Bốn Mùa
Như Như
Nhật
Chiêu
Tố
Như đứng giữa bốn mùa. Cổ kim cuồn cuộn trôi trước mắt
ông. Trôi như giấc mộng. Shô-u thì mơ một giấc mơ Xuân.
Họ có thể bị giễu cợt như những người đa mộng . . .
Giấc
mơ đầu năm
giữ
riêng niềm bí ẩn
và
ta cười thầm.
Shô-u
(Hatsu
yume ya
himete
katarazu
hitori
emu).
Giấc
mơ đầu năm của Shô-u, giấc mơ đầu năm của mỗi người
hay là giấc mơ của trăm năm?
Giấc
mơ đầu năm trong nguyên văn tiếng Nhật là hatsu yume (sơ mộng),
giấc mộng ban sơ. Từ giấc mộng đầu tiên đến giấc mơ
cuối cùng thì khoảng giữa là gì? Cũng là một giấc mộng
thôi, giấc mộng mở mắt (khai nhãn mộng) điều mà thi hào
Nguyễn Du tùng nhắc tới : Trần thế bách niên khai nhãn mộng.
. .
Tố
Như là nhà thơ của mộng. Bạn thân vẫn thường cười ông
hay mộng ( Tri giao quái ngã sầu đa mộng). Ông có đôi mắt
tuyệt vời của mộng và ông biết cách “mở đôi mắt mộng”
(khai nhãn mộng) mà nhìn đời. Ông nhìn sớm hôm thay đổi
và cổ kim xô giạt bằng đôi mắt ấy, như nhìn chính cái
bóng của mình. Đôi mắt thâm trầm ấy hiện lên trong bài
thơ kỳ tuyệt La Phù giang thủy các độc tọa (Ngồi một
mình nơi thủy các trên sông La Phù):
Thủy
các các hạ, giang thủy thâm,
Thủy
các các thượng, nhân trầm ngâm.
Du
du vân ảnh biến thần tịch.
Cổn
cổn lãng hoa phù cổ câm.
Trần
thế bách niên khai nhãn mộng.
Hồng
sơn thiên lý ỷ lan tâm
Bồi
hồi đối ảnh độc vô ngữ,
Bạch
phát sở hành thùy ngã khâm.
Nhà
thơ đang ngồi nhìn sông La Phù, nhìn dòng đời đang trôi,
nhìn lịch sử, nhìn những cái bóng của trần thế và cái
bóng của bản thân mình. Xin liều lĩnh chuyển ý tứ bài
thơ
chữ Hán đầy ẩn mật này sang tiếng Việl:
Dưới
chân thủy các, nước đầy vơi,
Trầm
ngâm thủy các,bóng ai ngồi.
Mây
đổi hình hài hôm sớm đổi,
Sóng
trôi cuồn cuộn cổ kim trôi.
Mở
đôi mắt mộng trăm năm hỡi.
Nén
nỗi lòng đau cố lý ơi.
Một
mình đối bóng im không nói.
Tóc
trắng như đang rũ trắng đời.
Tố
Như một mình nhìn bóng không nói gì, chỉ giản dị “mở
đôi mắt mộng” hay là “mộng khi đôi mắt đang mở” (khai
nhãn mộng).
Shô-u
trong bài haiku trên cũng vậy, không nói mà chỉ cười thầm,
cười một mình (hiton emu).
Một
người đang tưởng tới giấc mộng trăm năm, một người
đang có một giấc mơ đầu năm, một sơ mộng. Cái đối bóng
của Tố Như đang nói gì và cái nụ cười của Shô-u đang
nói gì? Đó là niềm bí ẩn của họ. Đó là niềm bí ẩn
của những giấc mộng. Đó là niềm bí ẩn của cái bóng
Tố
Như đứng giữa bốn mùa. Cổ kim cuồn cuộn trôi trước mắt
ông. Trôi như giấc mộng. Shô-u thì mơ một giấc mơ xuân.
Họ có thể bị giễu cợt như những người đa mộng. Nhưng
Tố Như nói:
Tri
giao quái ngã sầu đa mộng
Thiên
hạ hà nhân bất mộng trung?
(Mộng
sầu bạn cứ cười ta
Vòng
mơ mộng ấy ai là thoát đâu?)
Thiên
hạ ai là người không vào ra trong mộng? Hay nói như Shakespeare,
ta và giấc mộng thật ra là đồng chất, đồng thể, đồng
sắc . . .
We
are such stuff
As
dreams are made on, and our little life
Is
rounded with a sIeep
Lại
liều lĩnh, ta chuyển ý những sương mù mộng ảo trên sang
tiếng Việt:
Chúng
ta cùng một chất xây từ những giấc mơ,
Giấc
mơ cùng một chất xây, nên ta bao giờ,
Và
đời ta nhỏ nhặ tàn theo một giấc thu.
Vì
mộng và ta là bất nhị cho nên Bashô nói:
Mi
là bướm ư?
Ta
là giấc mộng
Trong
hồn Trang Chu.
(Kimi
ya chô
Ware
ya Sôshi no
Yume
- gokoro).
Biết
bao những cánh bướm mộng đã bay lên từ những Trang Chu,
Bashô, Shakespeare, Tố Như, Nguyễn Trãi...
Người
ảo hóa khoe thân ảo hóa,
Thuở
chiêm bao thốt sự chiêm bao.
Nguyễn
Trãi
Thuở
chiêm bao, thời của chiêm bao là thời nào? Là mùa nào? Là
thời không thời, mùa không mùa? Là cả bốn mùa. Bốn mùa
như mộng, bốn mùa như như.
Lại
thơ Tố Như:
Diệp
lạc hoa khai nhãn tiền sư
Tứ
thời tâm kính tự như như.
(Hoa
nở lá rơi đầy trước mắt
Bốn
mùa tâm kính vẫn như như).
Hoa
nở lá rơi, bốn mùa luân vũ trước tấm gương trong trẻo
của hồn thi nhân. Tâm hồn đó vừa chứa muôn cái xao động
(hoa nở lá rơi) vừa vượt lên trên mọi thứ xao động (như
như) mà Tố Như có lần diễn tả bằng một lối khác.
Mãn
cảnh giai không hà hữu tướng
Thử
tâm thường định bất ly thiền.
(Đầy
cảnh đều không đâu có tướng
Tâm
này thiền định chẳng xa thiền).
Bản
chất của mộng là cái bóng, là không tánh cho nên Tố Như
vừa nhìn thấy bốn mùa hoa nở lá rơi vừa nhìn thấy tánh
Không của bốn mùa.
Mùa
nào có mộng của mùa ấy Ta đã thấy những giấc mộng mùa
Xuân của Bashô, Shô-u. Hãy thêm một giấc xuân của Shotetsu
trong một bài tanka:
Không
có hoa nơi này.
Những
cây thông thức giấc
Trên
đỉnh đồi ban mai
Hoa
đào đêm xuân mộng
Cũng
chỉ là mây bay.
(Hana
zo naki
Sametaru
matsu wa
Mine
ni akete
Magaishi
kumo mo
Haru
no yo no yume).
Những
cây thông và nhà thơ Shotetsu cùng thức giấc (bởi vì họ
cùng đã mộng) sau một giấc mơ xuân. Trong mơ, họ thấy cơ
man là hoa đào, những hoa đào che phủ bầu trời như mây.
Vả rồi tan mộng. họ đối diện với chân không. Chỉ có
mây bay, nhưng áng mây trông tựa như hoa đào.
Trong
mơ, hoa thì như mây và trong thực tại mây thì như hoa. Có
gì khác biệt? Bất nhị chính là như thế. Là như như.
Shotetsu
lầm mây với hoa. Trong một vần thơ ngộ nghĩnh từ thế kỷ
thứ tư, nhà thơ Ấn Độ Bhasa cho một cô gái có một lầm
lẫn thú vị sau một giấc mộng tình:
Khi
trăng chiếu lên giưòng tình
Cô
gái đưa tay nhặt lấy
Tưởng
như làn áo vừa buông.
Tưởng
chừng như cô đang nhặt lên cái giấc mơ còn sót lại trên
giường. Ánh trăng là cái bóng. Ánh trăng là giấc mơ. Chúng
ta là những kẻ nhặt bóng, nhặt mơ mà không biết rằng mình
đang làm gì.
Và
ánh trăng có thể là cái bẫy, nơi con mực phủ của Bashô
nằm mơ:
Trong
bẫy nằm mơ
ôi
con mực phủ
Dưới
trăng hạ mờ.
(Tako
- tsubo ya
hakanaki
yume wo
natsu
no tsuki).
Cái
lọ dùng để bẫy mực phủ gọi là tako-tsubo, cái sao hồ,
chìm trong nước và được nối với một cái phao. Con mực
phủ tưởng là một hang ổ, thong dong bơi vào, thế là mắc
bẫy. Một chiều mùa Hạ ở Akashi, trên bờ biển tuyệt đẹp.
Bashô đã nhìn thấy giấc mơ buồn này của con mực phủ,
của một sinh linh. Mắc bẫy một cái lọ, một ánh trăng,
một giấc mộng tất nhiên không chỉ riêng một con mực phủ!
Như giấc mơ đêm trung hạ của Shakespeare.
Con
mực phủ mơ gì khi bị cầm tù trong một cái lọ khi bên ngoài
là biển mênh mông?
Và
một con ốc biển tự do, cô độc sẽ mơ gì?
Con
ốc biển
Khép
vỏ nằm mơ
Giấc
mơ của nước.
Jack
Stamm
(futa
o shite
sazae
no yume wa
mizu
no yume).
Một
người nước ngoài nào đó làm thơ bằng tiếng Nhật lại
có thể bắt gặp giấc mơ của một con ốc biển, nhập lưu
vào siêu ngôn ngữ của haiku, vào vũ trụ tính của thể thơ
kỳ đặc này.
Vì
sao Stamm biết con ốc biển nằm mơ khi Stamm không phải là
con ốc? Thầy Huệ hỏi thầy Trang: Bác không phải là cá,
sao biết cá vui?
Vì
thầy Trang biết cá vui nên chúng ta biết rằng một con ốc
biển có thể nằm mơ. Chẳng những thế, giấc mơ của ốc
cũng là giấc mơ của nước (mizu no yume: thủy mộng).
Giấc
mơ của nước? Giấc mơ của cây? Giấc mơ của đá? ... Bởi
vì cả vạn pháp đang nằm mơ hoặc là trôi đi trong mơ.
Càng
khép mình lại, ta càng chìm vào dòng nước của mộng. Như
con ốc biển sazae kia.
Thay
vì khép mình lại, thì hãy mở ra đôi mắt mộng, nói như
Nguyễn Du.
Con
ốc nằm mơ giấc mơ của nước, ấy là mơ đến hai lần,
là mơ trong mơ, là “mộng trung chi mộng”, như lời Thiền
ngôn xưa:
Thính
tĩnh dạ chi giản thanh
Hoán
tĩnh mộng trung chi mộng
(trong
sách Thái căn đàm)
Nghe
tiếng chuông đêm lặng
Tĩnh
giấc mơ trong mơ.
Những
giấc mơ trôi đi có để lại ngấn tích gì không? Bashô nhìn
thấy ngấn tích ấy trên cỏ mùa Hạ một ngày lang thang:
Cỏ
mùa Hạ đầy!
Còn
lưu dấu mộng
Anh
hùng xưa đây.
(Natsugusa
ya
tsuwamonodomo
ga
yume
no ato).
Bashô
đang ở Takadate, nơi anh hùng Yoshitsune tự sát từ hơn 500 năm
trước lúc mới 31 tuổi. Giấc mộng của anh còn lại dấu
tích gì? Thì dấu mộng (yume no ato: mộng tích) của anh đây:
Cỏ mùa Hạ đầy. Cứ tiếp tục mơ đi, dường như Bashô
thì thầm, hỡi anh hùng Yoshitsune! Và bao nhiêu anh hùng khác
nữa.
Nhưng
Bashô và những người viếng mộ cũng mơ những giấc mơ của
đám người nằm dưới cỏ. Trên cỏ và dưới cỏ đều là
những giấc mơ, như vần thơ của thi hào Ba Tư Omar Khayyam:
Ta
nằm trên cỏ hôm nay,
Ấy
là dưới cỏ ngày mai ta nằm!
Cỏ
mọc lên từ những giấc mơ đã hóa làm tro bụi từ đời
này sang đời khác.
Vào
một buổi sớm, trong khi “khai nhãn mộng” nhà thơ–họa
sĩ Buson nhìn thấy giấc mơ của một dãy người đi vô tận
giữa một mùa Thu vô tận:
Ban
mai sương mù
Vẽ
nên bức họa
Những
người mộng du.
(Asagiri
ya
e
ni kaku yume no
hito
- dôri)
Trong
không gian sương mù tựa như không gian của một bức họa,
những khách bộ hành lãng đãng qua lại như bước trong mơ.Hãy
giống như những cái bóng được vẽ nên mờ ảo.
Nói
như Shakespeare: “Đời sống chỉ là một cái bóng bước đi...”
(Life's but a walking shadow...).
Trong
bài thơ của Buson, không gian là sương mù và thời gian là
một sớm mai Thu: đó là thời-không của Mộng. Thế gian đang
buông một màn sương, dường như để che giấu mà đồng thời
cũng để hé lộ một cái gì đó của Chân Như.
Đây
là hình ảnh sương mù trong một vấn đáp Thiền. Có một
vị Tăng hỏi:
–
Cái gì là Đại Bát Nhã?
Thiền
sư đáp:
–
Tuyết lướt bay và vạn vật chìm trong sương mù.
Vị
Tăng không tỏ hội và Thiền sư đọc kệ :
Maha
Bát nhã...
Gió
thì lạnh giá
Tuyết
thì trắng tinh.
Vị
Tăng muốn hỏi về trí tuệ Bát Nhã. Thiền sư đưa ra một
hình ảnh sương mù. Vị Tăng bám vào lời thầy và rơi vào
sương mù, không biết rằng trí Bát Nhã ở ngay trong tâm mình,
trong cái tâm kính có thể phản chiếu toàn thể vạn vật
một cách như như: tuyết thì trắng tinh, gió thì lạnh giá.
Cho dù đại từ bi, Thiền sư cũng không thể giảng giải về
Đại Bát Nhã. Vị Tăng phải tự mình lên đường trở về
với nó. Phải tự mình bước vào sương mù và tự mình bước
ra sương mù. Tự mình chơi đùa với Huyễn Hóa. Còn không
thì thôi.
Vào
mùa Đông của cuộc đời mình, Bashô viết ra bài ca từ thế
về những giấc mơ cuối cùng:
Đau
yếu giũa hành trình;
Chỉ
còn mộng tôi phiêu lãng
Trên
cánh đồng hoang.
(Tabi
ni yande
yume
wa kareno wo
kakemeguru).
Thực
ra, trước đó Bashô tuyên bố rằng hầu hết thơ ông trong
suốt hai mươi năm qua đều là những bài ca từ thế.
Trong
Nghìn lẻ một đêm, chẳng phải mỗi câu chuyện mà nàng Shahrazad
kể ra đều là một bài ca từ thế hay sao? Sáng tạo là để
chinh phục cái chết.
Kể
từ khi con người biết sáng tạo thi cái chết trỏ nên bất
lực. Và những giấc mộng của Bashô, Nguyễn Du, Shakespeare...
chơi đùa phiêu lãng với đồng hoang trong cuộc Tiêu dao du
bất tận.
(đăng
trong NS Giác Ngộ Xuân 01/2003)
Kinh
Sách và Các Bài Viết Mới Post Lên Mạng Trong Tháng 01-2003
Down
Load " Word Document" (WinZip File 225 KB) 
Các
Số Đặc Biệt:
Số Đặc Biệt Mừng Phật Đản
Số Đặc Biệt Tưởng Niệm Bồ Tát Quảng Đức
Số Đặc Biệt Vu Lan
Số Đặc Biệt Mừng Thích Ca Thành Đạo
Số Đặc Biệt Mừng Xuân
