HOÀNG HẠC LÂU VÀ PHONG KIỀU DẠ BẠC
Trần Dương Hân

Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu và Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế là hai trong những bài thơ Đường tuyệt tác và lừng danh không chỉ ở Trung quốc. 

Riêng ở Việt Nam, theo Hải Đà Vương Ngọc Long phổ biến trên mạng thì học giả Trần Trọng San đã tâm sự trong bài bạt "Tôi bước vào cảnh giới Đường Thi từ bến Phong Kiều qua lầu Hoàng Hạc" như sau:

"Phong Kiều Dạ Bạc và Hoàng Hạc Lâu là hai bài đã in trong tôi ấn tượng sâu đậm nhất trong số những bài thơ Đường mà gia nghiêm dùng dạy tôi học chữ Hán trong lúc ấu thời..."

Qua đó chúng ta có thể cảm nhận được vị trí của thơ Đường, đặc biệt của hai bài thơ này trong nền giáo dục ... thơ ở nước ta mấy trăm năm về trước.

Bài Hoàng Hạc Lâu nói về tâm trạng của một lữ khách phương xa ghé vào lầu Hoàng Hạc, nhớ điển tích xưa mà buồn cho cảnh lầu cao nhưng nay hoang vắng và tuy cảnh trí chung quanh rất nên thơ (hàng cây soi bóng bên bờ, những thảm cỏ xanh mướt phía xa xa) nhưng nhìn lại dòng sông phủ khói sóng khi chiều về, lữ khách tha hương không khỏi chạnh lòng nhớ về quê cũ. Như vậy, dù cảnh nên thơ nhưng trong niềm thương nhớ quê nhà, hai câu kết của bài thơ đã để lại trong lòng người đọc một cảm giác buồn man mác.

Hoàng Hạc Lâu
Thôi Hiệu

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ
Thử địa không dư Hoàng hạc lâu
Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản
Bạch vân thiên tái không du du
Tình xuyên lịch lịch Hán Dương thụ
Phương thảo thê thê Anh Vũ châu
Nhật mộ hương quan hà xứ thị
Yên ba giang thượng sử nhân sầu

Bản dịch Trần Dương Hân
Lầu Hoàng Hạc

Hạc vàng nay đã xa vời 
Lầu cao Hoàng Hạc bên trời chơ vơ
Hạc bay bay mãi chẳng chờ 
Theo vầng mây trắng, muôn đời còn bay
Cỏ xanh Anh Vũ mướt dày 
Hàng cây soi bóng bên này Hán Dương
Chiều về chạnh nhớ cố hương
Sông vương khói sóng người vương nỗi lòng

Ngược lại, bài Phong Kiều Dạ Bạc tuy mở đầu cũng với một nỗi buồn man mác của một lữ khách trước cảnh trời ảm đạm (trăng lặn, quạ kêu, sương phủ đầy trời, …) nhưng dường như đã được "đánh thức" bằng tiếng chuông chùa từ xa vọng lại. "Dường như" vì tác giả đã viết: tiếng chuông chùa chỉ vang vọng đến thuyền.

Phong Kiều Dạ Bạc
Trương Kế

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên
Giang phong ngư hỏa đối sầu miên
Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự
Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

Bản dịch Trần Dương Hân
Đêm ở Phong Kiều

Quạ kêu sương phủ trăng tà
Bến phong le lói lửa chài buồn tênh
Chùa Hàn San xa thị thành
Nửa đêm vẳng tiếng chuông thanh đến thuyền

Bài thơ tuy chỉ bốn câu nhưng có hai phần rõ rệt và chừng như chẳng liên quan với nhau vì ý thơ không liên tục. Sau hai câu đầu tả cảnh ảm đạm khi đêm về, câu ba chỉ nhắc khơi khơi là chùa Hàn Sơn ở phía ngoài thành Cô Tô. Và cuối cùng câu bốn đã nói lên cái "ngộ" của tác giả !

Ngày trước, người Trung quốc có câu “Thượng hữu thiên đàng, hạ hữu Tô Hàng” nghĩa là “Trên trời có thiên đàng, dưới đất có Tô Châu và Hàng Châu”. Tuy vậy, việc chỉ nhắc địa điểm chùa Hàn Sơn nằm ở phía ngoài thành Cô Tô mang dụng ý "cảnh đêm ảm đạm hay cảnh phố phường náo nhiệt đã cách xa rồi" và giờ đây, vào lúc nửa đêm có tiếng chuông "cảnh tỉnh" vẳng đến thuyền. 

Tiếng chuông chùa có "đến" với lữ khách hay nói cách khác, khách trên thuyền cũng như chúng sinh có "ngộ" được cảnh đời qua tiếng chuông hay không thì còn do cái "duyên" của từng người.

Đây có lẽ là chỗ đắc ý nhất của tác giả: Tiếng chuông chùa không vang vọng đến người mà chỉ đến thuyền !

Mặt khác, cũng vì hai phần rõ rệt của bài thơ này mà từ mấy trăm năm nay dân gian vẫn còn truyền tụng một giai thoại về bài thơ Phong Kiều Dạ Bạc như sau.

Chuyện kể rằng, sau một ngày làm việc ở Tô châu, thương gia và cũng là nhà thơ Trương Kế neo thuyền nghỉ ở bến Phong Kiều. Cảm xúc trước cảnh buồn ảm đạm của một đêm trăng mờ, nhà thơ ngẫu hứng làm nên hai câu:

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên
Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Đến đây, nhà thơ "bí"…

Cùng lúc đó, Sư Ông trụ trì chùa Hàn Sơn vì không ngủ được nên đang đi dạo trong khuôn viên chùa. Ngẩng nhìn trời đêm, tứ thơ chợt đến và Sư ông buột miệng:

Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung
Bán tự ngân câu bán tự cung

Đến đây, Sư Ông cũng "bí" luôn.

Chú tiểu đang ngủ chợt thức dậy vì phải đi … tè. Vừa ra khỏi mái hiên nhà dưới, chú tiểu thấy Sư Ông đang đứng lặng trong vườn, vẻ mặt đăm chiêu. Hỏi ra mới hay Sư Ông đang "bi" nguồn thơ. 

Phải giải quyết việc trước mắt nên chú tiểu đi ra sau vườn và … thoải mái. Bất chợt chú nhìn thấy một nửa bóng trăng dưới hồ (vũng ?) nước sau chùa và xuất khẩu thành thơ:

Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn
Bán trầm thủy để bán phù không

Chạy ngay đến bên Sư Ông, chú tiểu bạch thầy xin được đọc lại cả bốn câu:

Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung
Bán tự ngân câu bán tự cung
Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn
Bán trầm thủy để bán phù không

Bản dịch Trần Trọng San

Mồng ba mồng bốn trăng mờ
Nửa dường móc bạc nửa như cung trời
Một bình ngọc trắng chia hai
Nửa chìm đáy nước nửa cài từng không

Nghe xong, Sư Ông rất hoan hỉ và dạy chú tiểu thỉnh một hồi chuông để tạ ơn Phật Tổ đã tạo cơ duyên cho hai thầy trò hoàn tất bài thơ tứ tuyệt dù lúc đó đã nửa đêm. (Nhà chùa chỉ thỉnh chuông công phu vào buổi sáng sớm vào khoảng 4-5 giờ sáng chứ không có lệ thỉnh chuông khuya.)

Chính tiếng chuông chùa nửa đêm này đã vọng đến bến Phong Kiều nơi nhà thơ Trương Kế vẫn đang còn … "bí" nguồn thơ. 

Hoan hỷ thay, tiếng chuông "cảnh tỉnh" này đã làm cho nhà thơ "ngộ" và thể hiện qua hai câu kết

Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự
Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

và đã làm nên nét đặc thù của bài thơ Phong Kiều Dạ Bạc.

Tháng 7.2007
Trần Dương Hân

Bài Đọc Thêm:
Thơ Hàn Sơn Thập Đắc
Bài Thơ Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế
Đến Hàn San Tự Để Tìm Hiểu Bài Thơ Phong Kiều Dạ Bạc
Thiền Sư Nhất Hạnh Nói Về Bài Thơ Trên
Đọc Lại Phong Kều Dạ Bạc, Trần Long Hồ
Trở Lại Với Phong Kiều Dạ Bạc, Hải Đà Vương Ngọc Long
Đôi Bạn Chùa Hàn Sơn, Duyên Trường
Trao Đổi Thêm Về Bài Thơ Phong Kiều Dạ Bạc, Hà Quảng
Chùa Hàn Sơn Trong Hồn Thơ Trương Kế, Hồ Sĩ Hiệp
Hoàng Hạc Lâu và Phong Kiều Dạ bạc, Trần Dương Hân

TVHS