PHỦ ĐỊNH THỨC 
VÀ BIỆN CHỨNG PHÁP TRUNG QUÁN
Tác Giả: B.K. Matilal -  Dịch Giả: Thích Viên Lý
Viện Triết Lý Việt Nam và Triết Học Thế Giới  2000

TIẾT 4

TÍNH CÁCH BẤT XÁC ĐỊNH 
CỦA THẾ GIỚI HIỆN TƯỢNG

     Trong phần này chúng ta sẽ thảo luận về ý niệm bất xác định của thế giới hiện tượng. Như Sriharsa đã nhận xét đúng, một người thuộc phái Bất Nhị Luận tuyệt đối, sẽ tán đồng với một người thuộc phái Trung Quán về quan điểm coi thế giới hiện tượng như là có đặc tính bất khả xác định. Hiểu theo một ý nghĩa nào đó, một hiện tượng là một sự kiện được cảm nhận và do đó chúng ta không thể coi rằng nó CHỈ LÀ hư cấu, hiểu theo nghĩa rằng chúng ta không thể coi người con của một phụ nữ tuyệt sản là vật hư cấu. Vì vậy, chúng ta phải chấp nhận rằng thế giới hiện tượng có sự hiện hữu tạm thời. Nói cho đúng, nếu thế giới hiện tượng chẳng phải là một thực thể thì tất cả những sinh hoạt thực tế của chúng ta sẽ không thể thi hành được; và, ngay cả những kỷ luật đạo đức và tinh thần cũng sẽ mất hết ý nghĩa. Vì vậy, thế giới hiện tượng này được coi là không thật mà cũng không giả, nhưng nó là bất khả xác định và bất khả minh chứng trên phương diện luận lý. Theo ngôn ngữ của Long Thọ, tính cách bất xác định này của thế giới hiện tượng được gọi là “đặc tính duyên khởi của chư pháp” hoặc là “không tánh (sunyata) của chư pháp.” 

     Ở đây, chúng ta thực sự đối diện với một nghịch lý hiển nhiên và rất lý thú. Mỗi hiện tượng đều là bất xác định về luận lý; chúng ta không thể nói hiện hữu và cũng không thể nói nó không hiện hữu. Khi bốn trường hợp này đều bị phủ định thì hiện tượng trở thành bất xác định, tức là “trống không” (sùnya), nghĩa là không có bất cứ giá trị tuyệt đối nào. Vật tối hậu đó cũng là bất xác định và không thể mô tả. Thật ra, cái tối hậu chính là không-tánh (sunyata) của mọi vật, mọi hiện tựợng. Đi theo lối phân tách này, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về ý nghĩa thâm sâu trong câu kệ sau đây của Long Thọ: 

     “Thế gian không có gì khác với Niết Bàn, 
     Và Niết Bàn không khác gì với thế gian. 
     Giữa ‘thái cực’ (Koti) của Niết Bàn và thái cực’ của thế gian, 
     Không có một chút khác nhau nào cả.” 

     Tuyệt đối và hiện tượng không khác nhau. Khi đứng trên điều kiện duyên khởi và lập trường đa nguyên tánh để xét thế gian này, chúng ta bảo rằng nó có tính cách hiện tượng hay thế tục (samvrti). Nhưng, khi chúng ta không qui chiếu vào duyên khởi và đa nguyên tánh để xét thế gian thì nó được coi là Niết Bàn, là cái Tối Hậu. 

     Cho nên, chúng ta thấy, thật ra việc chỉ trích phái Trung Quán về chuyện họ phân biệt chân lý thành hai giai tầng là điều không công bằng. Hiện tượng chính là hình thức “che dấu” của tối hậu, nhưng, nó không khác gì tối hậu. Vì vậy, cần phải nhấn mạnh rằng thuyết không-tánh không bao hàm sự phủ nhận thế giới hiện tượng, mà chỉ bao hàm thái độ vô-chấp đối với những hiện tượng và không chấp nhận bất cứ lý thuyết nào nói rằng thế giới hiện tượng là thực một cách tối hậu. 

     Trong luận lý học hiện đại chúng ta thường nói về sự hợp lý, sự nhất quán, và sự bất nhất quán của những hệ thống. Nếu nói theo luận lý để tìm hiểu chân lý, chúng ta có thể định nghĩa một hệ thống tìm hiểu chân lý nào đó là HỢP LÝ nếu nó tỏ ra là đúng đối với một cách diễn tả theo văn tự của nó. Một hệ thống tìm hiểu chân lý NHẤT QUÁN nếu nó tỏ ra là đúng đối với cách diễn tả nào đó theo văn tự của nó; và nó là BẤT NHẤT QUÁN nếu nó không có cách diễn tả theo văn tự của nó để cho thấy nó là đúng. Ba từ ngữ được định nghĩa rõ ràng này có thể được dùng để giải thích những phân biệt của giáo lý Trung Quán về “không-tánh.” Phái Trung Quán bảo rằng người ta có thể cho thấy mỗi lý thuyết về thế giới hiện tượng đều bất nhất quán hoặc phi lý. 
 

TVHS