PHILIP
KAPLEAU,
MỘT
THIỀN SƯ NGƯỜI MỸ
Ông Philip
Kapleau, được xem là một trong những Thiền sư người Mỹ
đầu tiên, một Thiền sư người phương Tây nổi tiếng ở
khắp nước Mỹ và các nước ở châu Âu. Ông sinh năm 1912
trong một gia đình theo đạo Tin Lành ; ông học ngành luật
và sau khi ra trường làm thư ký nhiều năm ở Tòa án Liên
bang Mỹ. Trong thế chiến thứ II (1939-1945), ông được chỉ
định làm báo cáo viên tại hai phiên tòa xử tội ác chiến
tranh Tòa án Quân sự Quốc tế tại Nuremberg-Đức và tại
Tokyo-Nhật Bản. Đây cũng là nhân duyên đẩy đưa ông đến
với Phật giáo (PG).
Philip
Kapleau và các đệ tử
Tháng
3 năm 1947, ông cùng với người bạn trẻ Richarch Demartino đến
làm việc tại Tòa án Quân sự Quốc tế tại Tokyo. Khác với
phiên xử những tội phạm khủng bố của phe trục phát xít
ở Nuremberg, phiên xử ở Tokyo dễ chịu hơn, ít căng thẳng
hơn. Vì người Nhật nhìn chung biết chấp nhận hậu quả
chiến tranh với sự điềm tĩnh và tự kiềm chế mình. Qua
tìm hiểu, Kapleau biết rằng người Nhật chấp nhận quả
khổ này là dựa trên "Luật nghiệp quả báo ứng" (The law
of karmic retribution). Khái niệm về luật nhân quả này được
hoạt động trên bình diện đạo đức kích thích sự chú
ý của Kapleau, vì nó ngược lại hoàn toàn với sự tự bào
chữa rất thường nghe ở Đức. Với sự tò mò về vấn đề
nghiệp lực, cuối cùng Kapleau được người ta đưa đến
gặp Đại sư Suzuki. Tại Kamakura, ông gặp và tiếp xúc với
Suzuki, nghe giảng giải về cốt lõi của nghiệp quả và giáo
lý thiền Đại thừa. Kapleau rất vui mừng và bắt đầu quan
tâm đến PG.
Tiếp
đó, ông tới thăm Trung Hoa rồi trở về Mỹ, ông tiếp tục
đi làm ở thị trấn Connecticut, nhưng cuộc sống của ông
không thể trở lại ổn định được sau hai phiên xử tội
ác chiến tranh, có hàng trăm ấn tượng và suy nghĩ chưa giải
quyết được, cứ lơ lửng trong đầu ông, giống như có nhiều
đồ giặt cần phơi khô và xếp lại. Cuộc sống của ông
trống rỗng, không còn ý nghĩa nhưng vẫn chưa có gì thay thế
được, ngoài việc tìm đến New York vào những ngày cuối
tuần để xem xét những tôn giáo lớn ở châu Á. Không có
thầy dạy thiền, ông tham gia vào một lớp giáo lý đạo Bahai
và những cuộc họp của Hội Vệ Đà, nhưng rốt cuộc không
giúp gì được cho ông. Sự quan tâm đến đời sống tâm linh
đã héo mòn. Năm 1950, tiến sĩ Suzuki đến Mỹ, nhóm ngòi nổ
mà sau này làm nổ ra "sự bùng nổ thiền" (Zen boom). Philip
Kapleau liền ghi danh học triết lý Phật giáo thiền cùng với
20 họa sĩ, nhà sáng tác, nhà thơ, bác sĩ tâm lý, các giáo
sư triết học tại Đại học Columbia. Suzuki nhắc nhở các
học trò : "Thiền không phải là triết học mà là một lối
sống. Nếu các vị muốn học thiền nên đến thẳng Nhật
Bản, các vị phải sống với nó và cuộc đời của các vị
sẽ thay đổi".
Năm 1953,
ở tuổi 44, Kapleau bỏ việc làm và đến xin xuất gia tu học.
Trước tiên ông đã gặp chướng ngại, hai Thiền sư Nhật
Bản không nhận ông làm đệ tử, vì ông không biết nói tiếng
Nhật. Tuy nhiên, với lòng nhiệt thành cầu đạo, cuối cùng
Lão sư Soen đã tiếp nhận Kapleau ở tu tại chùa Phát Tâm
(Hosshinji). Ông tu ở đây được 3 năm, sức khỏe của ông
ngày càng một tệ đi vì bầu không khí căng thẳng, giới
luật khắc nghiệt và chế độ ăn uống thiếu thốn. Theo
lời giới thiệu của Lão sư Soen, Kapleau đến cầu pháp với
Thiền sư Bạch Vân (Yasutani), người thừa tự pháp của Lão
sư Đại Vân (Harada), lúc bấy giờ Thiền sư Bạch Vân không
có tu viện, điều kiện tu học rất khó khăn. Thiền sư Bạch
Vân khuyên Kapleau: "Sứ mệnh của con là đem thiền sang truyền
bá ở phương Tây, nên con phải kham nhẫn đối với mọi thứ
ở đây". Nhờ sự nỗ lực thiền tập mà trong khóa tu thứ
20 (mùa Hè năm 1958) với TS Bạch Vân, Kapleau đã đạt ngộ,
được Thiền sư Bạch Vân ấn chứng và ban cho danh hiệu "Roshi"
- Lão sư (một danh hiệu khó đạt được, chỉ được ban
cho những ai đã đạt ngộ chân lý).
Với
khả năng ghi tốc ký của người báo cáo viên cộng với khả
năng thành thạo Nhật ngữ của mình, thiền nhân Philip Kapleau
được Lão sư Bạch Vân cho phép ghi lại hầu hết các bài
giảng về thiền, đặc biệt là những bài giảng nhập môn
tu thiền. Cuối cùng Kapleau đã biên soạn thành cuốn sách
với tựa đề là "Ba Trụ Thiền" (Three Pillars of Zen), in tại
Nhật Bản vào năm 1965. Điều đáng chú ý, đây là quyển
sách tiếng Anh viết chi tiết về cách thức thực tập thiền.
Trong phần lời nói đầu, Kapleau nói rõ mục tiêu của ông:
"Người phương Tây thích tu thiền, nhưng gặp một chướng
ngại lớn là không có tài liệu chỉ dẫn. Sự thiếu thốn
này không những hạn chế trong tiếng Anh mà còn cả trong những
ngôn ngữ châu Âu khác nữa (...). Do đó, họ cần có một
bản đồ mà tâm trí của họ có thể tin tưởng được, đây
là một phác họa lộ trình tâm linh mà họ có thể tin được
trước khi khởi hành".
Một trăm
năm mươi ngàn (150.000) bản tiếng Anh (quyển Ba Trụ Thiền)
được phát hành đi khắp thế giới, đến nay nó được dịch
ra nhiều thứ tiếng như Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha,
Hà Lan, Ba Lan, Việt Nam (Do Đỗ Đình Hồng dịch)... Rõ ràng
đây là loại sách kinh điển của thiền và nó sẽ tiếp tục
được sử dụng như cuốn sách hướng dẫn cho những ai muốn
tu thiền trong tương lai, năm 1980 tại Mỹ lại tái bản cuốn
sách này.
Sau 13
năm tu học tại Nhật, năm 1965, Kapleau trở về nước và bắt
đầu sứ mệnh truyền giáo. Khởi đầu Ngài được thỉnh
về Rochester, một vùng thuộc miền Tây bang New York, nơi đã
có nhiều tôn giáo phát sinh trong quá khứ. Năm 1966, Ngài cho
xây dựng Trung tâm thiền Rochester và liên tục mở những khóa
tu nhiếp tâm cho thiền sinh Mỹ đến dự. Bấy giờ cuốn "Ba
Trụ Thiền" đã gây được tiếng vang lớn. Từ giữa thập
niên sáu mươi đến giữa thập niên bảy mươi, Lão sư Kapleau
đi khắp nước Mỹ để thuyết giảng cho mọi tầng lớp trong
xã hội Mỹ. Ngài nói chuyện ở trường cao đẳng, viện đại
học, trung tâm phát triển và các hội nghị chuyên đề, Ngài
xuất hiện trước những tổ chức tôn giáo và những nhóm
tham vấn. Ngài cũng được mời đến Canada, Mexico, Costa Rica,
Đức, Pháp và Ba Lan. Sự hiện diện của Ngài, phong cách bình
dị, kinh nghiệm và đầy khôi hài, đã khẳng định thêm những
giá trị mà Ngài đã hứa hẹn trong tác phẩm "Ba Trụ Thiền".
Ngài là người phương Tây hoàn toàn tự nhiên quen thuộc với
thiền. Hơn nữa, qua phong thái, hành động, cử chỉ cho thấy
Ngài đã tiến sâu vào lãnh vực của thiền, Ngài đã vượt
qua và giải quyết rất nhiều điều từng làm cản trở và
làm thất vọng ở nhiều người đang lắng nghe Ngài. Kết
quả trước tiên là dòng chảy, rồi đến một dòng suối
rồi một biển người đổ về Trung tâm thiền Rochester để
được Ngài hướng dẫn tu học.
Năm
1968, cơn hỏa hoạn tàn khốc đã thiêu rụi tất cả chỉ
còn lại cái sườn của Trung tâm. Lão sư Kapleau cùng với
đệ tử tái tạo lại trung tâm tu học và trung tâm đã được
mở rộng kể từ đó và nhiều sự cải thiện đã được
thực hiện. Dù bị hỏa hoạn, những đề án xây dựng, những
thay đổi liên tục, thời khóa tu học, tọa thiền, nhiếp
tâm, hội thảo, lễ lạt... vẫn được thực hiện. Những
buổi lễ truyền thống đã được chọn và được điều
chỉnh lại để đáp ứng những đòi hỏi phù hợp với thời
đại và nền văn hóa Mỹ. Tuy vậy, Lão sư Kapleau vẫn không
ngừng giữ gìn tinh thần thiền được các tiền bối Đại
Vân và Bạch Vân để lại.
Hai mươi
năm sau từ ngày ấn hành quyển Ba Trụ Thiền, năm 1980, lão
sư Kapleau đã cho in quyển Thiền, ánh bình minh ở phương Tây
(Zen, dawn in the West, cuốn này chưa có bản Việt ngữ). Đây
cũng là một quyển sách thiền có giá trị, nó chuyên chở
một nội dung cũ trong một hình thức mới, nó phản ánh sự
tác động của thiền ở những người Bắc, Nam Mỹ và châu
Âu, những phản ứng thân thiện và khác nhau trong chính bối
cảnh văn hóa Tây phương. Trong phong cách thiền, nó trả lời
những câu hỏi mà họ háo hức đi tìm và những hoài nghi
thẳng thừng của họ. Cũng như quyển Ba Trụ Thiền, quyển
sách này cũng trình bày những cuộc đối thoại giữa thầy
và trò, những lá thư mang đến xoáy sâu vào những e dè của
những người mới tu thiền. Để giúp đỡ các thiền sinh
Tây phương, lão sư Kapleau đã dịch những bài kệ, kinh thiền
chính yếu ra tiếng Anh để cho họ thọ trì hàng ngày.
Đặc
biệt trong phần cuối cuốn sách, tác giả đã đề cập đến
vấn đề đạo đức trong xã hội Mỹ. Ngài viết : "Người
ta nói rằng thiền ở trên đạo lý nhưng đạo lý không nằm
dưới thiền. Câu phát biểu mâu thuẫn này cùng với sự tự
do thoát khỏi sự đa cảm và những thuyết giảng đạo đức
đã nảy sinh khái niệm sai lầm là thiền chống lại đạo
lý và làm ngơ trách nhiệm xã hội. Thật ra, độc giả sẽ
khám phá thì vấn đề sẽ hoàn toàn ngược lại, thiền nuôi
dưỡng hành vi đạo đức và có trách nhiệm với xã hội
bằng cách chế ngự ngọn lửa tham, sân si đang đốt cháy
con người".
Mặc
dù được xem là người có tư tưởng tự do, phóng khoáng,
nhưng Lão sư Kapleau rất khắt khe đối với những ai bước
vào Trung tâm Thiền của Ngài. Những đòi hỏi của Ngài đối
với người đệ tử cũng lớn như những đòi hỏi được
thực hiện ở chùa Phát Tâm khi xưa ở Nhật Bản. Ngài không
tha thứ cho sự buông thả và tự ti, Ngài cũng không chấp
nhận các lời xin lỗi hoặc lời cầu xin đặc biệt, Ngài
chỉ mong đợi sự thành tâm và tinh tấn ở mọi đệ tử.
Ngài từng nhắc nhở học trò của mình rằng: "Nếu trò không
bằng thầy hoặc hơn thầy, thì đều xem là thất bại". Lão
sư Philip Kapleau rõ ràng là một người Tây phương vừa đạt
ngộ, vừa là một Pháp sư, một Thiền sư nổi tiếng tại
Mỹ, người biết được những nghi ngờ, những mối quan tâm
và những hy vọng của những người thiên về kỹ thuật thời
hiện đại. Thật hiếm thấy một con người có được sự
kết hợp các phẩm chất độc đáo như vậy./.
* Theo các
tài liệu:
- Zen :
Dawn in the West, Anchor Press, USA, 1980
- How the
Swans came to the Lake, a narrative history of Buddhidm in America. USA,
1992
