PHỦ ĐỊNH THỨC 
VÀ BIỆN CHỨNG PHÁP TRUNG QUÁN
Tác Giả: B.K. Matilal -  Dịch Giả: Thích Viên Lý
Viện Triết Lý Việt Nam và Triết Học Thế Giới  2000

TIẾT 5
NGHỊCH LÝ CỦA KHÔNG TÁNH

     Như bút giả đã biện luận ở những phần trên, không-tánh dẫn đến lý thuyết về tánh bất khả xác định của thế giới hiện tượng (samvrti). Nhưng, bản thân lý thuyết này (về tánh bất khả xác định của thế giới hiện tượng) không phải là một lý thuyết. Bạn đừng nên coi rằng câu nói này chỉ là một trò chơi chữ nghĩa, vì nó có thể cho thấy một ý nghĩa hợp lý về câu nói “không-tánh dẫn đến lý thuyết về tánh bất xác định của thế giới hiện tượng.” Lý thuyết về không-tánh bản thân nó không phải là một lý thuyết, vì nó không thể phủ định một cách thành công. Bút giả xin giải thích rõ hơn về điểm này. 

     Ý niệm của tánh bất khả xác định là người ta có thể khẳng định một định đề có vẻ nghịch lý: Cái bất khả xác định chẳng phải là bất khả xác định, và đồng thời là bất khả xác định. Vì vậy, sự phủ định của cái bất khả xác định cũng trở thành bất khả xác định. Câu nói này rõ ràng là trái ngược với ý tưởng của chúng ta về luận lý. Nhưng, chúng ta hãy cố gắng liễu tri ý nghĩa của nó. 

     Giả thử chúng ta coi x là bất xác định. Điều này hoặc có nghĩa rằng không có thuộc từ (predicate) nào có thể áp dụng một cách THÀNH CÔNG cho x, hoặc có nghĩa rằng tất cả các thuộc từ – gồm cả những nghịch lý – ĐỒNG THỜI có thể áp dụng cho x. Để phủ nhận đề xuất “x là bất xác định” một cách thành công, người ta phải cho thấy rằng một thuộc từ “P” nào đó – chứ không phải là “phi P” đối nghịch của P – sẽ có thể áp dụng cho x. Nói cách khác, nếu chúng ta không thể cho thấy rằng “P” có thể áp dụng cho x theo cách này, thì chúng ta không thể gán bất cứ ý nghĩa nào cho sự phủ định của chúng ta về đề xuất “x là bất xác định.”.. Nhưng điểm chính yếu trong lý luận biện chứng pháp của Long Thọ là biện luận rằng không thể tìm thấy một thuộc từ “P” nào để áp dụng cho x mà cuối cùng không khiến chúng ta sẽ phải áp dụng cả “phi P” cho x. 

     Một phương pháp nữa thường được dùng để phủ định đề xuất “x là bất xác định” là coi thuộc từ “bất xác định” như là một thuộc từ khác, kế đó đi theo con đường của Long Thọ để chứng tỏ rằng đề xuất đó sai. Nói cách khác, nếu chúng ta chấp nhận “x là bất xác định,” rồi đi theo phương thức suy luận của Long Thọ, thì cuối cùng chúng ta sẽ bị dẫn đến xự chấp nhận cái trái ngược của nó là “x chẳng phải là bất xác định.” Đây thực sự là cách mà những người thuộc phái Chánh Lý (Naiyayika), chẳng hạn như Uddyotakara, đã dùng để phủ định phương pháp của Long Thọ. Nhưng, đó không phải là cách phủ định hợp thức. Việc gọi “bất xác định” là một thuộc từ là phạm vào “sai lầm về phạm trù” – một sai lầm đã gây ra một số nghịch lý về ngữ-nghĩa học (xem đoạn sau). 

     Chúng ta có thể nhận thấy, như đã được nói trước đây, bản thân luận thuyết không-tánh chẳng phải là một luận thuyết, cho nên có thể nói rằng bản thân thuộc từ “bất xác định” chẳng phải là một thuộc từ. Bởi vì chữ “bất xác định” được dùng ở đây có nghĩa là “vô phương áp dụng bất cứ lúc nào,” và nếu “vô phương áp dụng bất cứ thuộc từ nào” được dùng làm thuộc từ của cái gì đó thì chính cái đó không thể được gọi là “bất xác định.” 

     Có hai cách để hiểu điều nghịch lý này của tánh bất xác định: một cách đơn giản và một cách phức tạp hơn. Nếu chúng ta chấp nhận cách thứ nhất thì nó có thể dễ dàng cho thấy đây không phải là một nghịch lý thực sự. Nhưng cách thứ nhì thì lý thú hơn về phương diện triết học, và có lẽ gần gũi hơn với tinh thần của phái Trung Quán. 
 

TVHS