Sarah
Napthali, là một người mẹ với hai con nhỏ. Bà biết
đến Phật giáo năm 21 tuổi, khi đến Indonesia sống để dạy
tiếng Anh. Bà cảm thấy giáo lý của Đức Phật đã
giúp bà rất nhiều trong việc nuôi nấng và dạy dỗ con cái.
Trong quyến Buddhism For Mothers (Phật giáo Cho Các Bà Mẹ), Sarah
Napthali đã chia sẻ những trải nghiệm tâm linh này.
Ngoại
tôi là người có tánh hay lo. Mà Ngoại cũng là nhiều thứ
khác nữa đối với chúng tôi: là nguồn tài chính, là người
hy sinh nhiều nhất cho gia đình. Suốt thời thơ ấu của chúng
tôi, Ngoại luôn bận rộn chăm sóc hai chị tôi, kể chuyện
cổ tích cho chúng tôi nghe, kiên nhẫn xem chúng tôi diễn kịch,
lắng nghe không mỏi mệt những câu chuyện trẻ con của chúng
tôi. Khi không dành thời gian để lo cho chúng tôi thì Ngoại
lại bận rộn dọn dẹp nhà cửa, không để nhà có chút bụi
nào. Ngoại không giao tiếp với ai bên ngoài gia đình, hình
như Ngoại sống chỉ để phục vụ chúng tôi. Mỗi lần
gọi điện đến thăm Ngoại không bao giờ dưới nửa tiếng.
Trong suốt lịch sử của gia đình Ngoại chưa bao giờ là người
gác máy trước.
Những
người không thích Ngoại sẽ nói rằng, Ngoại là người tự
đem lo lắng đến cho mình, rằng nếu không được lo lắng
đến chết thì Ngoại sẽ không sống hạnh phúc. Ngoại
đã biến sự lo lắng thành một nghệ thuật đến nỗi tất
cả chúng tôi đều đồng ý rằng không bao giờ nên nói cho
Ngoại nghe bất cứ điều gì có thể khiến cho Ngoại đâm
ra tưởng tượng –và điều đó hình như đã hạn chế rất
lớn sự tiếp xúc của chúng tôi với Ngoại. Hai người con
của Ngoại, mẹ tôi và cậu, tránh nói cho Ngoại biết khi
họ đi du lịch ra nước ngoài, đi bệnh viện hay khi họ phải
đối mặt với bất cứ khó khăn nào. Ngoại rất dễ thương
và đáng quý trọng, nhưng buồn thay, vì tánh hay lo lắng mà
Ngoại không được biết đến nhiều điều xảy ra trong cuộc
sống của chúng tôi. Ngoại không thể là người biết lắng
nghe, khuyên nhủ hay dựa vào khi người thân của Ngoại đang
gặp khó khăn.
Đó
là chuyện thường xảy ra trong nhiều gia đình: con cái che
giấu các vấn đề của mình vì không muốn làm cha mẹ lo
âu. Tuy nhiên là những bậc cha mẹ làm sao chúng ta giúp được
con cái nếu chúng không tâm sự với chúng ta.
Làm
sao chúng ta có thể là chỗ dựa của chúng khi chúng phải
đối mặt với những vấn đề như bị hà hiếp, ma túy, trầm
cảm, hay ngay cả ý nghĩ tự tử? Để giúp con cái đối mặt
với những thử thách này, chúng ta cần luôn có mặt.
Trong mắt chúng, cha mẹ phải luôn tỏ ra mạnh mẽ, khôn ngoan
và hiểu biết. Chúng ta phải có can đảm, đừng bao giờ
tỏ vẻ lo sợ quá đáng đối với sự an toàn của chúng.
Mẹ
tôi là một người có được những đức tính đó. Chị
em tôi không bao giờ ngại ngùng tâm sự, chia sẻ những quan
tâm của chúng tôi với bà, và chẳng bao giờ trong đầu óc
trẻ thơ của chúng tôi có suy nghĩ rằng chúng tôi có thể
làm cho bà lo lắng. Một trong những ký ức không thể quên
của tôi là, năm tôi hai mươi, tôi trải qua một giai đoạn
khó khăn, đầy tuyệt vọng, chán nản. Một lần, tôi
tâm sự với mẹ về những điều này rồi ra về. Giữa
đường, chợt nhớ ra mình đã bỏ quên đồ ở nhà mẹ, nên
tôi quay xe trở lại. Bước vào nhà, tôi thấy gương
mặt mẹ đẫm nước mắt. Nhưng mẹ khẳng định
đó không phải vì những điều tôi đã nói với mẹ.
Trên đường về, trong tôi tràn đầy lòng biết ơn. Tôi
nhận ra rằng mẹ tôi đã luôn cố gắng tỏ ra mạnh mẽ trước
mặt chúng tôi, nhưng có lẽ mẹ giống Ngoại hơn chúng tôi
nghĩ: mẹ cũng không thể chịu đựng nỗi khi thấy con cái
mình khổ não.
Ở
một mức độ nào đó, sự quan tâm, lo lắng có thể giúp
chúng ta có phương án đối phó, lựa chọn trước khi hành
động. Tuy nhiên chúng ta thường có khuynh hướng lo lắng
thái quá, dầu ta biết điều đó không ích lợi gì.
CHẤP
NHẬN KHỔ ĐAU
Với
những tiến bộ khoa học, chúng ta sống trong một thời đại
của những giải pháp tức thì, những sửa chữa chóng váng,
và những phương tiện để tiết kiệm sức lao động. Với
sự hỗ trợ của hàng triệu quảng cáo, tất cả chúng ta
bị huyễn hoặc rằng con người không cần phải chịu đựng
bất cứ khổ đau, sự không thoải mái nào, vì thế chúng
ta chống đối, tránh né tất cả những gì khiến ta không
được thoải mái. Ta quên Diệu Đế thứ nhất nói
rằng có khổ, rằng bản chất của cuộc sống là sự không
toại ý.
Ngày
nay, dầu mức sống của chúng ta có cao hơn, dầu những lời
quảng cáo có hứa hẹn đủ điều, cũng không thể giúp chúng
ta thoát khỏi những khổ đau và thất vọng, vì khổ là
bản chất của sự hiện hữu. Điều khiến cho chúng ta, những
người sống ở thời đại mới này đau khổ hơn vì ta tin
rằng ta không cần phải khổ đau, rằng ta không thể chịu
đựng bất cứ sự bất như ý nào và phải xóa bỏ nó bằng
mọi giá. Chúng ta đòi hỏi cuộc đời phải khác hơn như
nó là, rồi bám víu vào ảo tưởng rằng nó phải như thế
này, thế kia, và cảm thấy vô cùng bức xúc khi sự hoài vọng
của chúng ta không thành.
Tuy
nhiên chúng ta lo âu, sợ hãi vì một hoàn cảnh nào đó thì
ít mà chính vì những phản ứng của chúng ta đối với hoàn
cảnh đó thì nhiều hơn. Do đó, thay vì cố gắng để kiềm
chế các yếu tố ở bên ngoài, tốt hơn là chúng ta nên dành
công sức để quán sát các phản ứng tâm lý của chúng ta.
Đó có thể là một cách hữu hiệu hơn để giảm bớt khả
năng đau khổ. Khi chúng ta không thể tách rời những gì khiến
ta lo lắng ra khỏi cuộc sống, thì thay vì lo lắng, tốt hơn
hết là thực hành kiên nhẫn, chấp nhận và buông xả. Tiếp
tục tranh đấu chống lại những gì không thể tránh được
chỉ làm tăng thêm khổ đau và bất hạnh cho chúng ta.
ĐỐI
PHÓ VỚI TÂM LO LẮNG
Ngược
lại với những gì chúng ta thường nghĩ, lo lắng không phải
đến từ bên ngoài, mà chính ở trong tâm ta. Nếu chúng ta
có thể phần nào kiềm chế được tâm, thì ta có thể ảnh
hưởng đến chất lượng của cuộc sống của mình nhiều
hơn.
Lo
âu có thể là sản phẩm của sự chú tâm không đúng cách
–chúng ta chọn nhìn chỉ một phần nhỏ nhất của thực
tại, rồi phóng đại và trụ vào đó, có nghĩa là ta cho phép
sự suy tưởng của mình, giam cầm bản thân một cách hữu
hiệu.
Chúng
Ta Bám Víu Vào Gì?
Chúng
ta cần khám phá ra bất cứ định kiến sai lầm nào có thể
khiến ta lo lắng. Tất cả những nguyên do khiến ta lo
lắng là vì những gì ta mong đợi và thực tế không giống
nhau. Chúng ta nghĩ rằng sự vật phải như thế này mà
chúng thì như thế kia. Vì thế khi ta cần đánh giá lại những
gì khiến ta lo âu. Có thể ta tin rằng con cái ta phải
luôn được hạnh phúc, thật khủng khiếp nếu chúng phải
khổ đau. Khi nhận thức được mình có một niềm tin như
vậy, ta phải tự quán chiếu xem điều đó có hợp lý không
và buông bỏ nếu nó không hợp lý. Con cái chúng ta cũng phải
học hỏi từ những điều bất toại ý và cũng phải chịu
khổ đau như chúng ta thôi. Các nhà tâm lý học cho rằng những
trở ngại trong thời thơ ấu có thể là một cách chuẩn bị
tốt nhất cho tuổi trưởng thành và rằng một thời thơ ấu
quá hoàn mỹ có thể tạo nên một người lớn vụng về.
Luôn được che chở khỏi những va chạm trong cuộc đời,
con cái chúng ta không bao giờ được học tập để trở nên
khôn ngoan, bi mẫn, hay tinh tế hơn.
Đức
vua, cha của Thái tử Siddhartha, đã chua xót nhận rằng địa
vị, thế lực và của cải của ông không thể che chở cho
thái tử Siddhartha khỏi những khổ đau trong cuộc đời.
Dầu ông đã cố gắng tạo ra một thời thơ ấu hoàn hảo
để thái tử không thiếu thứ chi. Nhưng thái tử
vẫn muốn được tự do để nhìn cuộc đời như nó thực
sự là. Vì thế, cũng giống như thái tử Siddhartha, cũng
giống như tất cả mọi chúng sanh khác, con cái chúng ta cũng
phải nếm trải khổ đau. Dầu chúng ta có thương yêu
chúng đến đâu, có cố gắng để giúp chúng vượt qua khổ
đau, ta cũng cần phải bảo vệ tâm mình khỏi những bão tố
của lòng lo lắng không dừng, và thiếu thực tế.
Nếu
có thể quán sát sự lo lắng của mình, ta sẽ khám phá ra
rằng những điều ta mong đợi, đòi hỏi trong cuộc sống,
hay nói theo thuật ngữ Phật giáo, những sự bám víu khiến
ta lo lắng, khổ đau. Chúng ta càng đòi hỏi, mong đợi thì
khả năng lo lắng càng tăng. Có thể nào chúng ta chuyển hóa
những sự đòi hỏi một cách cố chấp sang những điều nhẹ
nhàng hơn? Thí dụ thay vì ‘Con phải luôn là học sinh xuất
sắc, con đừng làm cha mẹ thất vọng,’ ta nói, ‘Nếu con
cố gắng học giỏi thì tốt hơn, cha mẹ vẫn thương con dầu
có thế nào.’ Rõ ràng, thái độ thứ hai sẽ khiến cho mọi
thành viên trong gia đình đều thoải mái.
Trong
nhiều trường hợp những đòi hỏi chúng ta đặt ra cho con
cái thể hiện không phải tình thương mà là sự cố chấp.
Nếu ta nhất quyết đòi hỏi con cái phải làm cho ta thấy
tự hào hay sống theo khuôn mẫu của ta đặt ra, thì đó là
cố chấp. Dĩ nhiên, chúng ta có những yêu cầu đối với
con cái, hoàn toàn cũng chỉ vì ta muốn chúng được tốt hơn,
nhưng cương quyết buộc chúng phải tỏ ra mạnh mẽ hơn, vượt
trên khả năng của chúng thì đó là cố chấp, là con đường
đưa đến lo lắng. Con cái chúng ta cần được yêu thương,
chấp nhận một cách vô điều kiện, chứ không tùy thuộc
vào thành tích chúng đạt được ở trường. Trong môi trường
học cạnh tranh gay gắt như ngày nay, điều đó cũng khó thực
hiện, nhưng chúng ta cần biết chấp nhận ‘thực tại như
nó là’ và khen ngợi sự nỗ lực hết mình của con.
Thiền
Quán
Liều
thuốc tốt nhất để đối trị lo lắng là thiền quán, chí
ít điều đó cũng tạo điều kiện cho tâm được nghỉ ngơi.
Giống như khi máy tính có vấn đề, ta thường tắt máy để
khởi động lại, cũng thế chúng ta muốn khởi động lại
cuộc sống một cách bình tỉnh hơn với một màn hình tâm
mới mẻ hơn. Khi tâm lo lắng phát khởi, chúng ta cần cố
gắng để giữ tâm trong giờ phút hiện tại, vì ta chỉ có
thể kiểm soát hiện tại –quán niệm dựa trên hơi thở
là cách tốt nhất để thực hành chú tâm vào ngay bây giờ
và ở tại đây. Tâm lo lắng khiến cho thế giới của ta dường
như trở nên nhỏ hẹp và thiền quán là cách để tạo ra
không gian, để kết nối ta với thế giới rộng lớn hơn.
Chúng ta nhận thức được rằng cuộc sống còn nhiều thứ
hơn là vấn đề trước mắt của ta.
Chúng
ta rất dễ bị vướng trong cái nhìn hạn hẹp của vấn đề.
Chúng ta trở nên chỉ biết suy nghĩ, ảo tưởng về vấn đề
của chúng ta mà quên nhìn vấn đề một cách rốt ráo để
tìm cách đối phó với nó. Hơn nữa, chúng ta còn làm
cho vấn đề thêm phức tạp bằng cách bỏ thêm vào đó quá
nhiều những xúc cảm không cần thiết đến nỗi ta không
thể nhìn hết các dữ kiện. Thiền quán giúp tạo ra
không gian để chúng ta có thể nhìn vấn đề một cách sâu
xa bằng một tâm bình lặng và định tĩnh. Một phần
của cái “nhìn sâu sắc” này là tra vấn tất cả các niềm
tin và suy nghĩ của chúng ta về vấn đề hơn là chấp nhận
chúng một cách dễ dãi.
Hãy
Mỉm Cười
Hãy
mỉm cười càng nhiều càng tốt, nhất là khi ta cảm thấy
lo âu. Một số thiền sinh thực tập mỉm cười như Đức
Phật khi họ thiền quán. Số khác lại nhắc nhở bản
thân luôn giữ nụ cười trên môi. Hãy thử tự mỉm
cười với mình, ngay bây giờ, bạn sẽ thấy nó ảnh hưởng
đến thân, tâm mình như thế nào. Cố gắng mỉm cười
nhiều hơn khi giao tiếp với người, bạn sẽ thấy dễ chịu
hơn nhiều.
LẮNG
NGHE CON CÁI
Lắng
nghe có thể cũng là một hình thức của thiền, vì nó đòi
hỏi sự chú tâm, kiềm chế và một mức độ im lặng nào
đó. Sử dụng phương cách ‘chủ tâm mà không phê phán’
mà chúng ta vẫn thực tập trong các khóa tu thiền, ta sẽ giữ
không để những suy nghĩ, ý kiến của mình xen vào trong lúc
lắng nghe, để hoàn toàn chú tâm vào cái ‘thực tại’ của
người nói. Khi con cái chúng ta biểu lộ những tình cảm như
là buồn bả, hay tức giận, là chúng tạo cơ hội để ta
có thể trở thành một người mà chúng tin cậy, một cơ hội
để ta dạy cho con cái biết rằng các xúc cảm là bình thường
và có những cách để đối phó với các tình cảm tiêu cực
này một cách khôn ngoan. Sau này khi con cái đến tuổi vị
thành niên, chúng phải đối mặt với những thử thách nặng
nề hơn, lúc đó chúng ta sẽ dễ dàng trở thành những người
đồng minh đáng tin cậy của chúng. Một Phật tử đã nói
rằng việc chăm chú lắng nghe hai con của bà là cách tu tập
tốt nhất cho bà.
Tìm
được thời gian để lắng nghe con cái với chánh niệm, cũng
là một vấn đề. Ngoài ra để có thể lắng nghe một
cách hữu hiệu, ta cần tạo ra một môi trường yên tĩnh thích
hợp, cũng như sự cởi mở và kiên nhẫn. Dầu công việc
này có vẻ đòi hỏi nhiều nỗ lực từ cha mẹ, nhưng nó
sẽ đem lại những kết quả lâu dài. Khi cha mẹ tạo
điều kiện để cho con cái được biểu lộ những cảm xúc
tâm lý đầy đủ, chúng sẽ có thể phát triển bình thường
mà không phải đè nén cảm xúc, là điều có thể khiến chúng
trở thành khép kín, lạnh lùng.
Lắng
nghe mà không phê phán
Đôi
khi có những việc đối với con cái chúng ta là vấn đề,
nhưng đối với người lớn chúng ta, là rất buồn cười.
Nhưng cho dù đó là một con ma trong tủ, một đứa trẻ hàng
xóm hay bắt nạt, hoặc một cây viết bị đánh cấp, vấn
đề rất quan trọng đối với đứa trẻ. Chúng ta phải
tạm dừng cái nhìn người lớn của mình và xem xét vấn đề
từ cái nhìn của đứa trẻ, để đi vào thế giới của chúng,
để hiểu mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Khi ta nói,
“Đừng trẻ con như thế,” hay “Đừng nhạy cảm như trẻ
con,” là ta đã coi thường sự quan tâm của chúng, đứa trẻ
cảm thấy như là thực tại của nó không quan trọng hay không
rõ ràng.
Hãy
để chúng nói
Khi
con bạn bực tức, hãy dành cho chúng cơ hội để trút ‘bầu
tâm sự’. Hãy nói ít và khuyến khích chúng bằng những
câu “Nói tiếp đi,” “Ừ hử” –hay là có thể giữ im
lặng. Rất khó tránh được thói quen muốn nhảy ngay vào vấn
đề với một giải pháp hay ngắt ngang câu chuyện của con
bạn, nhưng đứa trẻ cần có cảm giác được lắng nghe.
Hãy khoan đưa ý kiến hay kinh nghiệm của bản thân bạn vào
–‘Con nói làm ba/ mẹ nhớ lại lúc …’ và giữ sự chú
tâm vào vấn đề của đứa trẻ: nhiều đứa trẻ không muốn
tâm sự với cha mẹ, vì chúng không được lắng nghe.
Hãy
để con bạn cảm thấy được thông hiểu
Thay
vì tra vấn con cái với quá nhiều câu hỏi, hãy lặp lại
những gì chúng nói –tóm tắt ý của chúng mà không thêm
lời phê phán. Thí dụ:
Con: Cây vợt của con mà mấy đứa bạn không cho con chơi.
Cha/Mẹ: Vậy là tới phiên (lượt) con mà bạn con không
cho con vào chơi.
Đứa
trẻ sẽ cảm thấy được thông cảm và muốn tiếp tục câu
chuyện hơn là trã lời các câu hỏi.
Hãy
để con bạn tự giải quyết vấn đề
Hãy
để con bạn quyết định sẽ giải quyết vấn đề của chúng
như thế nào, dầu chúng ta khuyên chúng phải làm gì có vẻ
dễ dàng hơn. Tuy chúng ta có mặt để hướng dẫn chúng và
đưa ra những lời khuyên, hãy để cho chúng được nhiều
kiểm soát trong quá trình giải quyết vấn đề, theo khả năng
của chúng. Điều này sẽ khiến con bạn trở nên tự tin,
sẽ biết giải quyết vấn đề tốt hơn khi không có bạn
bên cạnh. Hãy hỏi con bạn:
- Con
nghĩ con phải làm gì?
-
Con sẽ làm gì nếu cách giải quyết đó không thành công?
-
Con đã thử giải quyết như thế nào rồi?
Hãy
kiểm tra lại sự lựa chọn của con bạn, dựa trên các giá
trị đạo đức của gia đình bạn: Cách giải quyết đó có
công bằng không? Có tôn trọng sự thật không? Có quan tâm
đến người khác không? Có làm cho ai bị tổn thương không?
Tuy nhiên, hãy nhớ rằng, vấn đề chỉ được giải quyết
sau khi bạn đã chăm chú lắng nghe con bạn và đã phân tích
sâu sắc các cảm xúc của chúng. Khi có ai đó muốn giải
quyết vấn đề cho chúng ta trước khi ta có cơ hội giải
thích cặn kẻ là một điều rất khó chịu.
Hãy
thực hành chánh niệm. Hãy quán sát cảm xúc, phản ứng của
bản thân bạn và tự hỏi, ‘Tôi cần phải làm gì trong hoàn
cảnh này?’ ‘Tôi có nên bày tỏ ý kiến hay giữ im lặng?’
Chúng ta cần phải thận trọng, rốt ráo trong sự suy nghĩ
của mình, và sẳn lòng học hỏi từ những sai lầm của mình.
Sau đó, bạn nên quán tưởng lại những gì đã xảy ra giữa
bạn và con bạn trong quá trình giải quyết vấn đề.
‘Tôi có tạo áp lực cho con không?’ ‘Tôi có dành cơ hội
cho con bày tỏ quan điểm của nó không?’ ‘Tôi có tự đưa
ra cách giải quyết theo ý mình không?’
ĐAU
KHỔ LÀ ÔNG THẦY TỐT
Con
đường tâm linh có vẻ khá dễ dàng khi cuộc sống của chúng
ta diễn tiến tốt đẹp. Những khi chúng ta ít phiền
não, có nhiều niềm vui trong cuộc sống, thì ta cảm thấy
thoải mái và công phu tu tập của ta có thể tiến triển một
cách dễ dàng. Chỉ những khi ta khổ đau, đối mặt với
những điều bất như ý, thì chúng ta mới biết mình thực
sự tiến bộ đến đâu trên con đường tâm linh. Chính những
lúc khó khăn, mới là cơ hội tốt nhất để ta tự xét về
mình và phát triển tri giác. Và không có thử thách nào
tốt hơn là khi phải chứng kiến sự khổ đau của con cái.
Với
những đòi hỏi, bổn phận trong đời sống tại gia,
chúng ta thường than thở không có thì giờ để tu tập một
cách nghiêm túc. Tuy nhiên, đừng quên rằng chính cuộc sống
tại gia, nếu chúng ta biết tận dụng nó, là môi trường
tốt nhất để tu tập.
Diệu
Liên Ly Thu Linh
(Lược
dịch theo Worrying About Our Children/Buddhism For Mothers [Quan Tâm
Đến Con Cái/Phật Giáo Cho Các Bà Mẹ, NXB Griffin Press, Australia
2003)
09-25-2007
10:23:35
