Mùa Xuân
đi tìm suối nguồn của hạnh phúc
Trần
Trung Phượng
Hạnh
phúc trước hết là một thực tại (thực tại hạnh phúc)
chứ không phải là một ý tưởng hay là một khái niệm. Người
có quan niệm hay một hệ thống các quan niệm về hạnh phúc
chưa chắc là một người hạnh phúc đích thực và một người
hạnh phúc thực sự không hẳn là người phải có một quan
niệm nhất định về hạnh phúc. Có thể có nhiều quan niệm
khác nhau về hạnh phúc, nhưng một quan niệm phổ biến nhất
cho rằng hạnh phúc là một tình trạng hay một trạng thái
được thoả mãn hoàn toàn (état de complète satisfaction, quan
niệm của tâm lý học). Nhưng vấn đề đặt ra ở đây không
phải là định nghĩa hạnh phúc là như thế này hoặc như
thế kia mà vấn đề đâu là suối nguồn đích thực của
hạnh phúc, một thứ hạnh phúc không hoàn toàn đồng nghĩa
với những khoái lạc nhất thời của trần gian?
Chúng
ta đang sống trong một thời đại mà dường như số người
đi tìm hạnh phúc đông hơn những người có hạnh phúc thực
sự. Bao nhiêu sách vở được viết ra để dạy người ta
cách đi tìm, chinh phục và xây dựng hạnh phúc nhưng kỳ lạ
thay, càng đi tìm hạnh phúc, con người lại càng cảm thấy
đau khổ và điều này chứng tỏ con đường mà người ta
dùng để đi tìm hạnh phúc không phải là một con đường
chân chính (chánh đạo). Nói cách khác, thứ “hạnh phúc”
mà con người đi tìm chỉ là một ảo ảnh, “ảo ảnh của
hạnh phúc”, và cuộc truy tìm ảo ảnh bao giờ cũng là một
cuộc rượt đuổi vô vọng.
Có
lẽ không giống với bất cứ một thời đại nào khác trong
lịch sử, hạnh phúc trong thời đại hiện nay đã trở thành
một thứ hạnh phúc bị điều kiện hóa hoặc bị đồng nhất
với những gì mà nếu không có chúng thì hạnh phúc cũng không
thể tồn tại được: tiền tài, danh vọng, địa vị.
. . Tất nhiên không thể phủ nhận vai trò của những yếu
tố này trong việc tạo ra một sự thỏa mãn nhất định nào
đó của con người nhưng sự cường điệu quá đáng những
yếu tố này tất yếu sẽ dẫn đến một hiện tượng mà
người ta gọi là “hạnh phúc giả” nhưng lại “đau khổ
thật”. Trong thời đại hiện nay. không phải chỉ có những
kẻ làm bạc giả mà còn có cả không ít nhưng người tự
tạo cho mình một thứ “hạnh phúc giả”, bằng những thứ
biện pháp có tính chất ngụy tín. Cách đây mấy chục năm,
bằng những câu thơ đầy xúc động, thi sĩ Quách Thoại đã
phác thảo được một bức tranh khái quát về thời đại:
Ơi
con người thế kỷ ở trong tôi
Đã
cất xong ngôi mộ cạnh hồn đồi
Mà
thiên đàng hiển hiện ngự trên ngôi
Cho
nên tôi khóc. tôi khóc hoài không thôi. . .
Nielzsche
đã từng cho rằng: “Con thú đau khổ nhất trần gian là con
thú biết tạo ra tiếng cười” nhưng cũng cần phải nói
thêm rằng “con thú đau khổ” đó cũng là một loại động
vật duy nhất có khả năng chuyển hóa đau khổ thành hạnh
phúc. Tất cả vấn đề là ở chỗ trên mảnh đất tâm (tâm
địa) của con người, những hạt giống nào đã được gieo
trồng và vun tưới: hạt giống của khổ đau hay hạt giống
của hạnh phúc. Trong kinh Tăng Nhất A Hàm. Đức Phật đã
nói:
“Này
các vị khất sĩ, không có một sự vật nào khi không được
điều phục mà có thể đem lại nhiều đau khổ như tâm của
chúng ta.
Này
các vị khất sĩ, không có một sự vật nào khi đã được
điều phục và chế ngự mà lại có thể đem lại nhiều hạnh
phúc như tâm của chúng ta”.
Đức
Phật cũng đã dạy rất rõ về những lợi ích lớn lao, về
hạnh phúc thực sự mà con người sẽ có được một khi cái
tâm được điều phục:
“Ta
không thấy một Pháp nào khác, này các vị khất sĩ, có thể
đưa đến lợi ích lớn như là tâm được điều phục, tâm
được hộ trì, được phòng hộ, được bảo vệ...”
(Samyutta
Nikaya)
Như
đã nói, những điều kiện ngoại tại của hạnh phúc như
sức khỏe, của cải vật chất, địa vị, tình bạn cũng
là những yếu tố cần thiết để con người sống một
cuộc đời xứng đáng với những giá trị sinh tồn mà nó
vốn có, nhưng rõ ràng đó chưa phải là những yếu tố đủ
để con người có thể sống được một cuộc đời hạnh
phúc. Như ngài Tenzin Gyatso đã chỉ ra, chính Trạng thái tâm
thức của con người mới là yếu tố quan trọng quyết định
con người có thể đạt được mục tiêu hạnh phúc ngay trong
cuộc sống thế gian này hay không. Với cái tâm thức phân
biệt, đối đãi, so sánh, ganh tỵ, sân hận (như so sánh
tài sản của mình với tài sản của những người khác giàu
có hơn để từ đó sinh ra lòng ganh tỵ thèm muốn...) thì
chắc chắn rằng hạnh phúc chỉ là một bóng mây mờ ảo
và càng chạy theo hạnh phúc, người ta lại càng xa rời nó.
Một xã hội giàu có về vật chất như xã hội phương Tây
chưa chắc là một xã hội hạnh phúc, nhưng ngược lại, một
xã hội thiếu hẳn những điều kiện tối thiểu về vật
chất và tinh thần cũng khó có thể đạt tới mục tiêu hạnh
phúc của mình.
Điều
quan trọng ở đây là làm thế nào để đạt được một
cái tâm “tràn đầy mà rỗng lặng”, một sự bình an, thanh
tịnh và hài hòa trong tâm thức, một sự từ bỏ những dục
vọng, lạc thú thấp hèn của trần gian và bước đi nhũng
bước chân vững chãi, thảnh thơi trên con đường trở về
với quê hương tâm linh đích thực của mình, đó mới thực
sự là suối ngưồn uyên nguyên của hạnh phúc, là bến đỗ
tâm linh mà con người có thể an trú một cách tự do. Đạt
được một thứ “phẩm chất nội tại” (inner quality) vô
cùng quí giá ấy, một sự tĩnh lặng sâu xa của tâm thức
thì cho dù có thiếu thốn một số phương tiện vật chất
“ngoại tại”, con người cũng vẫn có thể sống một cuộc
đời vui tươi, hạnh phúc, không hề bất mãn với cuộc sống.
Kinh
Pháp Cú nói rất rõ về điều này: “Hạnh phúc thay người
sống an tịnh, dứt khoát từ bỏ mọi thắng bại” và “Cái
tâm, khó kiểm soát, lanh lẹ, phóng đi khắp nơi, nắm được
tâm là tốt. Tâm có kiểm soát mới dẫn đến hạnh phúc”.
Có
lẽ trong lịch sử phát triển của loài người chưa bao giờ
con người lại tạo ra nhiều lạc thú như trong thời đại
hiện nay nhưng cũng chưa bao giờ con người lại thống khổ
như hiện nay. Với sự xuống cấp của môi trường tự nhiên
và môi trường đạo đức, năm giác quan của con người được
mở rộng hơn bao giờ hết để đón nhận tất cả những
cảm thọ tiêu cực lẫn tích cực. Nhiều người lại đồng
nhất hạnh phúc với khoái lạc, một khái niệm gắn liền
với các lạc thú xuất phát từ ái dục. Nhưng, như Đức
Phật đã dạy: “Bao giờ lòng ái dục tiềm ẩn chưa bị
tận diệt, lòng sầu muộn còn phát sinh trở đi trở lại
triền miên” (Kinh Pháp Cú), và “Trong cái vui phi thời của
ái dục, vị ngọt rất ít mà chất cay đắng rất nhiều,
cái hưởng thụ rất bé mà tai họa rất lớn” (Kinh Tam Di
Đề).
Không
thấy rõ ái dục
Mới
vướng vào ái dục
Ảo
tưởng về ái dục
Đưa
người về nẻo chết
Và
từ bỏ cái lạc thú phi thời xuất phát từ các loại ái
dục cũng chính là từ bỏ cái hạnh phúc ảo tưởng mà con
người thường hay theo đuổi một cách vô thức hoặc có ý
thức, đó chính là bước đi đầu tiên để đạt tới “cái
lạc thú chân thực trong hiện tại”, niềm hạnh phúc thực
sự và vĩnh cửu.
Trừ
dục, vượt ba mạn
Tâm
lặng. hết mong cầu
Mọi
đau phiền cởi bỏ
Đời
này và đời sau.
(Kinh
Tam Di Đề)
(đăng
trong NS Giác Ngộ Xuân 01/2003)
Kinh
Sách và Các Bài Viết Mới Post Lên Mạng Trong Tháng 01-2003
Down
Load " Word Document" (WinZip File 204 KB) 
Các
Số Đặc Biệt:
Số Đặc Biệt Mừng Phật Đản
Số Đặc Biệt Tưởng Niệm Bồ Tát Quảng Đức
Số Đặc Biệt Vu Lan
Số Đặc Biệt Mừng Thích Ca Thành Đạo
Số Đặc Biệt Mừng Xuân
