Lược
giải :
PHÂN
LOẠI SÁM VĂN THEO NHÓM ĐỀ TÀI VÀ Ý NGHĨA
Để
có thể nhận diện được tổng thể hệ thống loại hình
sám văn, đó là cách phân loại theo nhóm đề tài và ý nghĩa.
Tuy nhiên, vì sám văn có quá nhiều chủ đề, tùy theo lĩnh
vực mà sử dụng riêng khác, nên rất phong phú đa dạng. Để
nắm được tổng thể bố cục của cách phân loại nầy,
chúng tôi xin khái lược về các cách phân loại có liên hệ
trực tiếp. Qua đó, chúng ta có cơ sở để nhận diện được
toàn hệ thống phân loại.
- Trước
tiên, là hệ thống phân loại theo chữ viết. Sám văn được
hình thành từ ba loại chữ viết Hán, Nôm, và Việt Ngữ.
Cho nên trong bản phân loại có phân ra phần sám văn âm chữ
Hán đứng riêng một nhóm. Còn giữa văn Nôm và chữ Việt,
chúng tôi chưa phân vì hiện nay văn Nôm cũng đã chuyển ngữ
hoàn toàn để phổ biến. Phần nầy sau này chúng tôi sẽ
có phân tích riêng cho việc nghiên cứu về cổ bản.
- Thứ
hai là hệ thống phân loại theo thể loại. Căn cứ trên cách
ứng dụng các thể loại văn chương được sử dụng tùy
theo ý nghĩa buổi lễ, và tính đặc thù của sám văn phổ
biến rộng rãi. Chúng tôi chia làm bốn thể loại chính :
A.
Sám tụng.
B.
Sám tán.
C.
Sám nguyện.
D.
Sám vịnh.
1.
Sám tụng : Là các bài sám văn tụng niệm chính thức trong
các lễ vía, đại lễ, kỷ niệm. Tụng hòa chúng, hoặc bằng
mõ, hoặc với các pháp khí. Vẫn có thể sử dụng qua các
thể loại khác như Sám tán, Sám nguyện không trở ngại.
2.
Sám tán : Là các bài sám văn tán thán chư Phật, Bồ Tát,
Thánh Hiền, sử dụng trong các thời khóa hằng ngày sau thời
tụng kinh chính, cách tụng chậm rãi có giai điệu trầm bổng
tán dương, đi với pháp khí hòa nhịp, hoặc lễ nhạc. Đây
là thể loại thường dùng nhất trong các chùa, có thể sử
dụng thông cả ba thể loại kia.
3.
Sám nguyện : Là các bài sám dùng để sám hối, phát nguyện
cho hành giả. Thể loại nầy có thể dùng bất cứ cách nào:
Tâm nguyện đọc thầm, đọc lớn, tụng tán, ngâm.. tùy ý
diễn đạt của hành giả, hoặc cá nhân hoặc đại chúng.
4.
Sám vịnh : Là các bài sám văn, các áng văn thơ, văn tế có
tính văn học, nghệ thuật. Dùng để ngâm vịnh, đọc tế,
tán tụng cho tự mình thưởng thức, hay cho đại chúng trong
các trai đàn lễ hội, mang tính hấp dẫn, chú ý người nghe.
Từ
bốn thể loại, hay bốn cách dụng thực tiễn này của loại
hình sám văn, là cơ sở để chúng ta nhận diện được hệ
thống phân loại theo nhóm đề tài và ý nghĩa. Trong mỗi thể
loại như vậy, có nhiều nhóm đề tài. Trong mỗi nhóm đề
tài, lại có các đề mục đề tài. Trong mỗi các đề mục
đề tài, có các sám văn cụ thể.
