" của ông ta. Tất cả đều được ông ta sắp xếp thành
hệ thống. Bảo ông ta rũ bỏ thì rất khó. Trong khi đó sự
thực là nhà khoa học nào có khả năng rũ bỏ nhiều nhất
là người có khả năng phát minh lớn nhất.
Tự
những ngày xa xưa, nhà đạo học đã được nhắc nhở
mãi mãi là phải gạt bỏ mọi ý niệm để có thể đi
vào thể nghiệm thực tại, từ ý niệm ta và người cho đến
các ý niệm như sinh và diệt, thường và đoạn, có và kho^ng...Thực
tại được mô tả là vô niệm thì công cụ thể nghiệm cũng
phải là vô tâm niệm
