Đến
Bạc Liêu, một vùng đất xa xuôi của tổ quốc, nhưng cuộc
sống nơi đây rất sung túc nhờ thiên nhiên ưu đãi. Thuở
khai hoang lập ấp, người ta thường ví vùng đất này “trên
cơm dưới cá” bởi sông nước hiền hòa, tạo nên khí chất
của người dân nơi đây chất phác hiền lành-ruột để ngoài
da, thương là nói thương còn ghét thì giận ngay ra mặt, nên
vùng đất này còn gắn liền với tên tuổi của Công Tử
Bạc Liêu. Một giai thoại dễ thương, bộc lộ bản sắc của
vùng đất phương Nam-sống hết dạ hết tình với bàn bè
bằng hữu cho dù phải tốn hao bao nhiêu cũng sẳn lòng. Bởi
ở đây người ta chỉ coi trọng nhân nghĩa. Con người đã
thế nên âm nhạc lại càng không có gianh giới khi nói về
Sư Nguyệt Chiếu thì người dân
ở đây đều say sưa kể nhau nghe về sự tài hoa thiên phú
có một không hai. Ông đã để lại cho nền âm nhạc và lễ
nhạc Bạc Liêu nói riêng và đất nước nói chung một gia
tài văn hóa nghệ thuật “đờn ca tài tử” Nam bộ và nhạc
lễ Phật giáo.
Đất
nước đã hội nhập và khẳng định vai trò, vị trí mới
của dân tộc với thế giới nên rất cần giới thiệu cho
bạn bè khắp năm châu biết về đất nước con người Việt
Nam có một nền văn hiến lâu đời với nhiều loại hình
văn hóa nghệ thuật rất có giá trị chứ không phải chỉ
biết đến các trận đánh thắng Nguyên-Mông[1]
, bắt sống tướng Đờ-cát[2]
và đẫy lùi ý chí xâm lược của cường quốc Mỹ[3]
. Điều đó khẳng
định với thế giới rằng, dân tộc Việt Nam yêu chuộng
hòa bình, và không hề chịu khuất phục bất cứ sức mạnh
phi nghĩa nào, chứ dân tộc Việt không hề hiếu chiến. Vì
vậy, thời gian gần đây tổ chức thế giới UNESCO rất quan
tâm Việt Nam và ghi nhận: Quốc Tử Giám, Vịnh Hạ Long và
Nhã nhạc cung đình Huế[4]
… nên chúng tôi
đánh giá rất cao về kỳ hội thảo “Sư
Nguyệt Chiếu-cuộc đời và sự nghiệp nhạc lễ cổ truyền
Nam Bộ” nhằm bảo tồn và phát huy Lễ nhạc Phật
giáo nói riêng giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc
nói chung.
Ngày
nay khi khách nước ngoài và hai miền Trung, Bắc được thưởng
thức những câu vọng cổ ngân nga hay các bài “ba nam sáu
bắc” hoặc các điệu lý ngọt ngào mượt mà kia, nhưng có
mấy ai biết được những con người tài hoa ở đầu thế
kỷ 20: Sư Nguyệt Chiếu, Nhạc Khị … đã dùng tài năng của
mình để khắc họa nên những con người lưu phương, hay hòa
mình với sự êm đềm của sông nước hữu tình, tạo nên
một tiền đề vững chắc cho con cháu có một tương lai xán
lạn… nên những sáng tác vào thời điểm đó thường phảng
phất những tư tưởng trầm buồn bi tráng! Nó phản ảnh nỗi
ước vọng của những người con Việt “Từ độ mang gương
đi mở cõi, Ngàn năm thương nhớ đất Thăng Long”[5]
Cho nên, hầu như từ Miền Đông Nam bộ trở vào người dân
đều rất thích loại hình nghệ thuật “đờn ca tài tử”
để rồi sau đó có thêm một bước tiến dài tạo nên những
tuồng tích bởi những người tài hoa kế thừa: Cao Văn Lầu,
Trịnh Thiên Tư, Ba Chột, Mộng Vân, Lưu Hòa Nghĩa và Trần
Tấn Hưng…đã thổi hồn vào cho bài Vọng cổ hoài lang đã
được chuyển tải thành ca cổ cải lương diễn tả kỹ hơn
những thân phận, những ngả rẽ của cuộc đời nhưng kết
cuộc rất có hậu đoàn tụ hạnh phúc, kẻ ác phải bị quả
báo… Nền tảng bộ môn nghệ thuật cải lương hoành tráng
hiện nay và những buổi lễ cúng trang nghiêm ở các Chùa là
có một sự đóng góp thầm lặng của Sư Nguyệt Chiếu và
các cao đồ, từ rất lâu cho đến tận hôm nay mới được
đem lên bàn nghị sự!
Vùng
đất mới nên sự mong đợi chung của người dân Nam Bộ có
được một đời sống ấm no và lễ nghĩa. Sư Nguyệt Chiếu
là người con của Bạc Liêu đã hiểu điều đó hơn ai hết
nên đã mạnh dạng thể hiện tính “hòa nhập” đạo
lý vào cuộc đời mà bản thân ông có sẳn chất văn chương
nghệ sĩ trong một con người tu sĩ nên phương tiện dùng
đạo lý để hòa quyện nghệ thuật mà “tải đạo”,
chứ để con người dừng lại trên tiêu chí “cơm no áo ấm,
được hưởng văn hóa nghệ thuật” không chưa đủ mà cần
phải có “đạo lý” mới thật sự là một đời sống hạnh
phúc của con người!
Thiết
nghĩ, ngày nay sau thời kỳ hội nhập có cả những loại văn
hóa nghệ thuật du nhập đi ngược lại đạo lý của người
Việt và thậm chí nó đang gặm nhấm tuổi trẻ “…từ cà
phê lùm, cà phê chòi Sài gòn tiến đến cà phề giường Hà
nội, rồi ‘quả bom Vàng Anh’ và hàng loạt những biểu
hiện khác thường của giới trẻ[6]
… đã làm cho chúng ta phải giật mình với cái giá phải
trả của sự hội nhập và sự thiếu chuẩn bị những người
làm Văn hóa dân tộc đã để một khoảng trống trong tâm
hồn của những con người làm chủ đất nước này trong tương
lai đã thiếu đi một yếu tố quan trọng của tiền nhân là
đạo lý sống!
Điều
này làm cho chúng ta thấy giá trị biết bao ở cuộc hội thảo
lần này của Tỉnh Bạc Liêu về Nhạc lễ cổ truyền Nam
bộ, rất kịp thời cho nhu cầu xã hội hiện nay, đồng thời
chắc lọc để tạo nên một món ăn tinh thần không chỉ cho
Bạc Liêu mà cả dân tộc. Giúp cho thế hệ trẻ biết nâng
niu cái hay cái đẹp của những người đi trước, chính cái
gia sản đó mới là chất liệu sống và cái riêng của mỗi
dân tộc mà không nên “bạc đãi” văn hóa dân tộc, để
rồi một ngày nào đó nhìn lại trong “căn nhà” của mình
toàn là “hàng ngoại”, nên nhớ văn hóa dân tộc mất là
coi như đất nước mất!
Vì
vậy, “Các loại hình lễ hội và lễ hội Phật giáo là
loại hình văn hóa truyền thống mang nhiều dấu ấn của lịch
sử”[7]
, tuy hai nhưng là một, bởi đạo Phật là đạo của dân tộc.
Nên Sư Nguyệt Chiếu, không chỉ sáng tác tu chỉnh “Bảy
bản bắc”, mà còn có một khả năng rất đặc biệt, đó
là tự làm được nhiều nhạc cụ. Đây cũng là một biệt
tài độc đáo của ông, ông chỉ dùng những dụng cụ thông
thường của thợ mộc như: bào, đục, cưa, khoan, dùi, búa...
để sản xuất ra rất nhiều sản phẩm giá trị: trống bản
(trống cái), trống đạo, trống cơm, trống đôi, trống chầu,
trống bác nhã (đại cỗ), mỏ, bạc, đờn cò (nhị cầm),
đờn gáo (hồ cầm), đờn kìm (nguyệt cầm)... Kể cả những
loại nhạc cụ thật xưa như: bồng, phách, ốc... ngoài ra,
Sư còn đạo tạo ra một thế hệ vàng nghệ sĩ ca tài tử
cải lương, đáp ứng món ăn tinh thần tuyệt vời cho người
dân Nam bộ.
Kỳ
hội thảo này không nên dừng lại ở điểm công nhận một
nghệ nhân lớn, đóng góp nhiều giá trị… như những kỳ
hội thảo ở vài nơi mà người ta thường thấy, xong rồi
tư liệu xếp vào một góc, mà nên xây dự một đề án tiếp
theo là tổ chức ngày tưởng nhớ ông ở cấp tỉnh. Chắt
lọc tinh hoa thể loại “đờn ca tài tử” của Ông thành
một phong trào phù hợp với xu thế mới, mang tính chiến lược
bảo tồn văn hóa dân tộc, thay vì cứ để cho con em chúng
ta xem quá nhiều trò chơi (Game show) trên Tivi như hiện
nay. Ngoài ra, còn giới thiệu cho du khách đến Bạc Liêu, và
thế giới biết đến một loại hình nghệ thuật có một
không hai này.
Có
như thế chúng ta mới không bị mai một gia tài “đờn ca
tài tử” vô cùng quí giá, bởi nó hoàn toàn sáng tạo từ
con tim và khối óc của những người nghệ sĩ tài ba. Và Chư
tôn đức trong Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Bạc Liêu nên đề
xuất với giáo hội Trung Ương thành lập một ban nghi lễ
Nam Bộ dựa trên nền tảng sáng tác của Sư Nguyệt Chiếu
để đáp ứng cho tầng lớp Phật tử và quần chúng một
thể loại nghi lễ đa dạng theo nhu cầu thực tế. Đồng thời,
nên thành lập một trường Cao đẳng lễ nhạc Phật giáo
Nam bộ để gìn giữ và phát triển gia sản và đưa sự hội
nhập của Phật giáo và xã hội lên một tầm cao mới. Bởi
tính nghệ thuật đặc biệt này chỉ có riêng ở Việt Nam
“…Nét nhạc của các bài tán, bài tụng thay đổi theo
miền, theo vùng. Mà thang âm, điệu thức dùng trong những bài
tán, tụng rất gần với thang âm điệu thức của tiếng hát
ru, những điệu dân ca đặc biệt của mỗi vùng”[8]
Nó đóng một vai trò hết sức quan trọng trên con đường
hoằng pháp lợi sinh mà Sư Nguyệt Chiếu đã khéo léo phương
tiện đưa giáo lý vào sinh hoạt đời sống tăng sĩ qua tán
tụng không ngoài mục đích là “tải đạo”! Quả là bậc
trí dũng, tài đức vẹn toàn, lý sự viên dung. Ông là một
vì sao sáng trên bầu trời âm nhạc và lễ nhạc của vùng
đất phương Nam, càng nhìn càng sáng!
Trân
trọng,
Thích
Lệ Thọ
28.10.2007
1
Trần Thái Tông, 1257-1258; Trần Thánh Tông, 1284-1285; Trần Nhân
Tông, 1287-1288
2
Thiếu tướng chỉ huy Christain de Castries, ngày 08.05.1945
3
Giải phóng đất nước 30.04.1975.
4
Một loại hình văn hóa phi vật thể được Unisco công nhận
vào năm 2003 (Bản tin Unisco 07.11.2003)
5
Tác giả, Huỳnh Văn Nghệ.
6
Điều gì đang xãy ra với giới trẻ, Tiến sĩ tâm lý Đinh
Phương Duy. Tuổi trẻ, thứ bảy 27.10.2007
7
Giáo sư Mạc Đường, Viện Trưởng Viện Khoa học xã hội
tại Tp Hồ Chí Minh.
8
Tiến sĩ Trần Hồng Liên, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu dân
tộc và Tôn giáo.
Bài
đọc thêm:
Sư
Nguyệt Chiếu - Người có công lớn trong phát huy nhạc
lễ cổ truyền Nam bộ, Trần Phước Thuận
Tìm
về bản sắc lễ nhạc Phật giáo Việt Nam qua lăng kính
âm nhạc Phật giáo thế giới GSTS Nguyễn Thuyết Phong
Nhạc
lễ, đờn ca tài tử Nét văn hóa đặc sắc của Nam
bộ
10-31-2007
11:23:51
