PHỦ ĐỊNH THỨC 
VÀ BIỆN CHỨNG PHÁP TRUNG QUÁN
Tác Giả: B.K. Matilal -  Dịch Giả: Thích Viên Lý
Viện Triết Lý Việt Nam và Triết Học Thế Giới  2000

TIẾT 8

“CHỦ NGHĨA THẦN BÍ” CỦA PHÁI TRUNG QUÁN

     Trong đoạn cuối cùng này, bút giả sẽ bàn về giả thuyết “thần bí” mà đôi khi người ta bảo rằng nó là phù hợp với lập trường của phái Trung Quán. Người ta không ngạc nhiên khi thấy biện chứng pháp của Long Thọ đã trở thành một cội nguồn phong phú của chủ nghĩa thần bí ở Đông Phương. 

     Hai đặc tánh chủ yếu của triết học Trung Quán rất gần gũi với những gì mà chúng ta có thể gọi là những ̣điểm phổ quát của tất cả các loại chũ nghĩa thần bí. Thứ nhất, có sự tin tưởng vào khả thể của loại kiến thức mà chúng ta gọi là khải thị, trực giác, hoặc thậm chí sự trực diện với hiện tại. Có người biện luận rằng, những loại kiến thức khác, tức là kiến thức qua các giác quan, lý trí, và phân tách, chỉ hoạt động ngoài bề mặt, chỉ ở tầng diện thế tục, samvrti, và nó che đậy chân lý tối hậu; cho nên, loại kiến thức thứ nhì này nằm ở giai tầng thấp hơn đối với loại kiến thức thứ nhất. Trực giác là đơn vị trọng tài duy nhất của chân lý tối hậu, vì nó không lệ thuộc vào bất cứ quan điểm nào, và, cũng không nhờ cậy vào bất cứ ký hiệu nào (thuộc về ngôn ngữ hay những gì khác). Loại kiến thức thấp tùy thuộc vào quan điểm mà chúng ta bị đặt vào, hoặc chỉ là những giả thiết của chúng ta, và tùy thuộc vào những ký hiệu mà chúng ta dùng để tự bày tỏ. 

     Đặc ̣điểm thứ nhì của phái Trung Quán là tin tưởng vào sự nhất thống; sự nhất thống này có khuynh hướng bác bỏ tất cả những phân hóa và dị biệt, vì coi rằng chúng ta là những hiện tượng hư ảo. Phái Trung Quán cho rằng tất cả những đa nguyên này chỉ là cái màn che dấu thực tướng của chân lý tối hậu, duy nhất và vô nhị. Tuy nhiên, quan niệm về thực tướng bất nhị (advaya) này đặt cơ sở trên những biện luận lý để cố gắng cho thấy sự bất khả đắc của “tự-tánh” (own-nature) (svabhàva), tự ngã hoặc nhân quả. 

     Dù cho họ nắm vững những kỹ xảo luận lý thích hợp, người ta có thể hoặc không thể phê bình những biện luận của phái Trung Quán. Người ta có thể phê bình biện chứng pháp của phái Trung Quán và bảo rằng những ̣điều có vẻ phi lý và mâu thuẫn do những lý luận biện chứng pháp đó gây ra có thể được giải thích, hoặc giải quyết, bằng một hệ thống luận lý bao quát hơn. Nhưng, người ta không thể phê bình phái Trung Quán, vì lúc nào họ cũng có thể khoác chiếc áo lãnh đạm và nói rằng họ không thấy có gì đáng nói và cũng chẳng quan tâm. Nếu những lý luận của phái Trung Quán dẫn tới những phi lý cho thấy rằng chúng ta là ngụy biện ẩn tàng, thì đó chỉ là lầm lỗi trong luận lý của đối phương, hoặc vì họ đã không áp dụng luận lý khi nói về cái tối hậu. Nguyệt Xứng nhấn mạnh rằng phái Trung Quán không bao giờ phủ nhận rằng luận lý chỉ thành công một cách hữu hạn ở giai tầng chân lý thế tục. Nhưng, có lẽ có người thấy cần nói thêm ở điểm này, rằng những nghịch lý hoặc phí lý có vẻ là mục tiêu mà phái Trung Quán cảm thấy những luận lý của họ phải đạt tới, chứ họ không nghĩ rằng chúng ta nan đề cần giải quyết bằng một lý thuyết hay hơn và bao quát hơn. 

     Một ý niệm trọng yếu khác của tất cả các triết gia thần bí là niệm về cái “không thể bày tỏ.” Chân Lý Tối Hậu không thể bày tỏ, nhưng có thể liễu ngộ bằng trực giác. Ý niệm này cũng xuất hiện trong triết học của phái Trung Quán. Vì sự hiểu biết, hay tư tưởng, của chúng ta luôn luôn vượt xa ngôn ngữ – là thứ chỉ đại diện cho những điều chúng ta hiểu biết – do đó sự liễu ngộ bằng trực giác này có một giá trị giáo dục rất lớn trong triết học. Điều này cũng có thể là một thử thách để sửa đổi, xác minh, và tái nhận xét những triết thuyết của chúng ta. Nhưng, nếu chúng ta diễn giải – một cách sai lầm, theo thiển ý của bút giả – rằng điều đó có nghĩa là chúng ta nên từ bỏ tất cả những nổ lực phân tách theo lý trí, thì chúng ta sẽ thấy mình trở thành những người nghèo nàn đang dự đám tang của triết học. 

Tu Viện Bảo Pháp
Ngày 4 tháng 7 năm 2000 
 

TVHS