Phẩm song
yếu kinh Pháp Cú
chiếm vị
trí trọng yếu trong Phật giáo
Đỗ
Đức Thịnh
Mở
đầu bài “Tựa” sách “Đại cương luận Tân xá” của
Hoà thượng Thích Thiện Siêu có câu: “Đạo Phật chính là
đạo nói về Tâm (“Phật ngữ tâm tông, nhất thế Phật
ngữ tông”). Tuỳ theo trình độ căn cơ của chúng sinh mà
mỗi kinh nói tâm mỗi khác”. Nhờ được đọc một số kinh
sách Phật giáo, tôi thấy lời Hòa thượng Thích Thiện Siêu
rất đúng và cái tâm ấy được xiển dương rất tiêu biểu,
rất sáng rỡ qua “Phẩm Song yếu” kinh Pháp Cú cũng Hòa
thượng Thích Thiện Siêu dịch: “Trong các pháp, tâm dẫn
đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác”.
Chỉ
một câu, “tâm” xuất hiện ba lần với ba chức năng và
phẩm giá khác nhau. “Tâm dẫn đầu”, là trước và trên
tâm không có ai cả. Là tâm tức con người có tâm ấy đầu
đội trời, chân đạp đất đứng giữa vòng vũ trụ bao la,
thực thi thiên chức. “Tâm dẫn đầu” cũng có nghĩa tự
tâm đủ sáng suốt để thích ứng trước mọi thử thách
của hoàn cảnh, đủ tri thức để nhận rõ “vui thanh cao
hay vui thô trược, buồn thanh cao hay buồn thô trược, hay không
vui không buồn thanh cao hoặc không vui không buồn thô trược”.
Nói gọn lại, “Tâm dẫn đầu”, là tâm trí tuệ, ý thức
được vai trò, tầm vóc của mình trước nhân sinh vũ trụ.
“Tâm làm chủ” là tâm không nghiêng ngả trước mọi ghềnh
thác thế gian, mặc dù xung quanh đầy rẫy những ma quỷ và
hung thần xô đẩy. Là cái tâm “dũng giả vô cụ”, cái
tâm đủ sức mạnh vượt lên trên không sợ hãi để xốc
tới. Đó là cái tâm đầy nghi lực và ý chí. “Tâm tạo
tác” là cái tâm thanh thản hoạt động, là đi vào thực
hiện ước mơ hoài bão. Cái gọi là “tạo tác” là hoạt
động ở đây, theo luận lý của ngữ cảnh, nó đón nhận
hai luồng hào quang trực tiếp và bao trùm. Luồng hào quang
trực tiếp là nó hoạt động “tạo tác” dưới ánh sáng
của “tâm trí tuệ” và “tâm đầy nghị lực ý chí”,
cũng tức nó tạo tác có lý tưởng. Luồng hào quang bao trùm
là lý tưởng liệng cái ngai vàng như liệng cái dép rách lằn
vào muôn trùng gian khổ, tìm đường cứu độ chúng sinh, đó
là tâm vị tha đầy từ bi bác ái.
Văn
chương kinh sách, nhất là văn chương kinh sách nói về tâm,
thì từng từ, từng câu, từng hình ảnh nó lung linh lấp lánh
những dấu ấn, những màu sắc, nhĩmg đường nét của thế
giới tâm linh thiên hình vạn trạng, để chỉ chín ký hiệu
“tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác” mà hiện lên,
nổi lên trước chúng ta một hình tượng cao vọi giữa thế
giới nhân sinh vũ trụ, với vầng trán lấp lánh trí tuệ
luôn tĩnh lặng thanh thản trước mọi tình huống éo le, với
gương mặt sắc như sắt thép mà cả ma quỷ và hung thần
cũng run sợ, và với ánh mắt đầm ấm ôm ấp cả thế gian.
Nhất là tầm vóc ấy được đặt vào thế gian thiên hình
vạn trạng của nghiệp báo.
Nói
năng và hành động với tâm thanh tịnh, sự vui vẻ sẽ theo
nghiệp kéo đến như bóng theo hình – Nói năng và hành động
với tâm ô nhiễm, khổ đau sẽ theo nghiệp báo kéo đến như
bánh xe lăn theo dấu chân con thú kéo xe – Những ai không sa
vào khoái lạc, khôn khéo nhiếp hộ sáu căn, ăn uống sinh
hoạt điều độ, vững tin và siêng năng như gió thổi vào
núi đá – Những ai chỉ lăn vào khoái lạc, không chịu nhiếp
hộ sáu căn, ăn uống sinh hoạt vô độ, biếng nhác chẳng
tinh cần, chả khác cành mềm trước cơn gió lốc – Dầu
có kẻ lăng mạ, đánh đập, phá hoại, cướp đoạt ... mà
phớt qua được oán hận tự dứt sẽ thanh thản ung dung –
Có ai đó lăng mạ, đánh đập, phá hoại, cướp đoạt mà
khư khư với oán thù, thì suốt đời day dứt khổ đau là
có nghĩa, giữa thế gian thiên hình vạn trạng, nghiệp báo
này, là vui sướng hay khổ đau, là vững vàng thọ trường
như núi đá hay yếu mềm, yểu chết như cành mềm trước
bão tố, là thanh thản ung dung hay day dứt ưu phiền đều do
nghiệp báo, mà nguồn gốc của nghiệp báo là tự cách sống
của mình, chứ không hề có yếu tố ngoại lai xen vào. Nói
như Hoài Nam Tử “Tích vu nhu tắc cương, tích vu nhược tắc
cường, quan kỳ sở tích chi hoạ phúc chi hương”, nhìn cách
sống của anh, biết được hoạ hay phúc, nghiệp báo ngày
mai của anh. Vậy Đức Thế tôn chủ trương “Tâm dẫn đầu,
tâm làm chủ, tâm tạo tác”, là tự mình tạo một lý tưởng
sống rất trí tuệ, rất nghị lực và rất lương tâm, là
tự mình tạo nguồn quả báo sướng vui, vững chãi như núi
đá. suốt đời thanh thản ung dung. Là tự mình tạo nghiệp
quả phúc, tuyệt nhiên không ngửa tay cầu xin ngoại lai.
Đức
Thế Tôn thuyết giáo “Trong các pháp tâm dẫn đầu, tâm làm
chủ, tâm tạo tác” trong bối cảnh nước Ấn Độ chia thành
4 giai cấp: Giáo sĩ, vua chúa, nông thương và nô lệ hạ lưu
với “một hệ thống nhất thần quyền dưới quyền điều
khiển của một đấng tối cao đủ uy linh ... và trở thành
một tập tục truyền thống ở Ấn Độ là Phạm Thiên, vị
chúa tể đầu tiên có quyền năng sáng tạo muôn hình vạn
trạng” (trang 25 “Sử cương triết học Ấn Độ”) mà trong
đó lớp giáo sĩ và vua chúa dẫm đạp lên quyền sống con
người chả khác gì thú vật. Giữa lúc ấy Đức Thế Tôn
(không đặt sự tín ngưỡng vào kinh sách Veda và uy quyền
sáng tạo của Phạm Thiên, mà đặt đức tin vào con người
“Tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác” là con người
cao vọi giữa thế giới nhân sinh vũ trụ, với vầng trán
lấp lánh trí tuệ luôn tự “dẫn đầu”, với gương mặt
sắc như sắt thép đủ “làm chủ” trước cả lũ hung thần
ma quỷ, với ánh mắt đầm ấm trong mọi “tạo tác”. Rõ
ràng, con người trong thuyết giáo của Đức Thế Tôn có địa
vị tôn nghiêm vượt lên trên 4 giai cấp xã hội Ấn Độ
đương thời và ngang hàng chúa tể Phạm Thiên, khi con người
ấy tự quyết định toàn bộ sự sống của đời mình, là
cội nguồn nghiệp báo của toàn bộ sự sống của đời mình.
Và
khi nhìn con người, tư cách sống của con người là cội nguồn
nghiệp báo, Đức ThếTôn nói thẳng đức tin rất lý tưởng:
“Tự mình là nơi nương tựa của mình – không ai khác có
thể nương tựa được – khi tự mình đã trở nên thuần
tịnh – là đạt được nơi nương nhờ khó đạt”. Để
rồi người chết lại “mỗi người là Thượng đế của
chính mình” (tiếp phần định nghĩa về Nghiệp).
Nhìn
rộng ra ta thấy, các tôn giáo khẳng định sự sống chết,
vui buồn, thọ yểu, giàu nghèo của con người do Thần thánh,
Chúa trời, Thượng đế quyết định. Đức Thế Tôn lại
khẳng định con người quyết định toàn bộ mọi nỗi của
đời mình. Rõ ràng, Đức Thế Tôn đã tôn con người “Tâm
dẫn đầu, tâm làm chủ, tâm tạo tác” ngang tầm với Thần
thánh, Chúa trời, Thượng đế của các tôn giáo. Và thấy
rõ ràng, đạo Phật, đạo của Đức Thế Tôn là đạo con
người.
Hình
tượng cao vọi giữa nhân sinh vũ trụ với vầng trán lấp
lánh trí tuệ “dẫn đầu” và gương mặt “làm chủ”
sắc như ánh thép trong mọi “tạo tác” đầm ấm yêu thương,
hình tượng con người vượt lên trên bốn giai cấp xã hội
Ấn Độ đương thời và ngang tầm chúa tể Phạm Thiên, và
hình tượng được Đức ThếTôn đặt nhiều hy vọng “Mỗi
người là Thượng đế của chính mình” là những luồng
hào quang “ý tại ngôn ngoại” của “Tâm dẫn đầu, tâm
làm chủ, tâm tạo tác”, cũng đồng thời là yêu cầu tràn
đầy trong lập giáo của Đức Thế Tôn./. (đăng trong Tạp
chí nghiên cứu Phật học – số 6 (62) – 2002)
Kinh
Sách và Các Bài Viết Mới Post Lên Mạng Trong Tháng 01-2003
Down
Load " Word Document" (WinZip File 225 KB) 
Các
Số Đặc Biệt:
Số Đặc Biệt Mừng Phật Đản
Số Đặc Biệt Tưởng Niệm Bồ Tát Quảng Đức
Số Đặc Biệt Vu Lan
Số Đặc Biệt Mừng Thích Ca Thành Đạo
Số Đặc Biệt Mừng Xuân
