Khóa
Thứ 10 và 11
LUẬN
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN
DỊCH
NGHĨA VÀ LƯỢC GIẢI
Giảng
lần thứ nhứt tại Phật Học Đường Nam Việt
Ngày
12 tháng 9 năm Tân Sửu (11 10 61)
BÀI
THỨ NĂM
CHƯƠNG
THỨ BA
PHẦN
GIẢI THÍCH
NÓI
VỀ NGHĨA "BẤT GIÁC"
MỤC
LỤC
2.
Nói về nghĩa "Bất giác" (không giác ngộ: mê)
a.
Nói về Tam tế
1.
Nghiệp tướng (Vọng động)
2.
Chuyển tướng (Tâm phân biệt, trực giác)
3.
Hiện tướng (Cảnh bị phân biệt)
b.
Nói về lục thô
1.
Trí tướng (Vọng thức phân biệt)
2.
Tương tục tướng (Vọng niệm tương tục)
3.
Chấp thủ tướng (Chấp sự vật)
4.
Kế danh tự tướng (Chấp danh tự)
5.
Khởi nghiệp tướng (tạo nghiệp)
6.
Nhiệp hệ khổ tướng (thọ, quả)
c.
Nói về hai Tướng
1.
Đồng (đồng bản chất)
2.
Khác (khác hình tướng)
CHÁNH
VĂN
Do
không thật biết pháp "Chơn như" nên tâm bất giác (mê) nổi
lên, liền khởi vọng niệm (sanh tướng vô minh). Song vọng
niệm vì là không có thật thể, nên chẳng rời Bản giác.
Thí
như người lầm phương hướng; vì có phương hướng nên mới
lầm, nếu không phương hướng thì không có lầm.
Chúng
sanh cũng thế, do có "Giác" nên mới co "Mê"; nếu không có
"Giác" thì cũng không có "Mê" (Bất giác)
Song
chúng sanh cũng nhờ có "Tâm vọng tưởng bất giác" này, nên
mới biết phân biệt danh từ và nghĩa lý của các pháp. Và
cũng nhờ thế mà chư Phật mới có thể vì chúng sanh nói
ra "Chơn giác" (tánh Phật). Nếu lìa "Tâm bất giác" thì cũng
không thể chỉ bày cái "Chơn giác" được (dụ như lìa sóng
không có nước).
LƯỢC
GIẢI
Chúng
sanh vì không ngộ được Phật tánh (bản giác) nên gọi là
mê (bất giác). Song cái "mê" này không có thật thể, chỉ
lấy Phật tánh làm thể, nên không rời Phật tánh (bản giác)
được. Cũng như người lầm đường, do có con đường nên
mới có lầm, nếu không có con đường thì cũng không có sự
lầm lạc. Bởi thế nên, nếu rời Phật tánh (bàn giác) thì
cũng không có cái mê (bất giác). Cũng như bỏ sóng, không
có nước.
Sóng,
cũng nhờ có cái mê vọng (bất giác) này, nên chúng sanh mới
biết phân biệt các pháp chơn vọng, thánh phàm và nhàm chán
cảnh khổ sanh tử, ham mộ thú vui "Niết bàn".
Và
cũng nhờ chúng sanh có biết phân biệt, nên chư Phật mới
có thể thuyết pháp giảng dạy, chỉ bày Phật tánh (chơn
giác). Nếu không có tâm mê vọng bất giác phân biệt của
chúng sanh, thì Phật cũng không làm sao chỉ bày Phật tánh
(chơn giác) cho chúng sanh được.
Đọc
qua đoạn văn này, chúng ta nên lưu ý đến câu: "Vì không
ngộ được Phật tánh, nên gọi là mê" hay đổi lại cách
nói "Tại sao có dại?" vì chưa khôn vậy". Vậy thì cái mê
dại (vô minh) này, saün có từ hồi nào đến giờ, vì từ
hồi nào đến giờ chúng sanh chưa từng ngộ được Phật
tánh.
Nói
tóm lại, chơn như với vô minh đồng thời có, không phải
chơn như có trước, vô minh có sau. Khi chơn như (Phật tánh)
hiện, thì vô minh mất, cũng như khi "khôn" rồi, thì "dại"
tự hết.
GIẢI
DANH TỪ
"Bất
giác": không biết. Thật ra không phải là không biết; vẫn
có biết, song cái "biết" ấy hư vọng, chẳng chơn thật, nên
cũng gọi là "vọng niệm" hay "vô minh" v.v..
"Không
thật biết": Chúng sanh vẫn biết được chơn như hay Phật
tánh; song chỉ biết suông trên văn tự, do ý thức phân biệt
hư dối mà thôi; chứ không biết đúng như thật.
(Đoạn
này nói về căn bản vô minh (bất giác), tiếp sau đây sẽ
nói đến chi mạt vô minh (tam tế, lục thô).
a.
NÓI VỀ TAM TẾ
CHÁNH
VĂN
Và,
do "Bất giác" (căn bản vô minh) nên sanh ra ba tướng rất vi
tế (tam tế: chi mạt vô minh); ba tướng vi tế này không rời
"Bất giác".
1.
Tướng nghiệp vô minh (nghiệp tướng): vì "Bất giác" (hoặc)
cho nên tâm động, gọi đó là "Nghiệp". Bởi thế nghiệp
(nhơn) nên có "khổ"(quả) . Trái lại, nếu "Giác" (không có
hoặc) thì tâm không động (nghiệp nhơn) nên cũng không khổ
(quả).
2.
Tướng năng kiến (chuyển tướng tức là kiến phần). Vì
có "Động" (nghiệp tướng) cho nên sanh ra "Năng phân biệt"
(năng kiến). Nếu không "Động" thì không có "Năng phân biệt"
(không có nghiệp tướng thì cũng không có chuyển tướng).
3.
Tướng cảnh giới (hiện tướng tức là tướng phần). Vì
có "Năng phân biệt" (kiến phần) nên cảnh bị phân biệt
(tướng phần) vọng hiện ra. Bởi thế nên rời "Năng phân
biệt" (kiến phần) thì cũng không có cảnh bị phân biệt
(nghĩa là nếu không có chuyển tướng thì cũng không có hiện
tướng).
LƯỢC
GIẢI
Đoạn
này nói: Vô minh sanh ra 3 tướng rất vi tế: Nghiệp, Chuyển
và Hiện; bà tướng này không rời vô minh.
1.
Vì vô minh (bất giác) cho nên tâm động tức là "Nghiệp".
Đó là tướng vi tế thứ nhứt, gọi là "Tướng nghiệp vô
minh", cũng gọi là "Hoặc, Chuyển"; bên Duy thức tôn gọi là
"Tự chứng phần" của thức A lại da.
Do
"Hoặc" (vô minh) nên tạo "Nghiệp" (tâm động); bởi có "nghiệp"
nên phải thọ "quả khổ". Trái lại, nếu giác ngộ không
mê hoặc (vô minh) thì không tạo nghiệp (vọng động); không
tạo nghiệp nên chẳng có quả khổ.
Tất
cả quả khổ, không ngoài hai món sanh tử: Phàm phu thì bị
khổ "Phần đoạn sanh tử"; Tiểu thánh thì bị khổ "Biến
dịch sanh tử". Song hai món quả khổ này, đều do "động niệm"
tức là hướng về trí Phật (không vọng niệm thì chơn tâm
hiện).
2.
Vì tâm động (ngiệp tướn) cho nên mới có phân biệt. Đó
là tướng vi tế thứ hai, gọi là "tướng năng kiến" (phần
năng phân biệt), cũng gọi là "Chuyển tướng"; bên Duy thức
tôn gọi là kiến phần của thức A lại da. Nếu tâm không
vọng động, thì cũng không do đâu mà phát sanh ra phân biệt
được. Nghĩa là: Nếu không có "nghiệp tướng"; thì cũng
không có "chuyển tướng"; hay nói cách khác: nếu không có
"Tự chứng phần" thì cũng không có "Kiến phần".
3.
Vì có tâm năng phân biệt, nên mới vọng hiện ra cảnh giới
bị phân biệt. Đó là tướng vi tế thứ ba, gọi là "Tướng
cảnh giới" (phần bị phân biệt) cũng gọi lá "Hiện tướng";
bên Duy thức tôn gọi là "Tướng phần" của thức A lại da.
Bởi tâm và cảnh không rời nhau, nếu lìa tâm năng phân biệt
thì không có cảnh giới bị phân biệt. Nghĩa là: rời "Chuyển
tướng" thì không có "Hiện tướng"; hay nói cách khác: rời
"Kiến phần" thì không có "Tướng phần".
Từ
thể tánh chơn tâm, không có năng sở (bỉ, thử); song vì mê
nên tâm động (nghiệp tướng) mà sanh ra có năng phân biệt
(chuyển tướng) và cảnh giới bị phân biệt (hiện tướng).
Nếu giác cảnh giới bị phân biệt (hiện tướng). Nếu giác
ngộ không mê, thì tâm không động, không sanh, và cảnh bị
phân biệt chẳng hiện.
Đoạn
này xin lưu ý độc giả: Trong luận này nói "Do nghiệp tướng
sanh ra chuyển tướng, do chuyển tướng sanh ra hiện tướng".
Nói như thế, là lấy theo nghĩa "tương quan, tương sanh" mà
nói. Kỳ thật ba tướng này, đồng thời sanh khởi; nghĩa
là một pháp vừa động, thì tất cả pháp đều động, không
phải có thứ lớp tuần tự như vậy.
Tóm
lại, ba tướng "Nghiệp tướng, Chuyển tướng và Hiện tướng:
này, ở các kinh khác, cũng thường gọi là "Hoặc, Nghiệp
và Khổ", hay trong Duy thức gọi là "Tự chứng phần, Kiến
phần và Tướng phần của thức A lại da.
GIẢI
DANH TỪ
Bất
giác và vô minh: "Vô minh" là không sáng suốt, "Bất giác" là
không giác ngộ. Bởi thế nên bất giác cũng tức là vô minh.
Tướng
nghiệp vô minh: Vô minh vọng động thành ra tướ`ng nghiệp,
gọi tắt là "Nghiệp tướng"; tức là "Tự chứng phần" của
thức A lai da.
Tướng
Năng kiến: Phần năng phân biệt, cũng gọi là "Chuyển tướng";
tức là "Kiến phần" của thức A lại da.
Tướng
cảnh giới: Cảnh giới bị phân biệt, cũng gọi là "Hiện
tướng"; tức là "Tướng phần" của thức A lại da.
Phần
đoạn sanh tử: Sanh tử do sự biến đổi. Như vị Tu đà hoàn,
khi chứng lên quả Tư đà hàm (sanh) thì xả vị Tu đà hoàn
(tử); khi lên vị A na hàm, thì bỏ quả Tư đà hàm v.v...Thí
như người Lính, khi lên Cai thì bỏ Lính, lên Đội thì bò
Cai v.v...
Tự
chứng phần_ Duy thức tôn nói: Mỗi người có 8 món Tâm vương
và 51 món Tâm sở. Mỗi một Tâm vương hay Tâm sở đều có
4 phần: 1. Phần bị phân biệt (tướng phần), 2. Phần năng
phân biệt (Kiến phần); Hai phần này thuộc về Dụng, ở
bên ngoài. 3. Phần tự chứng và 4. Phần chứng tự chứng;
hai phần này thuộc về thể, ở bên trong và làm chỗ nương
cho hai phần ngoài.
Tương
quan tương sanh: Liên quan với nhau và sanh cùng nhau, có cái
này thì phải có cái kia.
b.
NÓI VỀ LỤC THÔ
CHÁNH
VĂN
Do
đã có cảnh giới hiện ra (Hiện tướng) nên tiếp tục sanh
sáu tướng sau này:
1.
Tướng Trí (Trí tướng: Phân biệt): Do có cảnh giới hiện
ra nên sanh tâm phân biệt (trí) thương,ghét
2.
Tướng tương tục (Tương tục tướng: Vọng niệm tương tục):
Do tâm phân biệt thương ghét, cho nên tiếp tục sanh ra các
niệm khổ vui, mừng lo v.v...không dứt.
3.
Tướng chấp thủ (chấp thủ tướng: chấp sự vật): Do các
niệm tương tục phân biệt những cảnh khổ vui, cho nên tâm
mới vướng mắc, chấp lấy nơi sự vật (cảnh).
4.Tướng
chấp danh tự (kế danh tự tướng: chấp danh tự): Do phân
biệt vọng chấp nơi sự vật, nên giả đặt ra những danh
tự để kêu gọi.
5.
Tướng khởi nghiệp (khởi nghiệp tướng: tướng tạo nghiệp):
Do chấp theo danh tự tốt xấu đó, rồi tạo ra các nghiệp
lành hay dữ.
6.
Tướng nghiệp hệ khổ (Nghiệp hệ khổ tướng: Thọ quả
khổ): Do tạo ra các nghiệp, nên bị các nghiệp kéo dẫn đi
lãnh thọ quả khổ, không được tự tại.
Tóm
lại, phải biết: Gốc từ vô minh (căn bản vô minh) sanh ra
các pháp nhiễm ô (chi mạt vô minh) nên các pháp nhiễm ô đều
là vô minh (bất giác).
LƯỢC
GIẢI
Đoạn
này nói về 6 món thô (lục thô). Do từ vô minh vọng động
(Tự chứng phần của thức A lai da) khởi ra tâm (Kiến phần
của thức A lại da) và cảnh (Tướng phần của thức A lại
da) là ba món vi tế, rồi tiếp tục sanh khởi 6 món thô sau
này:
1.
Vì có cảnh giới (hiện tướng) nên tâm phân biệt tốt xấu,
rồi sanh ra thương (tham) ghét (sân) v.v...gọi là "Tướng trí",
chữ "Trí" là biết phân biệt tốt xấu.
2.
Do tâm biết phân biệt tốt xấu v.v...nên các niệm thương
ghét, mừng giận, khổ vui v.v...tiếp tục sanh khởi không gián
đoạn, gọi là "Tướng tương tục".
3.
Do các niệm thương ghét, mừng giận, khổ vui, nên sanh tâm
chấp lấy: Cái gì vui thích thì tham luyến, còn buồn khổ
thì sân hận, gọi là "Tướng chấp thủ".
4.
Do sanh tâm chấp cảnh, nên giả đặt ra những danh từ để
kêu gọi, cái này đẹp, cái kia xấu v.v...gọi là "Tướng
kế danh tự".
5.
Do có những danh tự kêu gọi đẹp xấu v.v...nên sanh tâm tham
lam, giận ghét, và vì thế mà tạo ra cái nghiệp, gọi là
"Tướng khởi nghiệp".
6.
Do tạo các nghiệp, nên bị nghiệp kéo dẫn sanh tử luân hồi
trong 3 cõi, để thọ quả báo, không được tự tại, gọi
là "Tướng nghiệp hệ khổ".
Tóm
lại, do "mê hoặc" nên "tạo nghiệp"; nhơn ""tạo nghiệp" nên
phải thọ "quả khổ" trở lại "mê hoặc" nữa; nhơn "hoặc"
lại tạo "nghiệp" tho "quả khổ", mãi mãi không biết bao giờ
cùng tận, như cái vòng tròn không mối, nên gọi là "Luân
hồi".
Bởi
do vô minh vọng niệm sanh ra tất cả các pháp phiền não tạp
nhiễm, nên các pháp đều là vô minh. Nếu người được "vô
niệm" (không vọng niệm), thì tất cả các pháp phiền não
sanh tử đều hết.
Trong
3 món Tế và 6 món Thô này, về phàm phu thì đủ cả; Tiểu
thừa về 3 quả trước, thì đủ 3 món Tế và 4 món Thô trước;
A la hán thì có 3 món Tế và 3 món Thô trước; hằng Pháp thân
Bồ Tát (từ Bát địa trở lên) chỉ còn 3 món Tế.
Xin
xem biểu đồ sau đây:
I.
Phàm phu (có đủ 9 món)
3
món Tế
1.
Nghiệp tướng (vọng động)
2.
Chuyển tướng (trực giác)
3.
Hiện tướng (cảnh)
6
món Thô
1.
Trí tướng (phân biệt)
2.
Tưng tục tướng ( vọng niệm tương tục)
3.
Chấp thủ tướng (chấp sự vật)
4.
Kế danh tự tướng ( chấp danh tự)
5.
Khởi nghiệp tướng (tạo nghiệp)
6.
Nghiệp hệ khổ tướng (thọ quả)
II.
Tiểu thừa, 3 quả trước, có 7 món
3
món Tế
1.
Nghiệp tướng
2.
Chuyển tướng
3.
Hiện tướng
4
món Thô
1.
Trí tướng
2.
Tương tục tướng
3.
Chấp thủ tướng
4.
Kế danh tự tướng
III.
A la hán có 6 món
3
món Tế
1.
Nghiệp tướng
2.
Chuyển tướng
3.
Hiện tướng
3
món Thô
1.
Trí tướng
2.
Tương tục tướng
3.
Chấp thủ tướng
IV.
Pháp thân Bồ Tát chỉ có món Tế
1.
Vô minh nghiệp tướng (nghiệp tướng)
2.
Năng kiến tướng (chuyển tướng)
3.
Cảnh giới tướng (hiện tướng)
c.NÓI
VỀ HAI TƯỚNG
CHÁNH
VĂN
Lại
nửa, "Giác"(chơn) với "Bất giác" (vọng) đều có 2 tướng:
Đồng và Khác.
Thế
nào là "Đồng"?_ các sự nghiệp huyễn hoá của "Giác" (vô
lậu) và "Bất giác" (vô minh) đều đồng một thể tánh chơn
như. Thí như các món đồ gốm đều đồng một chất đất.
Bởi
thế nên trong Khế kinh chép: "Tất cả chúng sanh, từ hồi
nào đến giờ, vẫn thường ở trong Bồ Đề Niết bàn; không
phải do tu mới có, do làm mới được; rốt ráo không có gì
gọi là "chứng" cả, và cũng không hình tướng gì có thể
thấy được.
Song,
chúng sanh thấy sắc thân Phật, có 32 tướng tốt, có 80 vẻ
đẹp v.v...là do tuỳ tâm vọng nhiễm của chúng sanh mà huyễn
hiện, không phải tánh chơn như có các hình tướng ấy; vì
tánh chơn như không có thấy được vậy.
Thế
nào là khác?_ Do tuỳ tâm vọng nhiễm của chúng sanh mà hiện
ra các huyễn tướng sai khác: hữu lậu (mê) và vô lậu (giác).
Ví như các thứ đồ gốm, hình tướng khác nhau.
LƯỢC
GIẢI
Đoạn
này lấy hai mặt "đồng" và "bất giác", để chỉ sự tương
quan tương phản của hai thứ ấy. Đứng về bản thể của
các pháp mà luận, thì "nhiễm" và "tịnh" đều là chơn như.
còn đứng về hiện tượng của các pháp mà nói, thì "nhiễm"
và "tịnh" có sai khác.
Bởi
"giác" và "bất giác" đều là Chơn như, cũng như các thứ
đồ gốm (fđồ kiểu hay đồ đá) đều bằng đất, nên nói
tất cả chúng sanh từ hồi nào đền giờ, vẫn thường ở
trong Chơn như. Tánh Chơn như này không phải do tu mới được,
hay làm mới có; rốt ráo không có sở đắc, và cũng không
có hình tướng gì có thể chỉ bày được.
Song,
chúng sanh thấy có Phật hiện thên độ sanh; đó là tự tâm
của chúng sanh, tuỳ nghiệp huyễn hiện, chứ không phải tánh
Chơn như có những hình tướng như thế.
Câu:
"Tuỳ tâm vọng nhiễm của chung sanh mà hiện ra các huyễn
tướng sai khác: hữu lậu (mê) và vô lậu (giác). Nghĩa là
nói: Không phải ở đâu khác, mà chính chính ở tâm chúng
sanh, có thể đổi các phiền não nhiễm ô, ra các công đức
thanh tịnh. Khi tâm vọng động thì sanh ra vô lượng hằng
sa pháp tạp nhiễm, khi tâm hết vọng động thì hiện ra vô
lượng hằng sa công đức thanh tịnh. Tất cả đều tuỳ tâm
của chúng sanh mà hiện racác tướng nhiễm, tịnh. Các tướng
này đều như huyễn.
Câu:
"...Các sự nghiệp chuyển hoá của vô lậu (giác) và vô minh
(mê), có nghĩa là: Tánh giác đã có nghiệp dụng, hiện ra
tất cả cảnh giới thù thắng vi diệu, không thể nghĩ bàn,
thì vô minh cũng có nghiệp lực hiện ra Tam tế, Lục thô,
tất cả sanh tử khổ vui, cũng không thể nghĩ bàn. Bởi thế
nên Chơn và vọng đều là huyễn cả. Khế kinh chép: "sanh
tử và Niết bàn đều như mộng huyễn".
QUYẾT
NGHI
Hỏi:_
Chúng snh đã vốn là Phật, tại sao không thấy chúng sanh có
Báo thân và Hoá thân Phật?
Đáp:_
Khi nói chúng sanh vốn là Phật, là đứng về phương diện
bản thể Phật tánh mà nói, chứ không phải đứng về phương
diện hiện tượng Phật tướng mà nói vậy. Về bản thể
thì các chúng sanh đều có Phật tánh, nhưng về hiện tượng
thì chúng sanh có Báo thân và Hoá thân.
Hỏi:_
Chơn như Phật tánh đã không có sắc tướng, tại sao chư
Phật chứng được, và có tướng Báo thân và Hoá thân?
Đáp:_
Sắc thân của chư Phật, chỉ tuỳ theo tâm của chúng sanh
mà hiện ra, không phải trong thể tánh chơn như có những hình
tướng ấy.
Đã
nói về "Tâm sanh diệt" dưới đây sẽ nói "Tướng Nhơn duyên
sanh diệt"
