Hoa
thắm mùa xuân;
Cu
gù tiết hạ;
Trăng
thu óng ả;
Tuyết
đông,
Giá
lạnh, tinh khôi.
Thiền
sư Dogen [1] (1200-1253) đã viết bài thơ này và đặt tên cho
nó là Bản lai diện mục.
Ôi
vầng trăng mùa đông,
Em
từ sau mây hiện đến
Đi
cùng ta.
Tuyết
trắng có làm em lạnh?
Gió
hàn có thổi em run?
Đó
là bài thơ của Myoe [2] khả kính. Mỗi khi có ai nhờ tôi thư
họa để làm kỉ niệm, tôi lại chép những câu thơ này.
Ở trước bài thơ có một đoạn mô tả khá dài, tỉ mỉ,
có thể nói là một uta-monogatari [3] , giải thích về ý nghĩa
những câu thơ:
"Đêm
mười hai tháng Chạp năm 1224. Bầu trời đầy mây. Không nhìn
thấy trăng. Tôi vào điện Hoa Cung ngồi thiền. Đến nửa
đêm, khi tôi từ thượng điện bước ra để đi xuống hạ
điện dưới chân núi, thì mặt trăng ló ra khỏi mây và chiếu
lấp lánh trên tuyết. Với một người bạn đường như vậy
thì tôi không sợ cả chó sói đang gào rú ngoài thung. Ở hạ
điện một lúc, tôi lại đi ra. Không nhìn thấy trăng đâu.
Trong khi trăng đang ẩn náu, thì vang lên hồi chuông điểm
canh ba, và tôi lại đi lên thượng điện. Vừa lúc, trăng
từ sau đám mây hiện ra và lại đi cùng tôi. Lên đến nơi,
tôi bước vào điện. Còn trăng, đuổi theo một đám mây,
làm ra vẻ sắp trốn vào sau đỉnh núi gần đó. Hình như
trăng muốn giấu kín cuộc dạo chơi cùng tôi".
Tiếp
đấy là những câu thơ vừa dẫn ở trên. Rồi ông viết:
"Thấy trăng đã gác đỉnh núi, tôi bước vào điện:
Và
ta sẽ sang bên kia núi.
Này
trăng ơi, hãy đến mau,
Đêm
nay
Và
nhiều đêm nữa
Ta
sẽ bên nhau.
Sau
một đêm ngồi thiền trong điện hay trở về điện lúc trời
gần sáng, Myoe đã viết: "Sau đêm nhập định, tôi mở
mắt và trông thấy qua ô cửa sổ vầng trăng trước bình
minh. Tôi đã ngồi suốt đêm trong bóng tối nên ngay tức khắc
không thể hiểu ngay được ánh hào quang từ đâu tới: đó
là do tâm hồn tôi tỏa sáng hay là từ trăng.
Tâm
hồn ta
Rạng
ngời tỏa sáng
Còn
trăng, chắc hẳn
Lại
nghĩ rằng
Đó
là ánh trăng.
Nếu
như người ta gọi Saigyo là nhà thơ của hoa anh đào (sakura),
thì Myoe được mệnh danh là thi sĩ của ánh trăng:
Ôi,
sáng quá, sáng quá
Ôi,
sáng quá, sáng quá, sáng quá
Ôi,
sáng quá, sáng quá
Ôi,
sáng quá, sáng quá, sáng quá
Là
ánh trăng!ánh trăng! ánh trăng
Lời
thơ được thốt lên trong một hơi hứng khởi.
Từ
nửa đêm cho tới sáng Myoe đã viết ba bài thơ Về trăng mùa
đông. Như Saigyo nói: "Khi làm thơ, đừng nghĩ rằng ta đang
làm thơ". Bằng ba mươi mốt âm tiết [4] , Myoe tâm sự
một cách thân tình, tin cậy với trăng không chỉ như với
một người bạn, mà là một người thân gần gũi. "Ta nhìn
trăng, ta hóa thành trăng. Trăng ta nhìn lại hóa thành ta. Ta
đắm mình, hòa nhập với thiên nhiên".
Ánh
hào quang tỏa ra từ "trái tim ngộ sáng" của vị thiền
sư ngồi suốt đêm trong điện tối cho tới hừng đông đã
khiến vầng trăng trước bình minh ngỡ đó là ánh sáng của
chính mình.
Như
đã thấy trong lời dẫn giải tỉ mỉ trước bài thơ Vầng
trăng mùa đông đi cùng ta, Myoe đi lên thượng điện trên
đỉnh núi để tọa thiền, đắm nhập hồn vào những suy
ngẫm triết lí, tôn giáo và trong bài thơ của mình đã ghi
lại những cảm xúc của lần gặp gỡ, của cuộc giao tiếp
vô hình với trăng. Tôi chọn bài thơ này khi có người xin
chữ đề là vì tính xúc cảm thanh thoát của nó.
"Ôi
vầng trăng mùa đông, khi ẩn trong mây, khi ló dạng, em soi
sáng bước chân ta khi ta vào điện thiền hoặc trở ra từ
đó. Với em, ta không sợ cả chó sói đang gào rú ngoài thung.
Tuyết trắng có làm em lạnh? Gió hàn có thổi em run?"
Tôi
thường chép tặng mọi người những câu thơ này vì chúng
chan chứa lòng nhân hậu, tình cảm ấm áp, đằm thắm đối
với thiên nhiên và con người - thể hiện sự dịu dàng sâu
lắng của tâm hồn Nhật Bản.
Giáo
sư Iasiro Iukio, nhà nghiên cứu Bottichelli [5] nổi tiếng thế
giới, một người rất am hiểu nghệ thuật của quá khứ
và hiện tại, của Phương Đông và Phương Tây, có lần nói:
"Có thể gói gọn đặc trưng của nghệ thuật Nhật Bản
trong một câu thơ: "Không lúc nào nghĩ đến bạn bè thân thiết
như khi ngắm tuyết, trăng, hoa". Mỗi khi ta chiêm ngưỡng vẻ
đẹp của tuyết hay vẻ đẹp của trăng, khi ta mê đắm vẻ
đẹp của bốn mùa, khi nhận thức được khơi dậy và ta
cảm thấy hạnh phúc được tiếp xúc với cái đẹp, lúc
đó ta đặc biệt nhớ đến bạn bè, khao khát được chia
sẻ niềm vui với bạn. Tóm lại, sự chiêm ngưỡng cái đẹp
đánh thức trong ta cảm xúc mãnh liệt về sự cảm thông và
tình yêu, và lúc đó từ "con người" vang lên như từ "bạn
bè".
Những
từ "tuyết, trăng, hoa" - nói về vẻ đẹp bốn mùa thiên
nhiên thay nhau nối tiếp - theo truyền thống Nhật Bản là
tượng trưng cho vẻ đẹp nói chung: của núi, sông, cỏ cây,
của vô vàn những hiện tượng tự nhiên và vẻ đẹp của
cảm xúc con người.
"Không
khi nào nghĩ đến bạn bè thân thiết như khi ngắm tuyết,
trăng, hoa" - cảm xúc đó chính là cốt lõi của nghi lễ
trà đạo. Cuộc gặp bên chén trà cũng là "cuộc gặp của
những tình cảm". Cuộc gặp gỡ chân tình của những người
bạn thân thiết vào thời điểm thích hợp trong năm. Nhân
tiện nói thêm, nếu các vị nghĩ rằng trong thiên truyện Ngàn
cánh hạc tôi muốn mô tả vẻ đẹp của tâm hồn và những
hình thức của nghi lễ trà đạo, điều đó là không đúng.
Thật ra là ngược lại, tôi chối bỏ nó, tôi cảnh báo chống
lại sự phàm tục thô thiển mà những nghi thức trà đạo
hiện nay đang sa vào.
Hoa
thắm mùa xuân;
Cu
gù tiết hạ;
Trăng
thu óng ả;
Tuyết
đông,
Giá
lạnh, tinh khôi.
Và
nếu quý vị nghĩ rằng trong bài thơ của Dogen về vẻ đẹp
của bốn mùa - xuân, hạ, thu, đông - chỉ là những hình ảnh
thiên nhiên khuôn sáo, cũ mòn, đã từ lâu quen thuộc với
người Nhật Bản, được xếp cạnh nhau một cách vô vị
- thì quý vị cứ nghĩ! Nếu quý vị nói rằng nhìn chung đó
không phải là thơ - quý vị cứ nói! Nhưng những câu thơ
này mới giống những câu thơ của nhà sư Ryoukan [6] (1758-1831)
viết trước khi mất làm sao:
Cái
gì sẽ còn
Sau
khi ta mất?
Hoa
thắm mùa xuân,
Cu
gù trong núi,
Lá
rụng mùa thu.
Trong
bài thơ này, cũng như trong thơ của Dogen, chỉ có những hình
ảnh giản dị, những từ ngữ bình thường được xếp cạnh
nhau không cầu kì, thậm chí thô mộc một cách cố ý, nhưng
nương nối nhau, chúng đã chuyển tải được bản chất sâu
lắng của tâm hồn Nhật Bản. Đây là những câu thơ cuối
cùng của thi nhân:
Ngày
xuân,
Một
ngày dài
Mờ
sương,
Ta
chơi cầu
Với
con trẻ.
Đêm
thanh.
Trăng
sáng.
Nào
ta hát những bài ca cũ!
Ta
nhảy múa suốt đêm
Tận
sáng!
Nói
gì đây -
Ta
chẳng lánh
Mọi
người,
Nhưng
một mình
Vẫn
thú hơn!
Tâm
hồn của Ryoukan
cũng tựa như những câu thơ này. Ông vui với túp lều cỏ,
với bộ quần áo vải, lang thang nơi thanh vắng, vui đùa với
đám trẻ thơ, chuyện gẫu với mấy lão nông, không bàn đến
những đề tài sâu xa về ý nghĩa của văn chương và tín
ngưỡng. Ông đi theo một con đường không bị vẩn bụi trần:
"Nụ cười trên mặt, tình yêu trong lời". Nhưng chính Ryoukan
vào cuối thời kì Edo (cuối thế kỉ XVIII đầu thế XIX) bằng
những câu thơ và nghệ thuật thư pháp của mình đã chống
lại thị hiếu thô thiển của nhiều người đương thời,
gìn giữ lòng trung thành với phong cách thanh tao của cổ nhân.
Ryoukan, người có những câu thơ và những bức thư pháp cho
đến ngày nay vẫn được đánh giá rất cao ở Nhật Bản,
trong những câu thơ cuối đời của mình viết rằng sẽ không
để lại gì sau khi ông mất đi. Tôi nghĩ, bằng điều đó
ông muốn nói rằng sau khi ông chết thiên nhiên vẫn sẽ đẹp
như xưa, và đó là cái duy nhất mà ông có thể để lại
trong thế giới này. Ở đây ta nghe vang vọng cả tình cảm
của người xưa, cả tâm hồn mộ đạo của chính Ryoukan.
Ryoukan
còn viết thơ tình yêu. Đây là một bài tôi yêu thích:
Ôi
biết bao lâu
Ta
đã mỏi mòn
Trong
ngóng đợi!
Chúng
ta bên nhau...
Còn
gì để ước mơ hơn?
Ryoukan
già nua, khi ấy đã sáu mươi tám tuổi, gặp ni cô Teishin hai
mươi chín xuân và yêu nàng say đắm. Đó là những câu thơ
về niềm vui gặp gỡ với tính nữ vĩnh cửu, với người
đàn bà như một tình yêu hằng mong ước.
Chúng
ta bên nhau...
Còn
gì để ước mơ hơn?
Ông
kết thúc bài thơ thật chất phác.
Ryoukan
sinh ra ở Echigo (nay là tỉnh Niigata), chính cái tỉnh mà tôi
đã miêu tả trong tiểu thuyết Xứ tuyết. Đó là một vùng
biên cương phía Bắc của Nhật Bản, nơi hứng đón những
đợt gió lạnh từ Sibiri thổi tới qua biển Nhật Bản. Suốt
đời mình ông sống ở nơi đây. Ryoukan mất năm bảy mươi
tư tuổi. Khi đã rất già, cảm thấy cái chết đang tới gần,
ông trải qua trạng thái satori [7] . Và tôi có cảm tưởng
rằng ở nơi cận kề cái chết, trong "Cái Nhìn Cuối Cùng"
[8] của nhà thơ - thiền sư, thiên nhiên phương Bắc đã được
cảm nhận trong một vẻ đẹp khác thường. Tôi có bài bút
kí "Cái nhìn cuối cùng", trong đó có trích dẫn những lời
- đã làm tôi rúng động - từ bức thư tuyệt mệnh viết
trước khi tự sát của Akutagawa Ryunosuke (1892-1927): "Có lẽ
tôi đã mất dần cái gọi là bản năng sống, cái sinh lực
của một con vật, - Akutagawa viết. - Tôi, một kẻ trong suốt
như băng, sống trong thế giới của những sợi dây thần kinh
bị đốt nóng. Tôi bị ám ảnh bởi ý nghĩ về tự sát. Song
chưa bao giờ trước đây tôi cảm thấy thiên nhiên đẹp tuyệt
vời đến như vậy! Có thể các bạn cảm thấy buồn cười:
một người say mê vẻ đẹp của thiên nhiên lại nghĩ về
việc tự sát. Nhưng thiên nhiên đẹp chính là vì nó được
phản ánh trong cái nhìn cuối cùng của tôi". Năm 1927, ba mươi
lăm tuổi, Akutagawa đã tự tử. Lúc đó tôi viết trong "Cái
nhìn cuối cùng": "Dù thế giới này có xa lạ bao nhiêu, thì
tự sát cũng không dẫn đến giải thoát. Người tự sát dù
có cao thượng bao nhiêu, anh ta vẫn còn lâu mới là người
thông tuệ. Không phải Akutagawa, không cả Dadai Osamu (1909-1948),
người tự sát sau chiến tranh, không một người tự sát bất
kì nào khác có thể gợi lên trong tôi cả sự thấu hiểu
lẫn thông cảm. Tôi có một người bạn là họa sĩ thuộc
phái tiền phong. Anh ấy đã chết khi còn trẻ và cũng thường
hay nghĩ về việc tự sát. Trong "Cái nhìn cuối cùng" cũng
có những lời của anh ấy. Anh ấy thích nhắc đi nhắc lại
"Không có nghệ thuật nào cao cả hơn cái chết", hoặc "Chết
cũng có nghĩa là sống". Con người này, sinh ra trong một ngôi
chùa thờ Phật, tốt nghiệp trường Phật giáo, đã nhìn nhận
cái chết khác những người Phương Tây. "Giữa những người
biết suy nghĩ, có ai không nghĩ về sự tự sát?" Có lẽ
đúng là như vậy. Ta cứ lấy ngay thiền sư Ikkyu
[9] (1394-1481) làm thí dụ. Nghe nói ông đã hai lần định tự
sát. Tôi nói "lấy ngay" là vì đến cả trẻ con cũng biết
Ikkyu - một con người kì quặc của các câu chuyện cổ tích,
về ông truyền tụng vô số giai thoại. Người ta kể rằng
"trẻ con thường leo lên ngồi trên đầu gối ông để vuốt
râu của ông. Chim rừng ăn mồi ngay trên tay ông". Có lẽ
Ikkyu là người hết sức chân thành, tốt bụng - một chân
nhân. Nghe đồn ông là con trai của hoàng đế. Sáu tuổi ông
được đưa vào chùa và ngay từ lúc đó ông đã bộc lộ
tài năng thơ ca. Ikkyu trăn trở suy nghĩ về cuộc sống và
tín ngưỡng. "Nếu như có Phật, thì ngài sẽ cứu ta! Nếu
không có, thì cứ để cho cá dưới đáy hồ rỉa thịt ta".
Và ông đã nhảy xuống hồ thật. Nhưng được mọi người
vớt lên. Rồi xảy ra chuyện: một nhà sư ở chùa Daitokuji
- nơi Ikkyu
đến tu - đã tự tử, sau sự việc đó có vài tăng sư bị
bắt giam vì liên lụy. Cảm thấy mình có lỗi - "một gánh
nặng trên vai" - ông bỏ vào núi sâu, nhịn ăn cho đến
chết.
Ikkyu
đặt tên cho một tập thơ của mình là Kioun (Cuồng vân -
Mây điên), và tên đó trở thành bút danh của ông. Trong tập
thơ này, và cả trong những tập sau đó của ông, có những
câu thơ không có trong thơ Nhật Bản thời trung đại, nhất
lại là trong thơ Thiền, bởi vì chúng quá mới lạ và có
những chi tiết riêng tư, tình ái đến mức làm người đọc
phải bối rối. Ikkyu không quan tâm đến giới luật và những
điều cấm đoán của Thiền đạo: ăn cá, uống rượu, gặp
gỡ với phụ nữ. Vì tự do, ông đi ngược lại những luật
lệ của nhà chùa. Có thể, vào cái thời tao loạn đó, khi
cái đạo người bị hư nát, nhà thơ muốn khôi phục lại
sự tồn tại đích thực của con người, cái cuộc sống thực
sự tự nhiên, củng cố tinh thần của mọi người.
Ngôi
chùa Daitokuji ở Murasakino, ở Kyoto, cho đến bây giờ vẫn
là nơi ưa thích để tiến hành những nghi lễ trà đạo. Các
bức kakemono treo trên vách trong phòng trà là những mẫu mực
thư pháp của Ikkyu, chúng cuốn hút đến đấy rất nhiều
khách du lịch. Tôi cũng có hai bức. Trên một bức viết: Phật
giới nhập dị, ma giới nhập nan (Vào cõi Phật dễ, vào cõi
ma khó). Những lời đó cứ ám ảnh tôi suốt, và tôi cũng
hay chép lại chúng. Có thể hiểu những lời này theo những
cách khác nhau. Ý nghĩa của chúng vô cùng uyên áo. Nhưng mỗi
khi sau câu "Vào cõi Phật dễ" tôi đọc tiếp: "Vào
cõi ma khó" - thì Ikkyu đã nhập vào hồn tôi bằng toàn
bộ bản chất Thiền. Nói cho cùng, đối với những con người
của nghệ thuật, những kẻ đi tìm Chân, Thiện và Mĩ, thì
bao giờ cũng tồn tại cái khát vọng ẩn giấu trong câu "Vào
cõi ma khó", nó hiện diện như số phận, dù là trong nỗi
sợ hãi, trong lời cầu nguyện, kín đáo hay lộ liễu. Không
có "cõi ma" thì cũng sẽ không có "cõi Phật". Vào "cõi ma"
khó hơn. Những kẻ yếu đuối tinh thần thì sẽ không đủ
sức làm điều đó.
Có
một câu thiền ngôn nổi tiếng: "Phùng Phật sát Phật,
phùng tổ sát tổ" (Gặp Phật giết Phật, gặp tổ sư
giết tổ sư). Các tông phái Phật giáo chia làm hai nhóm, một
nhóm tin vào sự cứu độ từ bên ngoài (tariki) [10] và một
nhóm tin vào sự giải thoát thông qua những nỗ lực tu luyện
của chính mình (jiriki) [11] . Thiền tông hiển nhiên là thuộc
về nhóm thứ hai. Từ đó mà có những câu nói nghiệt ngã
trên.
Shinran
[12] (1173-1262), người sáng lập phái Chân tông (Shin) - các
môn đồ của phái này tin vào sự cứu giải từ bên ngoài
- có lần nói: "Nếu những người tốt được phục sinh
ở thiên đường, thì nói làm gì đến những người xấu?"
Giữa những lời của Sinran và những lời của Ikkyu về "cõi
Phật" và "cõi ma" có điểm chung: tâm hồn (kokoro), và có cả
sự khác biệt. Shinran còn nói: "Không có một đệ tử nào
hết", - phải chăng đó chính là số phận khắc nghiệt của
nghệ thuật?
Phái
Thiền tông không thờ tượng. Thực ra, trong các ngôi chùa
Thiền tông cũng có tượng Phật, nhưng trong các chỗ tu luyện,
trong các điện tọa thiền nhập định không có cả tượng
Phật, tranh Phật lẫn kinh Phật. Ở đó, trong suốt quãng thời
gian dài người ngồi thiền im lặng bất động nhắm mắt
cho đến lúc đạt đến trạng thái "vô nhiệm vô tưởng".
Khi ấy cái "ngã" (tôi) biến mất và bắt đầu cái "vô". Nhưng
đây hoàn toàn không phải cái "Hư Vô" như người Phương Tây
thường hiểu. Đúng hơn là ngược lại. Đó là Khoảng Không,
nơi vạn vật tồn tại ngoài mọi rào cản, mọi giới hạn,
trở nên tự thân, chính mình. Đó là vũ trụ vô tận của
tâm hồn.
Tất
nhiên trong Thiền cũng có thầy - các thiền sư; họ dạy học
trò bằng phương pháp mondo - vấn đáp, hướng dẫn người
theo học đọc các văn bản Thiền đạo cổ, nhưng học trò
vẫn là người chủ duy nhất của các ý nghĩ của mình và
đạt tới trạng thái satori hoàn toàn bằng chính sự cố gắng
của bản thân. Ở đây trực giác quan trọng hơn lô-gích,
thao tác tự giác ngộ từ bên trong - satori - quan trọng hơn
những kiến thức nhận được từ người khác. Chân lí là
"Bất lập văn tự" (không câu chấp vào văn tự). Chân lí
là "ngoại ngôn" (ở ngoài lời). Theo tôi, điều đó được
thể hiện tột cùng trong câu Im lặng sấm sét của kinh Vimalakarti.
Tương
truyền rằng thủy tổ Thiền tông ở Trung Quốc, Đại sư
Đạt Ma [13] "chín năm liền quay mặt vào tường"; quả thật
ngài đã chín năm ngồi quay mặt vào vách hang đá và đạt
tới giác ngộ trong trạng thái suy niệm không lời cao độ.
Chính từ sư tổ Đạt Ma đã khởi đầu nghi lễ ngồi nhập
định trong Thiền tông.
Hỏi
- ngài nói
Không
hỏi - không nói.
Cái
gì ẩn chứa
Trong
tâm hồn ngài,
Hỡi
Đạt Ma cao quý?
Và
thêm một bài thơ nữa cũng của Ikkyu:
Nói
thế nào đây
về
bản chất
trái
tim?
Là
tiếng thông reo
trên
bức tranh thủy mặc?
Đó
chính là tinh thần của hội họa Phương Đông. Ý nghĩa của
tranh thủy mặc Phương Đông là ở trong Khoảng Trống, ở
giữa vùng không gian để ngỏ không chứa đựng gì của bức
tranh, trong những nét chấm phá khó nhận thấy.
Kim
Nông [14] nói: "Nếu giỏi vẽ một cành tùng thì nghe như có
tiếng gió thổi". Hay thiền sư Dogen nói: "Phải chăng con đường
giác ngộ ở trong tiếng trúc reo, sự tỏa sáng tâm hồn ở
trong hoa anh đào nở?" Nghệ nhân nổi tiếng trong nghệ thuật
cắm hoa Nhật Bản (Ikebana) Ikenobo Senno (1532-1554) có nói trong
Mật truyền: "Một bát nước hay một cành cây cũng gợi nên
cảnh núi hùng sông vĩ. Trong chớp mắt có thể trải qua sự
huyền diệu của vô số biến hóa. Giống như những phép lạ
của thần tiên".
Những
vườn cảnh Nhật Bản tượng trưng cho sự hùng vĩ của thiên
nhiên. Nếu những khu vườn Châu Âu phần nhiều được bố
trí theo nguyên tắc cân xứng, thì vườn cảnh Nhật Bản lại
theo nguyên tắc bất cân xứng. Có lẽ sự bất cân xứng,
hơn là cân xứng, thể hiện đúng tính đa dạng và vô biên
của thiên nhiên. Quả thực, tính không cân xứng đã được
điều chỉnh hài hòa bởi mĩ cảm tinh tế và sự khéo léo
vốn có của người Nhật Bản. Có lẽ không có cái gì phức
tạp, đa dạng và được tính toán tỉ mỉ như những nguyên
tắc nghệ thuật Nhật Bản. Trong nghệ thuật Sơn thủy bộ,
những tảng đá lớn bé được sắp xếp sao cho chúng gợi
nên những cảnh núi rừng, sông suối, những đợt sóng đại
dương đập vào vách đá. Nghệ thuật bonsai (cây cảnh) và
bonseki (đá cảnh) của Nhật Bản đạt đến giới hạn của
sự tối giản. Từ sơn thủy - sansui - gồm hai từ sơn (núi)
và thủy (nước) vừa có thể chỉ phong cảnh núi non hay vườn,
vừa có thể chỉ sự "cô liêu", "hoang vắng", một cái gì
đó "u tịch, thê lương".
Nếu
như Wabi-sabi được đánh giá rất cao trong nghi lễ trà đạo,
đòi hỏi hòa - kính - thanh - tĩnh (hài hòa, thành kính, thanh
sạch và yên tĩnh), thể hiện sự phong phú của tâm hồn,
thì trà thất bé nhỏ, hết sức đơn sơ lại biểu thị tính
vô biên của không gian, sự không giới hạn của cái đẹp.
Một
bông hoa có thể cho ta cảm nhận về vẻ thắm của hoa hơn
là cả trăm bông. Ngay Rikyu cũng đã dạy: không được cắm
hoa bằng những bông đã nở hết. Ở Nhật Bản hiện nay,
trong khi thực hiện nghi lễ trà đạo, trong trà thất chỉ
cắm một nụ hoa còn chưa nở. Hoa được chọn theo mùa: mùa
đông thì dùng hoa mùa đông như bạch ngọc, hải đường Wabiske
- giống này khác các loại hải đường khác ở chỗ bông
hoa nhỏ nhắn. Chọn một nụ trắng muốt. Màu trắng là màu
thanh sạch nhất mà cũng hàm súc nhất. Trên nụ hoa nhất thiết
phải có giọt sương, có thể đó là một giọt nước vẩy
lên hoa. Vào tháng năm, để tiến hành nghi lễ trà đạo thì
dùng hoa mẫu đơn trắng cắm vào bình sứ xanh là tuyệt nhất.
Và trên bình cũng phải có giọt sương. Thực ra, không chỉ
trên nụ hoa - có thể khéo léo vẩy nước lên cả bình sứ
trước khi cắm hoa vào đó. Ở Nhật Bản, trong số các bình
sứ dùng để cắm hoa, thì bình cổ iga (thế kỉ XV-XVI) được
coi là quý nhất. Và cũng đắt nhất. Nếu vẩy nước lên,
các bình iga luôn như trở nên tươi hơn, sống động hẳn
lên. Bình được nung trong lò lửa nóng. Tro và khói của rơm
đốt bình loang trên bề mặt bình, và khi nguội đi, bình như
được phủ một lớp men xanh. Đó không phải là nghệ thuật
của bàn tay con người, không phải do người thợ làm ra, mà
do chính lò nung tạo nên: những hoa văn kì diệu trên mặt
bình được tạo bởi những kết hợp ngẫu nhiên trong lò,
bởi chất đất nặn ra bình. Những đường vân đậm nhạt,
phóng khoáng, dưới tác động của nước ẩm ánh lên đầy
ấn tượng và thở cùng một nhịp với giọt sương trên nụ
hoa.
Theo
phong tục của nghi lễ trà đạo, trước khi dùng trà người
ta đem cốc chén tráng nước để tạo cho chúng ánh vẻ tự
nhiên. Như Ikenobo Seno nói trong Mật truyền: "Những cánh đồng,
ngọn núi, bờ sông hiện ra trong vẻ tự nhiên của mình".
Với trường phái ikebana riêng, Ikenobo Seno đã đưa thêm một
điều mới mẻ vào cách hiểu tâm hồn của hoa: cả trong chiếc
bình bị vỡ, cả trên cành cây đã héo vẫn có hồn hoa và
cũng có thể gợi nên sự bừng tỉnh. "Đối với người xưa,
cắm hoa là một con đường dẫn đến giác ngộ". Dưới tác
động của Thiền, tâm hồn ông đã bừng tỉnh trước vẻ
đẹp Nhật Bản. Và có lẽ cũng còn vì ông phải sống trong
một thời đại loạn lạc của những cuộc chém giết triền
miên.
Trong
Ise-monogatari, hợp tuyển cổ xưa nhất của những uta-monogatari
Nhật Bản, có không ít những thiên truyện ngắn, và một
trong những thiên truyện đó kể về việc Ariwara Yukihira đã
cắm loại hoa nào khi đón khách. "Là một người tinh tế,
ông cắm vào bình một bông hoa đậu khác thường: cuống hoa
mềm dài hơn một thước tây". Tất nhiên, khó tin hoa đậu
có một cuống dài như thế, nhưng tôi thấy trong bông hoa này
biểu tượng của văn hóa Heian [15] . Hoa đậu là loài hoa trang
nhã, duyên dáng - đúng phong cách Nhật Bản. Khi nở, bông hoa
rủ xuống, khẽ khàng đung đưa trước gió, không phô trương
sặc sỡ, khi hiện ra, lúc náu kín trong đám lá xanh rờn đầu
hạ, thể hiện một nét duyên đằm của vạn vật. Bông hoa
đậu với một cuống dài như thế chắc phải đẹp lắm.
Gần
một ngàn năm trước đây, Nhật Bản đã tiếp nhận văn hóa
nhà Đường của Trung Hoa và theo cách của mình tạo nên nền
văn hóa Heian tuyệt vời. Quá trình nảy sinh ở người Nhật
Bản cảm xúc cái đẹp cũng tuyệt diệu như "nhành hoa đậu
khác thường" kia. Trong thi ca, hợp tuyển thơ cung đình đầu
tiên Cổ kim tập (Kokinshu) [16] xuất hiện vào năm 905. Trong
văn xuôi, những kiệt tác của văn học cổ điển Nhật Bản
ra đời vào thế kỉ X-XI: Ise monogatari (thế kỉ X), Genji-monogatari
[17] của Murasaki Shikibu (970-1014), Chẩm thảo (Makura no sosi -
Bản thảo dưới gối) của Sei Shonagin (966-1017, theo tài liệu
cuối cùng). Thời kì Heian đã đặt nền móng cho truyền thống
vẻ đẹp Nhật Bản, và trong suốt tám thế kỉ đã ảnh hưởng
đến nền văn học Nhật Bản, xác định tính chất của nó.
Genji monogatari là đỉnh cao văn xuôi Nhật Bản tất cả mọi
thời đại. Cho đến nay vẫn chưa có gì sánh ngang nó. Bây
giờ cả ở nước ngoài nhiều người đã công nhận việc
vào thế kỉ thứ X xuất hiện một tác phẩm tuyệt vời và
mang tinh thần hiện đại như vậy là một điều kì diệu
của cả thế giới. Thuở nhỏ tôi không giỏi tiếng Nhật
cổ lắm, nhưng dù sao tôi cũng đã đọc văn học Heian, và
tôi rất thích tác phẩm này. Kể từ khi xuất hiện Genji-monogatari,
văn học Nhật Bản bao giờ cũng hướng đến với nó. Đã
có bao nhiêu những tác phẩm bắt chước! Tất cả các loại
hình nghệ thuật, từ nghệ thuật ứng dụng đến nghệ thuật
bài trí vườn cảnh, đấy là không nói đến thơ ca, đều
tìm thấy trong Genji cội nguồn của cảm hứng cái đẹp.
Murasaki
Shikibu, Sei Shonagon, Izumi Shikibu (979-?), Akazome Emon (957-1041) và
nhiều nhà thơ nữ nổi tiếng khác đều ở cung đình. Văn
hóa Heian là văn hóa cung đình - do đó nó mang đậm nữ tính.
Thời Genji-monogatari và Chẩm thảo là giai đoạn phát triển
rực rỡ của nền văn hóa đó. Rồi từ đỉnh cao nó bắt
đầu đi xuống, đã bắt đầu thoáng hiện những nốt buồn
báo hiệu hồi kết của vinh quang. Đó là thời kì nở rộ
của văn hóa cung đình Nhật Bản.
Chẳng
bao lâu sau, triều đình hoàng gia suy yếu đến mức chính quyền
từ tay giới quý tộc (kuge) dần dần chuyển vào tay các chiến
binh - võ sĩ (samurai). Bắt đầu thời kì Kamakura (1192-1333).
Quá trình giới võ sĩ cai trị quốc gia kéo dài bảy thế kỉ
cho tới đầu thời Minh Trị (1868).
Thế
nhưng cả hệ thống hoàng gia, cả nền văn hóa cung đình đều
không bị biến mất. Vào đầu thời Kamakura xuất hiện thêm
một hợp tuyển Waka (thơ Nhật Bản) - Tân cổ kim tập (Shin
Kokinshu - 1205), về mặt nghệ thuật còn vượt cả Kokinshu
thời Heian. Tất nhiên, ở đây có khuynh hướng thiên về chơi
chữ, nhưng cái chính vẫn là tinh thần duyên dáng (ioen), vẻ
đẹp u huyền (iugen), dư tình (cojo) - cả một giàn cảm xúc
ảo mộng, và điều đó làm nó gần gũi với thơ ca tượng
trưng hiện đại. Nhà thơ - thiền sư Saigyo (1118-1190) đã kết
hợp trong sáng tác của mình cả hai thời kì - Heian và Kamakura.
Trong
nỗi nhớ chàng
Em
chìm dần vào giấc ngủ.
Trong
mơ chàng đến.
Ôi
giá như em biết,
Em
đã không tỉnh giấc,
Để
bằng những nẻo chiêm bao
Em
theo chàng
Mãi
mãi.
Nhưng
trong đời thực
Em
chưa một lần được gặp chàng.
Đó
là một bài thơ trong Cổ kim tập của nữ thi sĩ Ono-no Komachi.
Và mặc dù những câu thơ nói về một giấc mộng, nhưng nó
vẫn toát lên hiện thực. Còn thơ xuất hiện sau Tân cổ kim
tập nói chung chỉ là những nét phác thảo của hiện thực
mà thôi.
Rừng
trúc
Rộn
ràng
Tiếng
sẻ.
Nắng
chiều
Vàng
sắc thu.
Vườn
thanh vắng
Gió
thu giỡn lá.
Mặt
trời
Dần
khuất
Sau
tường.
Đó
là thơ của hoàng hậu Eifuku (1271-1342) sống vào cuối thời
Muromachi. Vẫn thể hiện nỗi buồn tinh tế của người Nhật
Bản, theo tôi, những câu thơ này đã rất hiện đại.
Những
câu thơ Tuyết đông lạnh giá, tinh khôi của thiền sư Dogen
và Vầng trăng mùa đông đi cùng ta của nhà hiền triết Myoe
đều thuộc về thời kì Tân cổ kim tập.
Myoe
và Saigyo thường trao đổi thơ và những ý nghĩ về thơ ca
với nhau. "Cứ mỗi lần thiền sư Saigyo đến là bắt đầu
câu chuyện về thơ. Ông nói: "Tôi có cái nhìn riêng của tôi
về thơ. Và tôi ca ngợi hoa, chim cu, tuyết, mặt trăng - nói
chung, các hình ảnh khác nhau. Nhưng thực chất tất cả những
cái đó chỉ là vẻ ngoài đập vào mắt và dội vào tai. Nhưng
dù sao thì những câu thơ chúng ta viết ra chẳng lẽ không
phải là những châm ngôn ngụ ý? Khi ta nói về hoa, thì ta
đâu nghĩ đó là những bông hoa thật sự. Khi ta ngợi ca trăng,
ta đâu nghĩ đó là mảnh trăng thường tình. Hãy hình dung
khi chúng ta có cảm hứng và những câu thơ tuôn ra. Cầu vồng
rực rỡ đậu xuống, và hình như bầu trời trống rỗng bỗng
đổi màu. Mặt trời rực rỡ chiếu sáng, và bầu trời trống
rỗng được chiếu sáng. Nhưng bản thân bầu trời không tự
nhuộm màu và cũng không tự chiếu sáng. Và chúng ta, trong
tâm hồn chúng ta, giống như bầu trời kia, chúng ta tô điểm
mọi vật trong các màu sắc khác nhau, không để lại dất
vết. Chỉ có thơ ca như vậy mới thể hiện được Chân Phật"
(trích từ Tiểu sử Myoe của Kikai, học trò của ông).
Trong
những lời này có thể nhận thấy tư tưởng của Nhật Bản,
hay đúng hơn, của Phương Đông, về "Hư Vô", "Không Tồn".
Và trong những tác phẩm của tôi các nhà phê bình cũng tìm
thấy cái Hư Vô đó. Nhưng cái Hư Vô này hoàn toàn không phải
cái mà người ta thường hiểu ở chữ chủ nghĩa hư vô (nihilism)
của Phương Tây. Tôi nghĩ, đó là do những cội rễ tinh thần
của chúng ta khác nhau.
Những
câu thơ Bản lai diện mục ca ngợi vẻ đẹp bốn mùa của
Dogen chính là Thiền.
[1]Dogen
(tức Đạo Nguyên, 1200 - 1253): Thiền sư đầu thời Kamakura,
là tổ sáng lập phái thiền Tào Động (soto zen) Nhật Bản.
Thiền Tào Động còn được gọi là thiền Mặc Chiếu, chủ
trương tu tập chủ yếu bằng cách tọa thiền. Ông xuất gia
năm 13 tuổi. Năm 1233, Đạo Nguyên sang nước Tống học Thiền
5 năm, kế thừa truyền thống Thiền Tào Động ở Trung Quốc
và trở về nước truyền đạo. Viết các tác phẩm Chính
pháp nhãn tàng (Shobo genzo), Vĩnh Bình quảng lục... Bộ Chính
pháp nhãn tàng là kết tinh tư tưởng Thiền Tông của Đạo
Nguyên, nói về pháp tu thực tiễn là chỉ quản đả tọa.
[2]Myoe
(tức Minh Huệ, 1173 - 1232): Nhà sư phái Hoa Nghiêm Tông đầu
thời Kamakura. Trong tác phẩm chính Tồi tà luân, ông phê phán
phái Tịnh độ của Pháp Nhiên.
[3]Uta-
Monogatari: âm Hán Việt đọc là Ca vật ngữ.
[4]Tanka
(Đoản ca), còn được gọi là thơ Waka (Hòa ca), một thể
thơ phổ biến ở Nhật Bản, gồm ba mươi mốt âm tiết, được
đọc theo cách ngắt âm là 5-7-5-7-7.
[5]Bottichelli
(1445-1507): danh họa nổi tiếng người Italia thế kỉ XV.
[6]Ryoukan
(tức Lương Khoan, 1758 - 1831): Thiền sư và thi nhân thời hậu
kì Edo. Từ tuổi hai mươi, ông bỏ mười sáu năm trời tu
tập trong các Thiền viện, nghiên cứu thơ ca Nhật Bản và
Trung Quốc, luyện thư pháp. Vào tuổi bốn mươi, ông dựng
một Gogo an (Ngũ Cáp am) trên núi Kugami, tự xưng mình là Taigu
(Đại Ngu). Năm 69 tuổi ông gặp và yêu ni cô Teishin (Trinh
Tâm), người nhỏ hơn ông đến bốn mươi tuổi. Sau khi Ryoukan
mất bốn năm, ni cô Teishin cho ấn hành tập thơ Giọt sương
trên lá sen (Hachisu no tsuyu) của ông.
[7]Satori:
thuật ngữ Thiền đạo (Zen), chỉ trạng thái giác ngộ, siêu
thoát; đạt ngộ.
[8]Nguyên
văn: "Matsugo no me" (Mạt kì chi nhãn), nghĩa là "Con mắt mạt
kì", bản dịch tiếng Anh là "The eye of the decaying age".
[9]Ikkyu
(tức Nhất Hưu, 1394 - 1481): thiền sư phái Lâm Tế, sống vào
giữa thời kì Muromachi. Ikkyu là tên tự, còn biệt hiệu là
Kyoun (Cuồng Vân). Năm 21 tuổi, Ikkyu học với thiền sư Sodon
ở Katata, một thị trấn bên hồ Biwa (Tì Bà). Ở đây, ông
đã đạt ngộ (satori) vào năm 26 tuổi khi nghe một tiếng quạ
kêu vào cuộc tọa thiền giữa đêm. Từ đó ông bắt đầu
sống một cuộc sống “cuồng Thiền”, vượt ra ngoài mọi
quy ước. Ông ăn thịt cá, uống rượu, lang thang ở các thanh
lâu, lấy vợ và có con như người bình thường. Ikkyu có đề
lại thi tập Cuồng Vân tập (Kyounshu), gồm hơn một ngàn bài
tứ tuyệt chữ Hán.
[10]Tariki
(Tha lực): quan niệm của Phật giáo về việc ta có thể nhận
được sự giúp đỡ của một lực lượng khác trong quá trình
tu tập.
[11]Jiriki
(Tự lực): quan niệm của Phật giáo cho rằng ta chỉ có thể
tu hành và đạt đến giác ngộ bằng chính sức mình, không
nhờ cậy vào người khác được. Thiền tông là thuộc loại
này.
[12]Shinran
(tức Thân Loan, 1173-1262): người lập ra phái Tịnh độ chân
tông, sinh tại Uji, vùng ngoại ô phía Nam Kyoto vào năm 1173.
Ông học với thầy Pháp Nhiên. Khi xảy ra sự kiện đàn áp
phái chuyên tu niệm Phật, Thân Loan bị đày đi Echigonokuni.
Từ đây, ông giữ lập trường phi tăng phi tục, rời bỏ
cả giới luật của người xuất gia cũng như giới luật của
người tu tại gia. Thân Loan có vợ là ni sư Huệ Tín (Eshin),
và có con như người bình thường. Con gái út của ông sau
này trở thành ni sư Giác Tín. Thân Loan cho rằng mọi người
đều tin vào điều nguyện của Phật A Di Đà và chỉ cần
một lần thành tâm niệm Phật, phó thác tất cả cho Phật
A Di Đà là được cứu vớt.
[13]Bodhidharma
(thế kỉ VI): vị tăng sư Phật giáo ấn Độ, tương truyền
là thủy tổ Thiền tông Trung Quốc. Câu chuyện về cuộc đời
ông có nhiều màu sắc huyền thoại.
[14]Kim
Nông (1687?-1764): danh họa Trung Quốc, tranh vẽ theo phong cách
biểu hiện và lập dị.
[15]Heian
là tên gọi cũ của Kyoto ngày nay. Văn hóa Heian (970-1181) là
thời kì phát triển rực rỡ của văn hoá Nhật Bản.
[16]Cổ
kim tập: tuyển tập hơn 1100 bài thơ Nhật Bản từ thời cổ
đến thế kỉ IX.
[17]Ise
monogatari: chuyện kể về các thiên tình sử trong hoàng cung;
Genji-monogatari: kiệt tác trong văn xuôi cổ điển Nhật Bản,
gồm 54 hồi.
Nguồn:
Bản tiếng Nga "Красотой Японии рожденный" của
T. P. Grigorievich, http://klein.zen.ru
http://www.talawas.org/talaDB/showFile.php?res=5231&rb=0104
