"Bạn
đã trở thành một nhà khoa học xuất sắc. Bạn cũng đã
xây dựng một gia đình hạnh phúc và là một người chồng
đáng yêu. Đối với tất cả mọi người, dù là đồng nghiệp
người Đức hay bạn bè Việt Nam, bạn luôn luôn là một bằng
hữu xứng đáng. Thế nhưng Bạn cũng có nhiều thất vọng
và nỗi cay đắng. Những ước mơ của Bạn cho đất nước
chúng ta không được thực hiện trọn vẹn. Nhưng chính những
nỗi niềm thất vọng của Bạn là bằng cớ của một trái
tim yêu thiện mỹ (...). Bạn đã là một con người như thế"…
LTS:
Trong bài điếu văn đọc trước hương linh của một người
bạn thâm thiết (có vợ là người Đức), với nhận thức
sâu sắc về cuộc sống, và là một Phật tử, tiến sĩ Nguyễn
Tường Bách đã suy nghĩ về cuộc đời của một trí thức
người Việt sống tại CHLB Đức đầy trí tuệ và nhiều
ước vọng cho quê hương. Nhân giỗ đầu (10-2005) của người
bạn, tác giả đã gửi cho VHPG bản tiếng Việt vừa được
dịch từ nguyên bản tiếng Đức. Đây không chỉ là bài điếu
văn thường tình mà còn là tâm tư của giới trí thức người
Việt ở nước ngoài. VHPG trân trọng giới thiệu cùng bạn
đọc.
M.
thân mến,
Kính
thưa các vị bằng hữu và thân nhân của người đã mất,
Kính
thưa Quí vị quan khách,
Các
bạn thân mến,
Cách
đây khoảng 4 tuần chúng tôi đến thăm Anh tại bệnh viện.
Khi chúng tôi ra về, nước mắt Anh chảy tràn trên má. Hôm
nay Anh ra đi, nước mắt chúng ta chảy tràn trên má. Tình thương
là thứ chất liệu, thứ nối liền chúng ta trong cuộc đời,
thứ nối liền chúng ta giữa những cuộc đời.
Chính
tình thương này là cái cho tôi nguồn can đảm, đọc một
bài điếu văn ngắn trước Quí vị. Đối với Anh, tôi muốn
nói chuyện với tính cách là một người bạn, nhưng thật
riêng tư thôi. Những điều mà tôi trình bày sau đây thật
là khác thường, ngay cả đối với người Việt Nam. Vì tôi
sẽ nói với tính chất của một người Phật tử với một
người bạn vừa mới mất. Và vì là Phật tử, thâm tâm tôi
tin rằng, Anh vẫn còn nghe và còn hiểu những gì tôi nói.
Bạn
D thân mến. Cách đây khoảng 35 năm tôi nhận được một
lá thư từ xứ Huế miền trung xa xôi của chúng ta. Lá thư
này của một người bạn học cũ. Trong thư có đoạn: "...một
người em họ của tôi sắp qua Đức, hãy lo cho hắn một chút...".
"Người em họ" đó chính là Bạn!
Thế
nhưng chẳng bao lâu sau tôi chẳng cần phải "lo" cho bạn gì
cả. Bạn sớm trở thành một người đàn ông với trí thông
minh cao độ, với một năng lực tươi trẻ, với một sự
quyết tâm mạnh mẽ, nhưng cũng với một quan niệm sống nhuốm
đầy tính chất lý tưởng. Trong khoảng thời gian cuối những
năm sáu mươi đến đầu những năm bảy mươi Bạn đã làm
những điều mà tất cả chúng ta đều làm, đó là một mặt
học hành và hội nhập vào xã hội Đức, mặt khác luôn luôn
hoạt động tích cực cho đất nước chúng ta, vốn đang chìm
trong khói lửa chiến tranh. Cả hai bổn phận Bạn đã thực
hiện một cách trọn vẹn vì Bạn vốn là loại người dấn
thân, không bao giờ từ nan trước trách nhiệm nào cả.
Với
thời gian, Bạn đã trở thành một nhà khoa học xuất sắc.
Tôi đã mạn phép đọc lại bài diễn văn của giáo sư Grobe
nhân dịp lễ kỷ niệm 25 năm làm việc của Bạn, được
tổ chức cuối năm 2002. Tôi hãnh diện về Bạn. Bạn cũng
đã xây dựng một gia đình hạnh phúc và là một người chồng
đáng yêu. Đối với tất cả mọi người, dù là đồng nghiệp
người Đức hay bạn bè Việt Nam Bạn luôn luôn là một bằng
hữu xứng đáng. Thế nhưng Bạn cũng có nhiều thất vọng
và nỗi cay đắng. Những ước mơ của Bạn cho đất nước
chúng ta không được thực hiện trọn vẹn. Nhưng chính những
nỗi niềm thất vọng của Bạn là bằng cớ của một trái
tim yêu thiện mỹ. Vì rằng, đối với những mục đích cao
đẹp như sự phát triển của thế giới chúng ta, viễn tượng
của đất nước chúng ta, tương lai của con em chúng ta...hẳn
mỗi người với một trái tim đầy nhiệt huyết phải có
hy vọng, chờ mong, viễn ảnh và do đó mà cũng có những nỗi
thất vọng. Bạn đã là một con người như thế.
Hình
như vì những niềm thất vọng hữu lý đó mà Bạn đã rút
lui. Tôi đã nghĩ như thế vì tôi chẳng nghe tin tức gì của
Bạn nữa. Thế nhưng một ngày trong tháng giêng năm nay, trong
điện thoại bỗng vang lên tiếng nói của Bạn, thứ tiếng
với âm sắc không ai có thể lầm lẫn của xứ Huế chúng
ta. Bạn đã gọi cho tôi. Thế là sau 30 năm chúng ta lại nói
chuyện với nhau.
Bạn
giải thích tại sao lại gọi cho tôi. "Vì tôi đọc một bài
của anh. Tôi hết sức xúc động khi đọc bài đó mà tôi
phải gọi cho anh". Trong bài này tôi viết về cuộc đời của
một vị sư cô và cái chết của bà trước đó không lâu.
Cuộc nói chuyện này đã cho tôi thấy hai điều: một là,
trước sau bạn vẫn có một trái tim nồng ấm, nó sẵn sàng
đập nhanh hơn vì cái thiện, cái mỹ, cái lý tưởng; hai là,
trong thời gian qua Bạn có một tâm hồn tôn giáo và có quan
tâm to lớn với đạo Phật.
Thế
là mối liên hệ giữa chúng ta đã được nối lại, như thể
chúng ta luôn luôn gần với nhau. Ngày 30.4 năm nay bạn gửi
cho tôi cuốn "Politik des Herzens" của Geseko von Lüpke. Đây là
một món quà quí giá với một loạt những sáng kiến, tư
duy, viễn cảnh, phương thức...rất hay cho loài người của
thế kỷ thứ 21. Với nó tôi đọc được tâm hồn của Bạn:
Trước sau thì bạn vẫn là một nhà khoa học nhưng đang cảm
nhận một cấu trúc nào đó của vũ trụ. Tâm hồn tôn giáo
của Bạn thể hiện trong điều này, điều mà tôi rất quí
trọng và liên tưởng đến con người vĩ đại Max Planck. Nhưng
rõ ràng nhất là trái tim nồng ấm của Bạn làm người ta
phải khâm phục. Tôi tính là sẽ cùng Bạn dịch cuốn sách
này ra Việt ngữ. Bạn cũng đã đồng ý. Nhưng bây giờ đã
quá trễ.
Bốn
tuần sau khi nhận món quà quí báu đó, tôi nghe Bạn lâm trọng
bệnh "không thể cứu chữa". Trong tháng sáu tôi viết thư
cho Bạn và gửi theo thư bốn câu kệ trong Kinh Kim Cương của
Phật. Ngày 15.6 Bạn viết trả lời tôi như sau: "...Món quà
quí anh tặng tôi là những câu kệ của Kinh Kim Cương...Kể
từ đầu năm nay tôi bắt đầu liên lạc với bạn bè và
đọc lại sách vở tiếng Việt. Tới nay thì tôi liên lạc
nhiều với Cung, với Cầu và với anh. Và bây giờ thì tôi
bị bệnh. Dường như tất cả đã định sẵn. Khi bác sĩ
nói thật cho biết bệnh tình của mình, tôi không hốt hoảng
gì cả mà yên lặng lắng nghe. Sau 27 năm nghiên cứu khoa học,
hướng dẫn thiết bị NMR và thực tập cho sinh viên trẻ,
tôi thấy đã mệt, vì anh biết rồi, tôi làm cái gì thì làm
rất hăng say. Cho nên bây giờ tôi muốn dần dà rút lui. M
cũng muốn cùng với tôi có một cuộc sống yên tĩnh hơn...".
Ngày 20.7 Bạn còn gửi cho tôi một tấm thiếp và hẹn gặp
lại nhau sau 30 năm xa cách trong dịp đám cưới của hai bạn
Tâm và Tấn. Thế nhưng cuối cùng bạn không đến được.
Trái
tim đầy thương yêu và nồng ấm của Bạn không còn đập
nữa. Bây giờ, vì Bạn quí trọng các câu kệ trong Kinh Kim
Cương, tôi xin đọc lại, trước hết bằng tiếng Việt:
"Tất
cả pháp hữu vi
Như
mộng, huyễn, bào, ảnh
Như
sương sa, như điển chớp,
Cần
phải quán như vậy"
Tiếng
Đức:
"Alles
unterliegt dem Gesetz der Veränderung,
einem
Traum, einem Phantom, einer Luftblase, einem Schatten, einem Wolkenstück
gleich,
wie
der Tau des Morgens oder das Zucken des Blitzes;
in
dieser Weise solltet ihr anschauen und kontemplieren"
Nơi
đây từ "Tất cả pháp hữu vi" có nghĩa là toàn thể thế
giới hiện tượng, kể cả thân Bạn và dòng tâm thức của
Bạn. Thế nhưng sự khác biệt giữa "thân" và "dòng tâm thức"
là, cái thứ hai (dòng tâm thức) vốn cũng đổi thay nhưng
có tính liên tục, còn thân thì không. Giấc ngủ là đứa
em nhỏ của cái chết (tục ngữ Đức). Thế thì cái chết
chỉ là người anh của giấc ngủ. Thân có thể chết, nhưng
dòng tâm thức vẫn tồn tại và đợi đến lúc nào đó sẽ
hình thành một thân mới. Đó là nguyên lý của cái gọi là
sự tái sinh trong đạo Phật.
Thân
giống như giấy, mực của một cuốn sách. Không có giấy
mực thì đành là không có cuốn sách, nhưng giấy mực chỉ
là kẻ chuyên chở nội dung của cuốn sách, tức là chuyên
chở những tư duy, sáng kiến, viễn cảnh, phương thức...
Sự so sánh này xem ra thật là bất thường, thậm chí chướng
kỳ, nhưng ở đây nó rất đúng. Đời của chúng ta là như
một cuốn sách. Điều quan trọng nằm nơi nội dung, nơi những
thông tin, nơi những nhắn gửi, thông điệp, nơi tác động
của nó lên độc giả..., chứ không quan trọng lắm cuốn
sách gồm bao nhiêu trang giấy. Cũng như thế, đời Bạn có
thể ngắn ngủi, nhưng nội dung và thông điệp của đời
Bạn là sắc sảo và đáng quí trọng. Như một bức điện
tín chứa một tin vui. Tấm giấy điện tín có thể bị xé
rách, nhưng thông điệp, cái "hồn" của bức điện vẫn tác
dụng tiếp tục. Và tất cả những gì có tác dụng là có
thực tại. Bạn đang trải nghiệm ngay bây giờ đây cái thực
tại đó. Tất cả các thực tại đều bình đẳng. Đó
là vài nét của vũ trụ quan Phật giáo.
Số
phận muốn rằng, tôi cùng đi với Bạn trong những tháng đầu
tiên và những tháng cuối cùng của đời Bạn sống tại Đức.
Còn ba mươi năm ở giữa hai giai đoạn đó thì hóm hỉnh thay,
không có gì cả. Hôm nay tôi vui lòng cùng đi với Bạn những
bước cuối cùng. Xuất phát từ lòng yêu thương và kính trọng
đối với một con người như Bạn, theo niềm tin của chúng
ta, tôi gọi lớn: "Bạn thân mến, thân vật chất chỉ như
là bọt nước, như áng mây. Hãy nhìn về phía trước và đi
tới. Hãy đi, đi không hối hận, không tiếc nuối. Hãy đi
với một tâm thức trong sáng qua những bờ bến khác, qua những
thế giới khác, qua những quốc độ khác, nơi mà Bạn sẽ
trải nghiệm sự sống sáng tỏ hơn nữa, kinh nghiệm phong
phú hơn nữa, sâu thẳm hơn nữa, với nhiều cảm khái hơn
nữa, với nhiều minh triết hơn nữa, với nhiều tác động
hơn nữa...". Tôi cúi đầu lạy Phật. Cầu chư Phật sẽ gia
hộ cho Bạn. Bạn D thân mến. Chúng tôi xin chào Bạn. Hãy
lên đường và hẹn gặp lại. (8.10.04).
(Văn
Hoá Phật Giáo)
