PHẦN I
Nội Dung Triết Lý Kinh Hoa Nghiêm

I.. ÐỨC PHẬT THỊ HIỆN Và NƠI GIẢNG KINH HOA NGHIÊM.

Sự ra đời của một bậc Thánh đã là điềm lành, một tin mừng cho thiên ha, thì sự thị hiện của đức Phật trong thế giới loài người không chỉ là một điềm lành, một tin mừng, mà còn là một vinh dự lớn lao cho chúng sinh cho toàn thế giới loài người. Bởi vì đức Phật cũng là một NGƯỜI-Hommevraiment homme-đã tu chứng giác ngộ thành Phật .Và ngày sau khi thành đạo bên gốc Bồ Ðề, lần đầu tiên, Ðức Phật đã long trọng tuyên bố với thế gian: "Ta là Phật đã thành. Chúng sinh đều là Phật sẽ thành".

Ðức Phật đã chỉ Con Ðường Sáng cho nhân loại đi theo và khai thị cho ai nấy biết rõ mỗi người đều có những chủng tử Phật (semences deBouđđha)

Và kẻ nào cố gắng phát huy được cái mầm " thiện"đó hẳn nhiên (người đó) sẽ thành Phật.

Ðiều này đủ nói lên tầm mức quan trọng cùng khả năng trí tuệ siêu việt của con người, hơn hẳn muôn loài.

Kinh hoa nghiêm chép: Nhân thị tối thắng, năng sinh nhất thiết chư thiện

Pháp cố:

Con người là trên hết, vì có thể thực hiện được mọi sự tốt lành …Do đó,đạo Phật minh định giá trị tinh thần hơn hẳn vật chấtvà đề cao địa vị và phẩm hạnh của con người. Nhân loại tối trọng có thể thực hiện được mọi ý lực để đạt tới những tiến bộ cao quí nhất.Vì có cuộc sống con người nên mọi vấn đề trong xã hội người mới cần được đặt ra.Vũ trụ bao la mà vắng bóng con người thì vũ trụ trở thành thê lương, hoang vắng ,điêu tàn!Thật vậy ,có con người là có tất cả,và với ý chí tự chủ,con người có thể thành tựu được mọi sự tốt đẹp ở đời:tự hoán cải vận mệnh mình và có thể tạo được cả niết bàn an lạc ở ngay hiện kiếp,chứ chẳng cần phải đi tìm thiên đường ở bất cứ một nơi nào xa lạ …

Theo đại sư Trí Khải (538-597) và cũng là truyền thuyết của đại thừa Phật giáo thì, sau khi thành đạo Vô thượngbồ đề, Ðức Phật Thích Ca liền nhập đại định "Hải ấn tam muội"giảnh kinh Hoa Nghiêm trong 21 ngàyđể hóa độ hàng thượng thừa Bồ tát. Ðiều náy đã được ghi rõ trong kinh hoa Nghiêm: "Ví như mặt trời mới mọc, ánh sáng chiếu soi các đỉnh núi trước, rồi mới rải xuống những thung lũng đồng sâu. Ánh dương quang tỏa chiếu sáng ngời,lần lượt soi từ cao đến thấp.Ðức như Lai cũng làm như thế.Khi đã chứng ngộ chân lý,Phật dùng trí tuệ bát nhã phóng hào quang đến các Bồ tát trước,rồi đến hàng nhị thừa,sau mới tới hết thảy chúng sinh"

Vì chân lý của bộ kinh này quá cao siêu huyền diệu, bậc nhị thửa không thể lĩnh hội được,nên Ðức như Lai phải hạ thấp giáo lý xuống cho khế hợp với trình độ căn cơ của chúng sinh, do đó, cũng vẫn theo đại sư Trí Khải,

Kinh điển trong suốt một đời thuyết pháp của Ðức Thế Tôn được chia làm 5 thời là:

*Thời Hoa nghiêm: 21 ngày, Ðức Phật giảng về huyền nghĩa "Nhất Tâm Chân Như, Pháp Giới Duyên Khởi", tức thuyết minh về sự hình thành vũ trụ vạn hữu để hóa độ cho hàng thượng thừa Bồ tát.

*Thời Lộc uyểnL cũng gọi là thời A Hàm): 12 năm, Ðức Phật giảng các bộ kinh A Hàm, thuyết về các pháp môn Tứ Diệu Ðế, Thập nhị Nhân Duyên, 10 Ðộ, 37 Ðạo Phẩmđể độ cho hàng nhị thừa: Thanh Văn, Duyên giác.

*Thời Phương Ðẳng: 8 năm, Ðức Phật giảng các kinh Duy Ma Cật, Lăng Già, Lăng Nghiêm, Kim Quang Minh, Thắng Man v.v.. xiển dương giáo nghĩa Tính Không (Duy Ma Cật)Như Lai tạng (Lăng già),Diệu Chân Như Tính(Lăng Nghiêm)để độ cho hàng đại thừa sơ cơ phát tâm Bồ tát.

*Thời Bát Nhã: 22 năm, Ðức Phật giảng các bộ kinh Bát Nhã và Kim Cương, tức thuyết minh về chân lý "Không"của vạn Pháp để độ cho hàng quyền thừa Bồ tát.

* Thời pháp hoa và niết Bàn: 8 năm,Ðức phật giảng các bộ kinh Pháp hoa –niết bàn ,xác định giá trị Phật tính của tất cả chúnhg sinh vốn sẳn có và sẽ thành Phật trong tương lai, để độ (không chỉ riêng) cho hàng thượng thừa Bồ tát mà cũng (chung ) cho hết thảy trời, người,chúng sinh ,kể cả hàng xiển đề(Icchantika).

Sự giác ngộ của Ðức phật là sự việc cao thâm, huyền diệu, khó hiểu, mà muốn khai hiển sự việc u huyền đó,tất phải mượn đến những truyện có tính cách thần bí để đánh thức tính hiếu kỳ tìm hiểu của người học đạo, cho nên trong kinh có những truyện nói về Ðức Phật giảng kinh, khi ở cõi trần, khi lại bay bỏng lên cõi trời, rồi đang thuyết pháp ở thiên cung, đột nhiên Phật quay trở về trần thế,biến hiện khôn lường .Bởi lẽ bộ kinh Hoa Nghiêm có mục đích khai hiển phần giác mộ của Ðức Phật nên thể tài và nghi thức thuyết giảng,cùng cách bố cục có nhiều điểm độc sáng ,không giống như đa số kinh điển khác .Ở đây,công việc chính nơi đạo tràng không do Ðức phật một mình điều khiển,vì Phật chỉ ngồi nhập đại định trong "hải ấn tam muội"(Sagaramudra samadhi),mà mọi hoạt động đều do các Bồ tát và thiên thần xử lý.Duy có hội thứ 7,Ðức Phật chính thức là hội chủ giảng kinh .Trong hội thứ 9,cả Ðức phật lẩn hàng thiện hữu đồng lả hội chủ .Xét trong toàn bộ kinh Hoa Nghiêm 80 quyển ,39 phẩm,chỉ có 2 phẩm:A Tăng Kỳ(thụ),và Như Lai Tùy Hảo Quang Minh Công Ðức (thứ 35)là do chính Ðức Phật thuyết giảng mà thôi.

Dưới đây là 9 hội giảng kinh Hoa Nghiêmtại 7 địa điểm khác nhau:

* Hội thứ nhất—diễn ra tại Bồ Ðề Ðạo Tràng, do Bồ tát Phổ Hiền là chủ hội, giảng về Y Báo và Chính Báo của Như Lai, trọn 11 quyển, 6 phẩm (1.Thế Chủ Diệu nghiêm 2. Như Lai Hiện Tướng, 3. Phổ Hiền Tam Muội, 4. Thế Giới Thành Tựu, 5. Hoa Tạng Thế Giới, 6. Tỳ Lô Giá Na).

* Hội thứ hai—diẽn ra tại điện Phổ Quang Minh, do Bồ tát Văn Thù là hội chủ �,giảng về pháp môn Thập Tín, gồm 4 quyển, 6 phẩm(1.Như Lai Danh Hiệu, 2 Tứ Thánh Ðế,3 Quang Minh Giác,4 Bồ Tát Vấn Minh ,5 Tịnh Hạnh,6 Hiền Thủ)

* Hội thứ ba—diễn ra tại cung trời Ðao Lợi, do Bồ tát Pháp Tuệlà hội chủ, giảng về Thập Trụ, gồm 3 quyển,6 phẩm(1 Thăng Tu Di Ðỉnh ,2 Tu Di Ðỉnh Thượng Kệ Tán ,3 Thập Trụ,4 Phạm Hạnh ,5 Sơ Phát Tâm Công Ðức,6 Minh Pháp)

* Hội thứ tư –diễn ra tại cung trời Dạ Ma, do Bồ tát CôngÐức Lâm là hội chủ, giảng về Thập Hành, gồm 3 quyển, 4 phẩm (1.Thăng Dạ Ma Thiên, 2.Dạ Ma Trung Cung Kệ Tán, 3.Thập Hạnh, 4.Thập Vô Tận Tạng ).

* Hội thứ năm_diễn ra tại cung trời Ðâu Suất, do Bồ tát Kim Cương Tràng là hội chủ, giảng về Thập Hồi Hướng, gồm 12 quyển, 3 phẩm (1.Thăng Ðâu Suất Thiên, 2.Ðâu Suất Trung Cung Kệ Tán, 3.Thập Hồi Hướng).

* Hội thứ sáu_diễn ra tại cung trời Tha Hóa, do Bồ tát Kim Cương Tạng là hội chủ, giảng về Thập Ðịa, gồm 6 quyển, 1 phẩm là phẩm Thập Ðịa.
 
 

& Hội thứ bảy_diễn ra tại điện Phổ Quang Minh, do Ðức Như Lai là hội chủ giảng về pháp môn Ðẳng Giác_Diệu Giác,gồm 13 quyển ,11 phẩm (1.Thập Ðịnh ,2.Thập thông ,3.Thập Nhẫn,4.A Tăng Kỳ,5.Thọ Lượng ,6.Chư Bồ Tát Trụ Xứ,7. Phật Bất Tư Nghị Pháp, 8 .Như Lai thập thân Tướng Hải, 9. Như Lai TùyHảo Quang Minh Công Ðức, 10. Phổ hiền Hạnh, 11. Như Lai Xuất Hiện).

* Hội thứ tám_tái diễn tại điện tại Phổ Quang Minh, do Bồ tát Phổ Hiền là hội chủ, giảng về 2.000 Hạnh Môn, gồm 7 quyển 1 phẩm, là phẩm Ly Thế Gian.

* Hội thứ chín _diễn ra tại rừng Thệ Ða, do Như Lai và thiện hữu đều là hội chủ, giảng về Quả Pháp giới, gồm 21 quyển, 1 phẩm, là phẩm Nhập Pháp Giới.

(Trong suốt Hội thứ 9,phẩm "Nhập Pháp Giới", nhân vật chính là đồng tử Thiện Tài, phải vượt qua 110 thành ấp, tụ lạc, tham học với 53 giai đoạn tu hành từ: Thập Tín, Thập Trụ, Thập Hành, Thập Hồi Hướng, Thập Ðịa, và Ðẳng Giác, Diệu Giác đến Phật Quả, nghĩa là từ khi sơ phát tâm bồ đề cho đến lúc thành tựu quả vị Phật).

II. NGUỒN GỐC KINH HOA NGHIÊM

Ðạo Phật là một đạo Giác ngộ, giáo lý của đạo Phật là NHƯ THẬT. Phần tinh hoa của giáo lý ấy được xây dựng trên hai tiêu chuẩn :Từ Bi và Trí Tuệ, một nguồn đạo lý uyên thâm ,rất sống và rất sáng,do đức giáo chủ thích Ca Mâu Ni thuyết giảng,cách nay trên hai thiên niên kỷ. Nhưng kinh điển đạo Phật phải đợi tới kỳ Kết tập thứ ÌÌI mới chính thức được ghi chép thành văn để truyền bá trong nhân gian. Chỉ riêng bộ kinh Hoa Nghiêm thuộc "Nhất thừa viên đốn", ý nghĩa thân áo lại không được phổ biến. Mãi 600 năm sau,

Ðạo Phật được tryuền vào Trung Hoa kể từ thế kỷ đầu D.L, nhưng bộ kinh hoa nghiêm phải đợi mãi 300 năm mới chính thức du nhập, và được dịch từ chữ Phạm sang Hán văn, trước sau ba lần, lấy tên là: "ÐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH"

a.. Lần đầu(hay cựu dịch)-đời Ðông Tấn (317-419DL), do ngài Phật Ðà Bạt Ðà La (Buđđhabhadra-Giác Hiền),người bắc Thiên Trúc,qua Dương Châu,trụ trì chùa Hưng Nghiêm dịch gồm 60 quyển,34 phẩm,36.000 bài tụng .

b..Lần thứ hai (hay tân dịch), đời nhà Ðường (618-907), do ngài Thực Xoa Nan Ða �(Sikasananda_Hỷ Học), người nước Vu Ðiền (Kotan), tới Ðông Ðô,trụ trì chùa Phật Thụ Ký,tái dịch bản cũ,gồm 80 quyển,39 phẩm,bổ khuyết thêm 9.000 bài tụng,thành 45.000 bài tụng.

c..Lần thứ ba, cũng đời nhà Ðường, do ngài Bát Nha �(Prajna), người nước Kế Tân (Kaboul) tới Trường An, trụ trì chùa Sùng Phúc, dịch tóm lược, gồm 40 quyển và dịch phần cốt yếu là phẩm Nhập Pháp Giới, bởi thế nên gọi là sao dịch. Tuy vậy, bản dịch này cũng được coi ngang hàng với hai bản dịch trên. Trong ba bản dịch, bộ Bát Thập Hoa Nghiêm hoàn bị hơn cả.

Ngoài ra, còn có những bộ luận , giá trị đặc biệt, giải nghĩa lý kinh Hoa Nghiêm để soi sáng cho hậu thế, như:

1.. Hoa Nghiêm Nhất Thừa Thập huyền Môn,1 quyển ,của ngài Ðỗ Thuận Thuyết.

2..Hoa nghiêm Ngũ Thập Yếu Vấn Ðáp, 2 quyển, của ngài Trí Nghiễm soạn.

3.. Hoa nghiêm Kinh Thám Huyền Ký, 20 quyển, và Hoa nghiêm Kinh Kim Sư Tử Chương Chú ,1 quyển ,của Ngài Pháp Tạng (Hiền Thủ )soạn ,

4..Hoa Nghiêm Ðại Sớ Sao, 90 quyển, của ngài Trừng Quán (Thanh Lương) soạn.

5.. Tục HoaKinh Lược Sớ Sao Ðịnh Ký, 15 quyển, của Ngài Tuệ Uyển soạn.

6.. Hoa Nghiêm Nguyên Nhân Luận, 1 quyển, của Ngài Tông Mật (Khuê Phong)soạn.

7.. Tân Hoa Nghiêm Kinh Luận, 40 quyển, của trưởng giả Lý Thông Huyền soạn,v.v…

Tại Việt Nam, bộ kinh Hoa Nghiêm được truyền vào nước nhà, không rõ từ thời nào, do thượng tọa Thích Trí Tịnh dịch từ chữ Hán sang Việt văn từ năm 1965.Bản Hán văn 80 quyển được đóng thành một bộ gồm 8 tập bằng tiến Việt.

III . NỘI DUNG TRIẾT LÝ KINH HOA NGHIÊM.

* Về Nội Dung:

Theo ngài quốc sư Thanh Lương thì bộ Bát Thập Hoa Nghiêm được chia làm 3 phần:

*. Phần Tự: 5 quyển

*Phần Chính Tông: 55 quyển 5.

*. Phần Lưu Thông: 19 quyển 5,gồm 4 yếu lý: Tín, Giải, Hành,Chứng và 5 chu:

*.Tín nhân quả chu: 11 quyển 6 phẩm.

Sai biệt nhân quả chu 41 quyển

* Giải

Bình đẳng nhân quả chu 31 phẩm

*Hành nhân quả chu: 7 quyển 1 phẩm

*Chứng nhân quả chu: 21 quyển 1 phẩm.

TÍN: tin giáo lý của Phật dẫn trong kinh là chân lý tuyệt đối.

GIẢI: giải rõ chân lý đó.

HÀNH: dùng phương pháp để thực hành hầu đạt tới chân lý đó.

CHỨNG: chứng ngộ chân lý đó.

& Về Triết Lý gồm những điểm then chốt như sau:

1. Nhất Thiết Duy Tâm Tạo


Và

2. Nhất Tâm Chân Như, Pháp Giới Duyên Khởi

*Từ Bản thể Chân như của vũ trụ phát sinh các hình tướng sai biệt trong Hiện tượng giới.
 

• Từ tuyệt đối thể vô biên ,dời sang thế giới tương đối hữu thể,để biện minh cho cái Chân tướng vô tướngcủa vạn pháp và chân lý tối cao,bất diệt là :mọi sự vật trên trần gian đều do từ "Chân Không Diệu Hữu" mà phát sinh .Từ một mảy lân hư trần cho đến sơn hà,trăng sao và mọi sinh vật đều phải nương tựa lẫn nhau,làm nhân làm duyên cho nhau mà biến dịch,sinh tồn trong mối tương quan của Lý:Pháp giới trùng trùng duyên khởi

Pháp giới duyên khởi là tên gọi khác của Thập Nhị Nhân Duyên vẫn có từ vô thủy đến nay, không phải đợi đến lúc Phật ra đời rồi mới có .12 nhân duyên là giáo ly �(do đó) mà Ðức Thích Ca thành đạo .Sau khi đã hoàn thành chứng ngộ, Phật căn cứ vào lý duyên khởi của Khổ giới mà lần lượt nói ra sự quan hệ nhân quả giữa 12 chi, đưa ra nguồn gốc căn bản của khổ não và Vô Minh, và những gì được gọi là Pháp hữu vi, là sự sự, vật vật hay vạn Pháp trong thế giới duyên sinh trùng trùng điệp điệp này.Với chân lý

"Nhân Quả"và "Duyên Sinh", với chân lý "Bất nhị"cùng "lý, Sự và Sự Sự Vô Ngại Pháp Giới", kinh Hoa Nghiêm đã xác nhận mọi hành động về thân, khẩu, ý của con người, đều tạo nghiệp quả cho mình và cho tha nhân đồng phải gánh chịu trong cái thế liên hoàn trùng trùng điệp điệp. Một là tất cả và tất cả là một.

Muốn hiểu rõ các pháp duyên khởi sinh ravạn hữu như thế nào, cần phải biết đến 4 Pháp Giới, 6 tướng và 10 Huyền Môn.

A.. TỨ PHÁP GIỚI

Vũ trụ vạn hữu do từ "Nhất Chân Pháp Giới"mà thành lập:

1..Ở thế giới của Sự vật có hình tướng sai thù làSự pháp giới.
2..Ở thế giới của Lý trí và tinh thần là Lý pháp giới.
3.. Thế giới của Lý và của Sự dung thông với nhau, không ngăn ngại nhau, gọi là Lý, Sự vô ngại pháp giới.
4..Thế giới của Sự và Sự, nghĩa là của hết thảy sự vật trong hiện tượng giới đều gọi là Sự sự vô ngại pháp giới.

a. SỰ PHÁP GIỚI

Là hình sắc hay vật chất, gồm có vô lượng hình tướng khác nhau. Cảnh giới này sinh diệt vô thường như ráng mây huyễn biến trên trời cao, như sóng bọt nổi chìm ngoài biển cả, tùy nghiệp duyên thiện, ác mà biến hiện như phù vân.

Sự pháp giới chính là mọi hiện tượng trong trời đất, biểu dương cho Sức sống mãnh liệt, khởi lên từ một nguồn năng lực duy nhất là Tâm Chân như. Các pháp đều có tự thể và giới hạn to nhỏ, rộng hẹp, ngắn dài bất đồng nên gọi là Pháp giới. Trong khung cảnh hẹp thì pháp giới chỉ cho giới hạn của mổi pháp, nhưng trong phạm vi rộng (no)� chỉ cho toàn thể không gian bao la . `

b. Lý Pháp Giới

Là tâm hay bản thể, chỉ cho phần Chân như môn của Như lai tạng. Cảnh giới này hư linh, vẳng lặng, sáng suốt, diệu huyền, bao trùm toàn thể vũ trụ, bất sinh, bất diệt, bất khứ, bất lai…. có đủ 4 đức tính :Thường,Lạc, Ngã ,Tịnh.

Lý Pháp Giới hay là Chân Nhưtuyệt đối,bình đẳng,nhất như, vô phân biệt, là cái nguyên lý đại đồng phổ cập cho toàn thể, được gọi là Pháp Thân, Pháp Tính, Thể Tính, Thực Tướng, hoặc Bản Thể Chân Không của vạn pháp hay cái Bản lai diện mục của mỗi chúng sinh .

c..Lý Sự Vô Ngại Pháp Giới

Là thế giới của Lý và của Sự hoàn toàn dung thông, không mâu thuẫn, ngăn ngại nhau. Vì muôn pháp đều huyễn, không có tự tính riêng biệt, nên mọi sự đều là Lý.Bởi Chân như. Tự tính hay Thực thể đều tùy duyên biến hiện nên mọi Lý đều là Sự. Lý nhờ sự mà hiển thì Sự nhờ Lý mà thành.

Trong mỗi Lý đều có Sự, và trong mỗi Sự đều có Lý.Sự và Sắc, Lý là Không, và Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc, Nói Lý và Sự vô ngại là nói Tâm tức Vật,Tinh thần tức Vật chất,hay Năng lượng tinh thần là Khối lượng vật chất:

Nói Lý và Sự vô ngại là nói lý tức là Sự, Sự tức là Lý_Tinh thần là Vật chấtở thể loãng, mà Vật chất là tinh thần ở thể cô đọng lại ("L’Energie est la matiere extrêmement diluée, et la Matière est l’Energie extrêmement condensée"). Trên mặt Bản thể vô sai biệt thì Lý và Sự, hay Không và Sắc, Tâm và Vật đều viên dunghòa hợp, dung thông ,dung nhiếp với nhau để cùng tồn tại .Không thể tách rời Ly �ra khỏi Sự,hay Sự ra khỏi Lý thành hai thứ riêng biệt.Lý và Sự như Nước với Sóng,Không khí với lân hư trần .Sóng tan thành nước,nước nổi thành sóng, lân hư trần kết hợp thành không khí,không khí tan ra thành long hư trần, không thể phân biệt ngoài sóng có nước,ngoài không khí có lân hư trần,vì hai thứ đó đan kết chằng chịt với nhau,cho nên Chân Không chẳng rời Diệu Hữu .

Bàn về Lý, Sự vô ngại tức Thế, Tướng và Dụng viên dung. là nói đến Tướng là hiện tượng của thể, nương vào Bản thể mà phát sinh. Thể và Tướng bao giờ cũng dung thông dung nhiếp với nhau, nên công dụng của vạn hữu hóa ra vô cùng. Mỗi pháp đều có Sự và Lý hòa hợp với nhau, tuy hai mà một, tuy một mà hai, nhưng Sự vẫn là Sự, Lý vẫn là Lý.Cũng như Nước tuy là Sóng, Sóng tuy là Nước, nhưng Nước vẫn là Nước, mà Sóng vẫn là Sóng, Sóng với Nước tuy giống nhau trên mặt Bản thể, nhưng vẫn dị biệt trên mặt Hiện tượng.

Lý và Sự trong mỗi pháp đã viên dung vô ngại thì Lý và Sự trong muôn pháp cũng đều viên dung vô ngại cả. Viên dung nghĩa là bao trùm, hòa hợp với nhau, hòa tan trong nhau như sữa với nước để trở thành một thể duy nhất. Vô ngại tức là tự do, tự tại, không gây mâu thuẩn, chướng ngại cho nhau, trong cái thể tương tùy, tương sinh, tương tức, tương nhập.

Người ngộ đạo hiểu rằng: Lý không phải chỉ hiển hiện suông như không gian vô hình, vô tướng, mà lý cũng chính là thế giới hiện tượng diệu hữu muôn sai ngàn khác, trưng bày ngay trước mắt mọi người.Với những ai vốn quen sống với những cảm giác giả dối,điên đảo mộng tưởng bề ngoài,thì Sự hoặc Sắc chỉ là những sự việc riêng biệt,có giới hạn ngăn ngại nhau,rời rạc khắp đó đây,nhưng dưới cặp mắt của người đã thấu triệt triết lý Hoa Nghiêm thì những sự vật ấy lại được an bài có trật tự nghiêm minh trong thế giới của Lý thể bên trong khiến cho Sự chính là Lý,Lý chính là Sự,hay Thể tức là Tướng,Tâm tức là Vật,Tự tức là Tha …

Lý, Sự vô ngại hay Thể, Tướng viên dung nghĩa là cái lý�huyền diệu của vũ trụ cùng vớisự vật hữu hình trên hiện tượng giới không phải là hai mà cũng chẳng phải là một. Thực tại bao hàm đặc tính lưỡng diện, vừa sai biệt trên mặt hiện tượng lại vừa đồng nhất trên mặt bản thể, cho nên sự vật luôn luôn tương dung, tương nhiếp, tương tức, tương nhập. Lý là Thể của Tướng, Dụng; Sự là Tướng, Dụng của Lý.Lý tính là toàn Sự, Sự sự là toàn Lý tính.

Lý đã tức là Sự nên Lý không ngoài Sự, mà Sự cũng không ngoài Lý.Lý không ngại Sự mà Sự cũng không ngại Lý.Mỗi trần không ngại, mỗi pháp dung thông, vì thế mà đưa tới tư tưởng Sự sự vô ngại pháp giới, là đỉnh chót vót của Triết lýHoa Nghiêm trong đại thừa Phật giáo nói riêng.

d..Sự Sự Vô Ngại Pháp Giới

Sự, chỉ cho các cá thể trong vũ trụ hay mọi pháp hoặc toàn thể không gian lẫn thời gian vô cùng tận.

Nói Sự sự vô ngại pháp giới là nói: Thời gian dung thông với thời gian –Không gian dung thông với không gian –Thời gian dung thông với không gian –Tam giới, Tam thế và Mười phương dung thông với nhau –Một dung thông với tất ca. Tất cả dung thông với Một.

Ngày nay, Khoa học vật lý không gian đã chứng minh được bằng thuyết Tương đối của Albert Einstein, đặc biệt là quan niệm về Không-Thời gian 4 chiều, nêu rõ ý nghĩa Không gian và Thời gian, tức là xóa tẩy sạch phân cách tuyệt đối giữa vật chất và năng lượng, giữa tinh thần và vật chất, không còn là hai sự vật tương đối có tự thể riêng biệt nữa, và chúng chỉ là những pháp tương đối mà thôi, vì thế mà người ta phải dùng đến danh từ "Không –thời gian"(Espace Temps)để gọi chung cho hai sự vật đó mới là đúng lý,vì tính cách của chúng vốn dung thông vô ngại .
Ngày nay, muốn đo những khoản không gian quá xa, người ta đã phải dùng tới đơn vị "quang niên"là khoản cách chừng 900 tỷ cây số hay 9 triệu triệu cây số, nếu tính theo tốc độ của ánh sáng là 300.000 cây số trong một giây đồng hồ. Như vậy, giữa không gian và thời gian không còn ngăn ngại nhau nữa. Sự vật tùy bề ngoài trông có vẽ riêng rẽ, nhưng bề trong lại vẫn tương tức, dung thông vô ngại. Với chân lý này thì sự sự, vật vật trong pháp giới bao la được quan sát trong suốt như qua một tấm pha lê, không bị che khuất, chướng ngại gì cả. Chẳng những cái Ðồng (Thể, Tính) ánh chiếu trong cái Dị ( Sự, Tướng) và cái Dị ánh chiếu trong cái Ðồng,mà mỗi sự,mỗi vật ( sự,sự ) đều ánh chiếu trong nhau,vì tấ cả Sự đều toàn một Thể,Tính và Lý,mà Lý đã dung thông vô ngại với nhau thì tất cả sự này sự khác cũng điều dung thông vô ngại với nhau cả.

Giáo lý Sự sự vô ngại pháp giới chỉ có thể thấu triệt được khi ý thức con người hoàn toàn nhập vào cảm nghĩ về sự diễn biến vô ngã, vô thường bất tận của toàn thể vạn hữu trong vũ trụ bao la, dàn trải ra trước mắt mọi người, mà có trực giác tâm linh mới mở được then cửa cho ta thâm nhập vào nơi cấm địa của thế giới mầu nhiệm u huyền này mà thôi.

Thói thường, người ta chỉ quen dùng trí thức suy luận để hiểu sơ qua một việc gì, rồi sau đó mới dùng đến tâm chứng để hiểu thấu tới ngọn nguồn của sự việc ấy, nhưng đột nhiên ta lại thấy ngay chân lý hiễn lộ rõ ràng trong một sát na đốn ngộ, vượt hẳn ra ngoài tầm lý luận, nghĩa là ngoài khả năng hiểu biết thông thường của trí thức la tập.

Ðối với những mối tương quan giữa Lý và Sự, Không và Sắc, Tâm và Vật trong kinh Hoa nghiêm thì ngoài ngôn ngữ, biện luận của thế nhân để giải thích, lại còn cần phải dùng đến phương pháp đặc biệt của trực giác bén nhại mới mong thấu vật triệt được phần nào cái lý sâu sắc khó nói, khó nhập đó của tâm linh. Nói cách khác, muốn hiểu rõ tư tưởng Sự sự vô ngại pháp giới thì phải nhìn đời bằng cặp mắt của tuệ bát nhã siêu việt mới thấy được Thể tính của mọi sự chỉ là một mà không phải hai thì còn gì là ngăn ngại nữa?

Ðể giải thích một cách sơ lượt tư tưởng siêu việt về Lý, Sự và Sự sự vô ngại pháp giớicủa kinh Hoa Nghiêm, chúng ta hãy tưởng tượng một người đứng lên ngọn núi cao nhìn xuống cảnh vật dưới chân mình. Núi càng cao thì sự vật ở dưới chân núi càng nhỏbé mờ ảo, cho đến khi nào tới được đỉnh núi chót vót thì dưới lớp mây mờ bao phủ chân mình, ta còn nhìn thấy sự vật gì cả? Tới khi ấy thì tất cả chỉ còn là một thể chung, hòa tan trong Chân Nhưtuyệt đối mà thôi.

Dưới cặp mắt của Ðức Phật và Bồ tát đã vượt qua khỏi ba cõi ( dục giới,sắc giới,và vô sắc giới ),thì hết thảy pháp hữu vi có hình tướng sai biệt trong vũ trụ tương đối và nhị nguyên đều như chiêm bao,ảo mộng,bóng chớp,sương mai,không có gì là thật cả.Bồ tát đã chứng được cảnh giới bất tư nghị giải thoát rồi thì thân tâm được tự tại,có thể qua lại bất cứ nơi đâu,không gì chướng ngại,có thể làm những việc khó khăn ma người thường không làm nổi,có thể kéo dài một sát na thành muôn kiếp,lại có thể thâu gọn muôn kiếp trong một sát na,cũnh như có thể tóm thâu cả càn khôn nhét vào trong một hạt cải,như lời một thiền sư Việt Nam đời Lý đã nói:

"Càn khôn tận thị mao đầu thượng,

Nhật nguyệt bao hàmgiới tử trung"

Nghĩa là:

"Càn khôn rút lại đầu lông xíu,

Nhật nguyệt nằm trong hạt cải mòng"

Cũng như khoa học ngày nay có thể dồn sức công phá mãnh liệt của hàng triệu tấn thuốc nổ T N T có năng tàn phá cả một vùngkhông gian rộng lớn vào một điểm ở đầu cái ngòi nhỏ xíu của một trái bom hạch tâm vậy.

Dưới nhãn quan của người đã chứng được triếy lý Hoa Nghiêm thay vì nhìn đời bằng cặp mắt thường tình, người ngộ đạo lại nhìnsự vật suốt qua Sắc, qua Sự, không thấy tướng bề ngoài sai khác nhau, mà chỉ thấy cái tướng bề trong, hay cái Thực- tướng –vô –tướng, tức là chỉ thấy cái Lý hay cái Bản thề Chân không của mọi sự mọi vật trên trần thế giống nhau như đúc mà thôi. Và nếu quan sát như vậy thì thấy Lý và Sự đều viên dung vô ngại cả. Mọi sự vật và sự việc trên trần thế đều hòa hợp với nhau, tan biến trong nhau, tương tức vô ngại, thành một khối Nhất Như viên dung tuyệt mỹ, đâu còn những sự đấu tranh về quyền lợi, những sự mâu thuẩn, phân biệt, thị phi và chia cách giống nòi, giai cấp nữa!

B LỤC TƯỚNG

Trong pháp giới, mỗi "pháp"đều có đủ sáu tướng: Tổng tướng, Biệt tướng, Ðồng tướng, Dị tướng, Thành tướng và Hoại tướng.

Tổng đối với Biệt, Ðồng đối với Vị và Thành đối với Hoại.

1.Tổng tướng, là tướng bao quát toàn thể một vật hay một việc gì.

2.Biệt tướng, là tướng đặc biệt của mỗi bộ phận cấu thành toàn thể sự vật đó. Nhiều Biệt tướng cộng thành một Tổng tướng. Ðã có Tổng thì có Biệt, nếu không có Biệt thì cũng không có Tổng. Trong Biệt tướng có đặc dị tướng. Trong Dị tướngcó sai biệt tướng.

3.Ðồng tướng, là tướng giống nhau của một số vật.Ðó cùng là tính dung hòavới nhau không ngăn ngại chống đối nhau của mọi vật.

4.Dị tướng, là tướng riêng biệt của vật này, vật khác nhau. Hình tướng của mỗi vật tuy có khác nhau, nhưng về mặt lý tính thì không có gì sai khác cả.

Theo kinh Hoa Nghiêm thì không có một ngăn ngại, mâu thuẩn nào giữa Ðồng và Dị (Unité et Diversité) và giữa Dị và Dị (Diversité et Diversité).

Dị là Sự, và Sự có nghĩa là mọi vật, mọi việc riêng rẽ. Ðồng là Lý hay là Nhất mà Lý là Thể của Sự và nằm trong Sự.

Tất cả sự vật trên đời này không có thực thể đồng nhất bất biến, mà chỉ là hiện tượng của nguyên thể hay Chân thể, tức là Lý mà thôi.

5.Thành tướng, là tướng thành tựu của nhiều bộ phận hợp thành sự vật.

6.Hoại tướng, là sự tan rã của một vật lớn thành nhiều phần tử nhỏ.

Khi nói đến Tổng, Ðồng, Thành là đứng về phương diện, toàn thể viên dung, bình đẳng của Bản thể.

Khi nói đến Biệt, Dị, Hoại là đứng về phương diện hiện tượng, trong đó mọi sự vật đều phơi bày riêng rẽ hình tướng khác nhau.

Vạn hữu trong vũ trụ tựu trung đều gồm hai tính cách: Bình đẳng và Sai biệt.

Ba tướng: Tổng, Ðồng, Thành đều có tính cách viên dung, bình đẳng,vô sai biệt, Còn Biệt, Dị, Hoại đều có tính cách sai biệt, bất bình đẳng và ngăn ngại nhau. Hết thảy mọi pháp trên thế gian này đều có đủ sáu tướng nói trên, không một pháp nào lại không viên dung, tự tại, bởi thế nên gọi là sáu tướng viên dung. Vạn vật đều gồm đủ cả hai nghĩa: Sai biệt (trên mặt hiện tượng), và bình đẳng,vô sai biệt trên mặt bản thể, không một pháp nào lại không có đủ cả hai mặt hiện tượng và bản thể. Hai lẽ ấy không hề lúc nào rời nhau, một ẩn ở trong, một hiện ra ngoài, bao bọc lấy nhau, trong ngoài cùng là một vật, và trên tế thì ngoài (hiện tượng) tức là trong (bản thể), Chân như tức là vạn pháp,vạn pháp tức là Chân như,Lý tức Sự, Sự tức Lý, theo tư tưởng Bất Nhị .

C. THẬP HUYÊN MÔN.

Ngoài Lục Tướng, các pháp còn có mười đặc tính huyền diệu được trình bày trong tập luận của ngài đại sư Pháp Tạng, nhan đề là;

"Chú Kim Sư Tử chương".

Trong toàn bộ kinh Hoa Nghiêm 80 quyển bằng hán văn, các pháp Phật dạy được rải ra như muôn hoa đủ màu sắc, nhưng tuyệt nhiên không có "tên" nào giống như trong bộ luận của các tổ thuộc tông Hoa Nghiêm cả, mà phải nhờ tài khéo léo của các vị tổ của tông này lấy ý mà đặt tên cho các pháp đó,rồi viết thành những bộ luận để triển khai những lý sâu xa, bí ẩn, nhiệm mầu nên tông Hoa nghiêm mới rộng truyền hậu thế. Riêng về Thập Huyền Môn thì có một nguyên ủy như sau:

Một buổi nọ, hoàng hậu Vũ Tắc Thiên, nhà Ðường, ngỏ ý muốn được nghe giảng kinh Hoa Nghiêm, một bộ kinh danh tiếng mà Hậu không am hiểu diệu nghĩa cao siêu. Ðáp lời thỉnh cầu của Vũ Hậu, ngài đại sư Pháp Tạng (643-712 DL), khi ấy trụ trì tại chùa Sùng Phúc, đã đem hết lý bí ẩn của bộ kinh Hoa Nghiêm để biên soạn thành một tập tiểu luận đệ trình ngự lãm. Ngài đã mượn pho tượng con Sư Tử Vàng trưng bày trong nội điện lấy làmđề tài giảng luận, được Vũ Hậu rất phục tài, tỏ lời khen ngợi và ban tặng ngài danh hiệu là "Hiền Thủ Ðại Sư"

Trong "Hoa NghiêmNhất Thừa Thập Huyền Môn" do ngài hòa thượng Ðỗ Thuận giảng, xin trình bày tóm lược như sau:

1.Ðồng Thời Cụ Túc Tương Úng Môn

Các pháp trong vũ trụ đều vô ngã, vô thường, dung thông vô ngại. Thới gian, không gian, động lực, sự sống v.v…cùng một lúc đồng thời tồn tại, tương tức, tương nhập, tương sinh, tương diệt, không có pháp nào có tự tướng riêng biệt, độc lập cả. Trong khi nêu lên một pháp gì, đồng thời có đủ ngay các pháp khác trong đó,Muôn pháp đều ảnh hưởng lẫn nhau theo thế giây chuyền trùng trùng điệp điệp.

Trong thời gian đồng thời có không gian, có động lực và có sinh hoạt sống chết, có nhân quả, nghiệp báo v.v..Nếu quả đất ngừng quay, hay mặt trời không chiếu sáng nữa thì lập tức không còn không gian và thời gian vì con người đã căn cứ vào sự xoay vần của địa cầu chung quanh mặt trời mà làm ra lịch, tạo ra đồng hồ để đo thời gian. Nếu không còn ngày đêm thì không còn sự Sống và không gian sẽ trở thành một bãi hoang lạnh điêu tàn…

Kinh Hoa Nghiêm ghi: "Hết thảy mọi pháp như một biển lớn vô tận, cùng chung một đạo tràng. Mỗi pháp ví như một giọt nước biển, có đủ mùi vị của nước trong trùng dương bát ngát do muôn sông ngòi to nhỏ đổ vào".

2..Nhân Ðà La Võng Cảnh Giới Môn.

Nhân đà la là phiên âm chữ Indra tức lấy Phạm Cung La Võng của Cung Trời Ðế Thích làm ví dụ. Vì trên cõi trời này có một tấm lưới rộng lớn, trong đó mỗi mắt lưới được gắn nhiều hạt minh châu. Mỗi viên ngọc sáng ngời tỏa chiếu ánh thật xa, hạt nọ phản ánh sang hạt kia lấp lánh thành một cảnh sắc huy hoàng tráng lệ. Ðây là hình ảnh nói lên ý nghĩa mọi vật trong vũ trụ đều liên quan mật thiết với nhau. Mỗi động tác của từng cá nhân gây ảnh hưởng đến các cá nhân khác trong cộng đồng xã hội đều phải gánh chịu. Không một lời nói, một việc làm nào lại chẳng gây ảnh hưởng dây chuyền ít nhiều đến phần tử khác. Một cái vẩy tay hay một tiếng động nhỏ cũng có thể phát sinh ra luồng điện lực làm rung chuyển cả bầu khí quyển lan tới các vì tinh tú rất xa trong không gian vô tận.

Giáo lý Hoa Nghiêm cho rằng: Vũ trụ chẳng khác nào một sân khấu khổng lồ trong đó có vô số những sức mạnh chằng chịt, và vô số những phần tử trùng trùng điệp điệp tác động hỗ tương tạo thành một bức tranh muôn màu hòa hợp.

3..Bí Mật Ẩn Hiển Câu Thành môn

Các pháp thâu nhiếp lẩn nhau, trong Ẩn có Hiển, trong Hiển có Ẩn. Trong lý tương tức, tương nhập của các pháp, có pháp ở trong, có pháp ở ngoài, nhưng trong ngoài cùng một thể Tính. Sức mạnh bề ngoài của một sự vật tàng ẩn một mầm yếu đuối bên trong.

Tám vạn bốn nghìn pháp môn do Phật dạy, có pháp nặng về phần tướng, có pháp nặng về phần tính, nhưng tính, tướng bất nhị, các pháp đều cùng chung một mục đích, giải thoát con người khỏi vòng luân hồi đau khổ.

Câu nói "Tâm là Phật, Phật là Tâm" hàm ý nghĩa: Ẩn và Hiển đều thành. Dụ như ánh sáng của trăng, nơi này nhìn như trăng khuyết mà nơi khác lại thấy trăng tròn trịa, viên mãn…

Những hình thức tụng kinh, niệm Phật, lễ bái, cúng dường, xây chùa, dựng tháp, bố thí, in kinh, thực hiện hạnh đầu đà…tức là những sự tướng bề ngoài, kết quả sẽ đưa tới việc đắc pháp nọ, pháp kia, hay được sinh về các cõi tịnh độ. Phật pháp không ly thế gian tướng, và niết bàn không ở đâu xa, nó vẫn tàng ẩn ngay trong nếp sống hiện tiền, ngay trong tâm thức của mỗi người trong thế gian này.

4..Vi Tế Tương dung An Lập Môn

Một pháp có thể dung chứa bao gồm nhiều pháp khác, gọi là tương dung: Một và nhiều lẫn lộn nhau, gọi là an lập. Một vật nhỏ nhiệm gọi là vi tế. Vũ trụ cực đại được cấu bởi những lân -hư – trần hay nguyên tử cực tiểu. Toàn khối cực vi là Chân Không của vạn pháp. Thực tướng của các pháp là vô tướng. Chân thể của nó là vô thể. Cái cực đại và cái cực tiểu dung thông vô ngại bên nhau.

5.Thập Thế Cách Pháp Dị Thành Môn

Trong giấc mơ mà ta thấy được những việc quá khứ, hiện tại và vị lai đều xuất hiện. Cùng một lúc con người đùa dỡn với chính mình trong những khoản không gian và thời gian khác nhau. Con người ở kiếp này chịu ảnh hưởng của kiếp trước và nhiều kiếp trước nữa, không những chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh trên mặt đấtmà còn phải chịu ảnh hưởng của vũ trụ không gian. "Vạn vật đồng nhất thể". Những vũ trụ tuyến do các tinh cầu phát ra cực mạnh và lan đến ta, đã ảnh hưởng đến sức khỏe của ta nhiều hay ít. Trong vũ trụ, mọi sự kiện đều tương đối và giả danh cả. Trong lý vô ngã, vô thường, không gì ngắn bằng một đời người, và không gì dài hơn một vài phút ngóng đợi người thân. Thi sĩ Tản Ðà, trong một giây phút nhập thần, ông đã viết những câu thơ bất hủ :

"Người đời thử ngẫm mà hay,

Trăm năm là ngắn, một ngày dài ghê!

Còn ai, ai tỉnh hay mê?

Những ai thiên cổ đi về những đâu!.."

6. Chư tạng Thuần Tạp Cụ Ðức Môn

Chân lý này nói ý nghĩa Thuần và Tạp, Chủ và Khách, Tâm và Vật, Tính và Tướng, Lý và Sự, Chất lượng và năng lượng, Vật chất và Tinh thần, hay Bản thể và Hiện tướng …đều dung thông vô ngại, khiến cho cái nọ trở thành cái kia, cái kia trở thành cái nọ, không còn mâu thuẩn với nhau, do đó mà mọi sự xích mích đều có thể giải tỏa, mọi bất đồng đều có thể tiêu tan, không còn phân biệt Ngã và Phi ngã, không còn cái ta nào hơn cái ta của toàn thể sự vật chung quanh mà ta ý thức được. Mỗi chúng sinh là một phần tử của toàn thể. Mỗi chúng sinh đều có phật tính, điểm linh quang của toàn khối Chân Như. Vậy, chúng sinh này với chúng sinh khác chỉ là một, không khác. Xã hội với cá nhân đều liên quan mật thiết với nhau, không thể hy sinh cá nhâncho đoàn thể, cũng không thể hy sinh đoàn thể cho cá nhân. Hai bên đều là Chu, là Bạn cho nhau để cùng sinh tồn, biến dịch..

7.Nhất Ða Tương dung Bất Ðồng Môn

Hết thảy vạn pháp dù "một"hay "nhiều"cũng đều dung thông với nhau cả. Ðặt một ngọn đèn ở giữa mười tấm gương bao quanh nó, ta thấy xuất hiện trong mỗi tấm gương ánh sáng của vô số ngọn đèn, ngọn nọ ngọn kia chiếu lẫn nhau. Mối tương quan, tương dung, tương tức, tương nhập chằng chịt giữa vật nọ vật kia nói lên ý nghĩa: Một là hình ảnh của tất cả. Tất cả là hình ảnh của Một cái cực tiêu là hình ảnh của cái cực đại thu hẹp lại.

8.Chư Pháp tương Tức Tự Tại môn

Một là tất cả. Tất cả là một. Trong pháp giới, về mặt hình tướng thì vạn hữu sai biệt không đồng đều, nhưng về mặt thể tính thì mọi vật đều bình đẳng như nhau. Vật lớn, vật nhỏ thể chất giống nhau, vì tất cả đều là hợp tướng của điện tử hay nguyên tử. Lớn nhỏ, rộng hẹp chỉ là những danh từ tương đối, vì không có vật nào tuyệt đối lớnhoặc tuyệt đối nhỏ. Ðối với Phật thì đại thiên thế giới tưc 1.000.000.000 thế giới như Thái dương hệ của chúng ta cũng chẳng lớn gì, vì trong vũ trụ bao lavô cùng tận, nó chỉ là một hạt cát nhỏ trong những đống cát của sông Hằng, như khoa Thiên văn học ngày nayđã từng chứng minh. Vì thế mà Ðức Phật đã dạy: "Trên đầu sợi lông hiện ra mười phương quốc độ, ngồi trong hạt bụi mà chuyển đại pháp luân". Ý Phật muốn nói đến lý bình đẳng, tuyệt đối, vô sai biệt giữa các pháptrên trần thế. Sự sai biệt giữa lớn và nho �không còn nữa nếu ta từ bỏ được lối nhìn sự vật ở bên ngoài, chỉ hướng tầm mắt nhìn vào bản thể bên trong mà quan sát sẽ thấy rõ sự sự vật vật trong khắp pháp giới đều viên dung, bình đẳng, tự tại, vô ngại.

9.Duy Tâm Hồi Chuyển Thiện Thành Môn

Mọi sự vật hiện hữu trong cuộc đời đều bắt nguồn từ "Như lai tạng tính thanh tịnh chân tâm"mà kiến tạo nên. Tâm làm chủ tất cả. Cho nên trong kinh nói: Tâm tạo chư Như lai, nhược bằng nghịch chuyển "tức thị sinh tử"; mà thuận chuyển thì "sinh tử thị niết bàn". Chân Tâm (Phật tính) vốn không sinh, không diệt, không tăng, không giảm, không nhơ, không sạch. Bản thể của Chân Tâm là trong sángtròn đầy, chu biến khắp pháp giới bao la. Tâm là chủ động tất cả.

Do Tâm mới có Lý và Sự. Do Tâm mới có vạn hữu sinh thành và biến dịch. Vậy Tâm là chính yếu. Ðây là lập trường căn bản của bộ kinh Hoa Nghiêm chủ trương "Nhất thiết duy tâm tạo". Pháp môn "Duy Tâm thối chuyển thiện thành" cũng có ý nghĩa: các pháp đều tương tức vô ngại hay Tâm tức Cảnh, Cảnh tức Tâm, khi Cảnh tịch thì Cảnh là Tâm, khi Tâm chiếu thì Tâm là Cảnh. Tịch và Chiếu chỉ là hai mặt của một đồng tiền.

10.Thác Sự Hiển Pháp Sinh Giải Môn

Nhờ quan sát hiện tượng giới mà ta nhận thấy rõ chân lý "Vạn vật đồng nhất thể" và vì vạn pháp đều vô ngã, vô thường, duyên sinh nên các pháp đều không có ranh giới nhất định và gây chướng ngại cho nhau (mà) còn dung thông dung nhiếp lẫn nhau để tạo nên vũ trụ có trật tự nhịp nhàng, theo chiều hướng tiến bộ về nẻo chân, thiện, mỹ, tự tại giải thoát.

Ðứng về mặt bản thể thì, vũ trụ là một khối duy nhất, viên mãn, bất biến, tự tại vô ngại, bình đẳng và bất khả phân. Nhưng trên bình diện Hiện tượng thì sự sự, vật vật lại có những bộ mặtsai thù phân biệt. Tuy nhiên, Bản thể và hiện tượng chỉ là hai bộ mặt của một thực tại tuyệt đối được mệnh danh là TÂM hay CHÂN NHƯ

Vạn hữu, trăm sai ngàn biệt, đều do từ một nguồn Tâm (chữ Tâm viết hoa) này mà sinh khởi và ở đó thì không gian và thời gian đều dung thông làm một, và sự Sống tràn lan bất tận vô thủy vô chung.

Ðứng về mặt hiện tượng thì vạn hữu trong vũ trụ đều làm nhân làm duyên đắp đổi lẫn cho nhau, trùng trùng duyên khởi và ảnh hưởng lẫn nhau để cùng tồn tại hay hủy diệt. Những "thế giới chủng", "thế giới hải", nói trong kinh Hoa nghiêm, chính là quan niệm về thiên hà (Galaxie) và siêu Thiên văn học ngày nay đã công nhận vậy.

X