Bùi Giáng
Nguyễn
Ðình Toàn
4/29/2002
1
Bùi
Giáng đã được nói đến quá nhiều. Mỗi người đọc ông
nói đến ông theo môt cách. Người ta nói đến thơ ông, nói
đến tư tưởng của ông, nói đến cách thế ông sống, tùy
theo cách nhìn của mình.
Người
ta nhìn thấy ở ông, rõ hơn, kiến thức của ông, tư tưởng
của ông, như một hội tụ lớn của tư tưởng Ðông Tây.
Người
ta cũng nói đến ông như một người điên. Nếu ai đã có
dịp nhìn thấy ông mang trên mình đủ các thứ : nồi niêu,
soong chảo, vành bánh xe đạp, đầu đội mũ sắt, vắt trên
vai những miếng băng vệ sinh, tay cầm một chiếc gậy, đứng
giữa đường, thổi còi , vung tay chỉ lối cho xe cộ, thì
coi ông là một người điên cũng không có gì quá đáng.
Nhưng
cũng người điên ấy, vai mang một tấm biển, đi rong qua các
phố, trên tấm biển có những dòng chữ viết tay :
Hoan
hô đồng chí Phạm Tuân
Khi
không anh bỗng nhẩy tưng lên trời
Thì
nhiều người lại cho rằng đó là một người điên giả
vờ. Một sự việc quan trọng như thế, một người Việt
"đi dép lốp mà bay vào vũ trụ "như thế , mà nói tới một
cách riễu cợt vậy sao?
Ông
đã bị công an bắt giam. Nhưng rồi sau đó người ta cũng
thả ông ra, vì ... ông điên! Và có lẽ vì điên nên ông không
biết sợ, ông nói toáng lên những điều có người nghe rồi
cười, có người không muốn nghe, cả những điều người
ta không dám lặp lại dù là để báo cáo nữa!
Người
ta cũng nhìn thấy ông, mặc bộ quàn áo rằn ri của quân đội
cũ, đứng trươc cửa trường Ðại Học Vạn Hạnh, nhìn các
đám sinh viên nam nữ qua lại, mủm mỉm cười, bảo : " Lich
sử bức bách tụi bay quá!""
Còn
rất nhiều những giai thoại liên quan tới Bùi Giáng, liên
quan tới những cơn điên của ông, liên quan tới thơ ông?
2
Cũng
vô lý như làn kia dưới lá
Con
chim bay bỏ lại nhánh khô cành
Lá
cũng mất như một lần đã lỡ
Trời
đã xanh như tuổi ngọc đã xanh
Trời
còn đó giữa tháng ngày lỡ dở
Hồn
nguyên tiêu ai kiếm lại cho mình
Bờ
trùng ngộ một phen này phen nữa
Tờ
cảo thơm như lệ ứa pha hồng
Hồn
hoa cỏ Phượng Thành Hy Lạp úa
Nghe
một lần vĩnh viễn gặp hư vô.
Ðọc
một lần, đọc hai lần những câu thơ ấy của Bùi Giáng,
ai có thể cả quyết ông nói tới điều gì?
Cái
mất, cái còn, cái cổ xưa, cái hiện tại, cái cổ xưa, cái
cận đại, hồn nguyên tiêu / Phượng Thành Hy Lạp úa / Bờ
trùng ngộ một phen này phen nữa / điển tích và những câu
nói cửa miệng xen lẫn, bờ trùng ngộ là gì mà có cả một
phen này phen nữa ?
Ðọc
liền một lúc một bài thơ của Bùi Giáng, đọc một hơi
mươi mười lăm câu thơ của ông, người ta có cảm tưởng
ông đùa rỡn với một điều gì đó hết sức nghiêm trọng.
Nhưng
đã nghiêm trọng sao lại đùa? Ðọc một hai câu thơ của
ông thôi, có khi chúng ta lạnh mình, tựa hồ bị thổi tạt
bởi một cơn gió rét không biết tự phương nào lại.
Ðất
hoa khóc vĩnh biệt trời
Ngàn
cây cố quận đổi lời sương thâu
Ðất
khóc, trời khóc hay người khóc? Nhưng khóc cái gì mới được
chứ? Ðất trời có vĩnh biệt đã vĩnh biệt lâu rồi, không
còn gì để khóc. Ngàn cây cố quận đổi lời sương thâu.
Hãy tưởng tượng một sớm hay một chiều nào đó, ta trở
về quê cũ, ngẩng mặt trông những hàng cây, gió thổi lùa
sương từ cành này qua cành khác. Cành nói với lá. Lá nói
với hư vô, nói với ta, hay chỉ vì gió lay nên cành động?
Cố hương. Cố quận. Cố nhân tình. Mờ mờ, ảo ảo. Cảnh
cũng là người và người cũng là cảnh, lẫn lộn trong sương
mù.
Ta
cười cợt, ta nghiêm chỉnh, ta nhớ quên, ta làm bộ hay ta
biết rõ, tất cả đều diễn ra cùng một lúc với cái chết.
Cái chết như sương mù bôi xóa.
Nhưng
nghĩ như thế cũng có thể là nghĩ sai về thơ Bùi Giáng.
3
Hãy
nghe ông nói về thơ ông : " Thơ tôi làm ra là để tặng chuồn
chuồn, châu chấu, xin các ngài học giả hãy xa lánh thơ tôi".
Hoặc
: " Muốn bàn tới thơ, diễn dịch thơ, người ta chỉ có thể
làm một bài thơ khác".
Ông
còn bảo rằng : " Kẻ nào tự xét mình từ trong tinh thể mà
ra chả có chi là phiêu bồng tí chút thì chả nên cưỡng cầu
tự ép uổng ghé vào thi ca thâm xứ mà chi".
Như
thế, Bùi Giáng vừa làm thơ vừa muốn đóng cửa thơ. Nguyễn
Vy Khanh, trên báo Phố Văn, trong một bài viết về thơ Bùi
Giáng cũng cho rằng, " người ta đã viết nhiều về hành trạng
Bùi Giáng hơn là thơ của ông".
Nhưng
hành trạng sống của ông cũng là thơ ông. Thơ ông làm là
để tặng chuồn chuồn châu chấu tại sao chúng ta lại lấy
đọc rồi trách ông tư tưởng rời rạc, không có hệ thống?
Trữ
tình chăng?
Bây
giờ riêng đối diện tôi
Còn
hai con mắt khóc người một con
Hiện
thực chăng :
Bây
giờ em để quần đâu
Cỏ
trên mình mẩy em sầu ra sao?
Cười
cợt chăng?
Que
diêm que lửa que lời
Cõi
trăm năm cũng một đời ba que.
Hai
câu thơ vừa rồi rút trong bài que diêm Bùi Giáng viết sau
năm 1975.
Thơ
Bùi Giáng như vậy. Ông không khóc nhưng hình như thơ ông có
nước mắt. Ông cười cợt khi nói lời nghiêm trang. Ông nói
với chính mình nhiều hơn với người đối thoại.
Về
cái chết của mình ông đã để sẵn trong tập Mưa Nguồn
cách ngày ông qua đời mười năm mấy câu này :
4
Ngày
sẽ hết tôi sẽ không ở lại
Tôi
sẽ đi và chưa biết đi đâu
Tôi
sẽ tiếc thương trần gian mãi mãi
Vì
nơi đây tôi sống đủ vui sầu
