Tiểu
Bộ Kinh - Chuyện Tiền Thân
Chuyện
Ác Hạnh
(Số
396. Tiền thân Kukku)
"Cái
nóc nhà này cao thước rưỡi..."
Bậc
Đạo sư kể chuyện này trong lúc trú tại Kỳ Viên về việc
khuyến giáo một quốc vương. Hoàn cảnh này sẽ xuất hiện
trong Tiền thân Tesakuna, số 521.
*
Ngày
xưa, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba La Nại, Bồ tát là quốc
sư về thế sự cũng như thánh sự. Vua ấy đi theo tà đạo,
cai trị bất chánh và thâu góp tài sản bằng cách đàn áp
dân chúng. Bồ tát muốn khuyến giáo vua, liền đi quanh quẩn
tìm một ví dụ.
Bấy
giờ, nội thất trong cung làm chưa xong, nên mái nhà trên ấy
chưa hoàn chỉnh. Các cây rui chống đỡ nóc nhọn chỉ vừa
mới được đặt vào đúng vị trí. Vua đã du ngoạn trong
ngự viên, khi trở về cung, vua nhìn lên và thấy nóc nhà hình
tròn, sợ nó sẽ rớt, vua bước ra đứng bên ngoài, rồi lại
nhìn lên và suy nghĩ: "Làm thế nào nóc nhà này đứng yên
như vậy? Các rui này ra sao?"
Vua
liền ngâm vần kệ đầu hỏi Bồ tát:
1.
Cái nóc nhà này cao thước rưỡi,
Tám
cây kèo lớn đỡ quây quần
Bằng
sim-sa với sà-ra [1] nữa,
Bởi
vậy nóc nhà đứng vững chăng?
Nghe
vậy, Bồ tát suy nghĩ: "Ta đã có được một ví dụ để
khuyến giáo vua." Ngài liền ngâm các vần kệ sau:
2.
Ba mươi rui nhỏ gỗ sà-ra
Được
xếp đầu quanh dưới mái nhà,
Áp
sát vào nhau nâng thật vững,
Cho
nên nóc đứng thẳng ngay mà.
3.
Vậy người có trí được quây quần
Với
quốc sư hiền, bạn tận trung,
Sẽ
chẳng sa cơ lúc mạt vận,
Như
rui đỡ nóc mái thăng bằng.
Trong
lúc Bồ tát đang nói, vua xem xét kỹ hành vi xử thế của
mình: "Nếu không có nóc nhà thì các cây rui không đứng vững;
nóc nhà cũng không đứng vững nếu không được các cây rui
nâng đỡ. Nếu các cây rui gãy nhì nóc nhà sụp đổ. Cũng
vậy, một vị vua ác hạnh không tập hợp các thân bằng,
đại thần, quân đội, Bà la môn và gia chủ lại với nhau,
và nếu đám quần thần tan rã, vua không được nâng đỡ
sẽ mất hết quyền lực, vì thế vua phải sống công chính."
Ngay
lúc ấy, đám thị nữ đem dâng vua một quả bưởi. Vua bảo
Bồ tát:
--
Này hiền hữu, hãy ăn bưởi này.
Bồ
tát cầm bưởi và thưa:
--
Tâu Đại vương, người nào không biết cách ăn bưởi sẽ
làm cho nó đắng hoặc cay. Song người có trí biết cách lấy
chất đắng ra, và không bỏ chất chua, hoặc làm hỏng hương
vị của bưởi khi ăn bưởi.
Rồi
dùng thí dụ này, ngài trình bày với vua cách tạo tài sản
chân chánh qua hai vần kệ:
4.
Ăn bưởi luôn phần vỏ đắng cay,
Nếu
không gọt vỏ với dao này,
Chỉ
ăn phần ruột là thơm ngọt,
Nếu
thêm vỏ thì hết ngọt ngay.
5.
Vậy người có trí chẳng hung tàn
Thâu
góp thuế trong các xóm làng,
Tăng
sản nghiệp nhưng không phạm tội.
Bước
đường chân chánh tạo danh vang.
Vua
vừa tham vấn Bồ tát vừa đi đến hồ sen, khi nhìn một hoa
sen đang nở có màu sáng đẹp như mặt trời mới mọc, không
bị nước làm ô nhiễm, vua bảo:
--
Này hiền hữu, hoa sen kia mọc thẳng lên không bị nước làm
ô nhiễm sắc hương.
Bồ
tát liền đáp lại:
--
Tâu Đại vương, một vị vua cũng phải như vậy.
Và
ngài ngâm các vần kệ này để khuyến giáo:
6.
Như hoa sen nở ở trong hồ
7.
Rễ trắng, nước trong bảo dưỡng cho,
Dưới
ánh mặt trời hoa nở đẹp
Không
hề bụi bặm chẳng bùn nhơ.
8.
Vậy người có đức hạnh đưa đường,
Khéo
luyện ôn nhu, đủ thiện lương,
Như
đóa sen trong hồ nước ấy,
Bùn
nhơ chẳng cấu uế tâm can.
Vua
nghe lời Bồ tát khuyên giáo từ đó về sau trị nước chân
chánh và thực hành các thiện sự, bố thí cùng nhiều phước
nghiệp khác, nên được tái sanh lên Thiên giới.
*
Khi
pháp thoại chấm dứt, bậc Đạo sư tuyên thuyết các Thánh
đế và nhận diện Tiền thân: "Thời ấy, vua là Ànanda và
vị quốc sư có trí chính là Ta vậy."
-ooOoo-
Nhận
xét:
Giảng
dạy cho vua chúa về cách trị nước là một trong những đề
tài quan trọng của bộ chuyện Tiền thân. Hàng chục chuyện
dài được xây dựng quanh chủ đề này, chưa kể những chuyện
ngắn lồng vào những đề tài khác rải rác khắp bộ chuyện.
Ngay trong thời gian đầu tiên Đức Phật đi thuyết pháp độ
sanh, Ngài đã đến viếng Đại vương Bimbisàra như đã hứa
trước kia và thuyết giáo vua ấy cùng quần thần tại thành
Ràjagaha (Vương Xá). Vua đắc quả Dự lưu liền cúng dường
Đức Phật tinh xá Veluvana (Trúc Lâm) và trở thành đệ tử
trung kiên của Ngài.
Về
sau, vua Pasenadi nước Kosala cũng tìm đến Đức Phật để
nghe Ngài thuyết pháp và trở thành đệ tử tại gia của Ngài.
Mối tình thân hữu giữa Đức Phật và vua Pasenadi kéo dài
hàng chục năm sau đó đã tạo nhiều cơ hội thuận lợi để
Ngài thuyết pháp cho vua về nhiều vấn đề liên hệ đời
sống tại gia của một vị vua, và những kinh ấy đã được
chư vị kết tập kinh điển đưa vào bộ kinh Tương Ưng với
nhan đề "Tương Ưng Kosala". Mối thân tình này kéo dài
cho đến tận ngày cuối đời của vua được diễn tả qua
kinh Dhammacetiya (Pháp Trang Nghiêm, kinh Trung Bộ số
89), trước khi vua băng hà ngay sáng hôm sau đó.
Kinh
điển nguyên thủy cũng ghi lại sự giáo hòa Đức Phật dành
cho biết bao vua chúa, vương tử đương thời như vua Udena,
Ajàtasattu, cùng một số quốc vương khác. Điều này chứng
tỏ Ngài rất quan tâm đến đời sống của các vị vua chúa
vì họ là giai cấp trực tiếp cai trị đất nước, có thể
đem hạnh phúc hay khổ đau cho dân chúng tùy theo cách suy nghĩ
và hành động của họ. Đặc biệt qua bộ Chuyện Tiền thân,
ta gặp biết bao vua chúa độc ác được Bồ tát, Tiền thân
Đức Phật, khuyến giáo và Bồ tát luôn thuyết giảng Thập
vương pháp cho vua chúa nghe dù Ngài đang ở trong hình thức
tái sanh làm chim muông, thú vật, hay thần tiên, thiên chủ
v.v... Đối với Đức Phật, Thập vương pháp (Dasa-ràjahammà)
là mười đức tính của một vị minh quân mà bất cứ vua
chúa nào cũng phải học tập, đó là (1) Bố thí, (2) Giới
đức, (3) Hy sinh, (4) Chân chánh, (5) Nhân từ, (6) Tiết độ,
(7) Vô sân, (8) Bất hại, (9) Kham nhẫn và (10) Không trái lòng
dân. Những đức tính này sẽ khiến vua cai trị công bằng
chính trực, lấy hạnh phúc của muôn dân làm mục tiêu cai
trị của mình, và điều này sẽ đem lại hạnh phúc thực
sự cho bản thân vua ấy ở đời này cùng đời sau.
Như
trong chuyện Tiền thân này, Bồ tát dạy một vị vua hiền
phải được một nhóm triều thần tốt phò tá mới có thể
vững vàng ngự ngôi báu. Nêế vua được nịnh thần xúi giục
làm điều ác sẽ đưa đến sự suy tàn của triều đại ấy.
Đối
với quần chúng thần dân, vua không thụ hưởng lợi nhuận
bất chánh bằng sưu cao thuế nặng để tránh gây đau khổ
và oán hận đối váơi dân, cũng như ta ăn bưởi phải chừa
phần vỏ kẻo nếm phải vị đắng cay. Tóm lại, một vị
vua có danh tiếng tốt đẹp chẳng khác gì một đóa sen nở
thơm ngát dưới ánh mặt trời không bọ bùn lầy vấy bẩn.
Những
lời dạy của Đức Phật đối với các nhà lãnh đạo đất
nước mang đầy tính thực tiễn và ích lợi qua mọi thời
đại. Điều này chứng tỏ Ngài quan tâm sâu sắc đến đời
sống xã hội loài người và sẵn sàng khuyến giáo mọi người
đúng cương vị của một người chân chính ở đời để
đem lại chân hạnh phúc cho bản thân và nhiều người khác.
Những
đặc điểm ấy trong những lời dạy của Đức Phật về
đời sống tại gia này thật trái ngược hẳn với những
nhận xét sai lầm của một số người ngoại đạo cho rằng
Đức Phật chủ trương xa lánh cuộc đới nên không muốn
liên hệ gì đến những vấn đề của đời sống thế tục
trong xã hội. Bộ chuyện Tiền thân đồ sộ với những đề
tài phong phú đa dạng đã lần lượt trình bày hầu hết mọi
phương diện của đời sống con người: ngoài vấn đề tu
tập của hội chúng xuất gia, còn có hằng trăm chuyện khác
liên hệ các sinh hoạt của xã hội bình thường nhằm mục
đích giúp mỗi người tìm thấy an lạc hạnh phúc tùy theo
nguyện vọng của đời mình.
Ghi
chú:
[1]
Simsapa và Sàra: tên hai loại gỗ quý ở Ấn Độ
(Trích
Nguyệt san Giác Ngộ, số 67, 10-2001)
