ĐÁNH THỨC TRÍ THÔNG MINH
J. KRISHNAMURTI
The Awakening of Intelligence, J. Krishnamurti - Harper Collins Publishers, 1987 
Nguyễn An Cư dịch NXB. Thiện Tri Thức, 2004

ẤN ĐỘ
V
Ba cuộc Đối Thoại ở Madras

1  Xung đột
2  Thời gian, không gian và cái trung tâm
3  Một câu hỏi nền tảng

1
XUNG ĐỘT

Những hình ảnh : chúng ta có biết chúng ta thấy qua những hình ảnh ? Những quan niệm ; lỗ trống giữa những quan niệm và cuộc sống hàng ngày ; sanh ra xung đột. “Để sáng tỏ bạn phải có thể nhìn.“ “Sống không xung đột, nhưng
không đi ngủ.“

KRISHNAMURTI : Tôi nghĩ những cái này không nên gọi là những cuộc “Thảo Luận”, mà đúng hơn là những cuộc trò chuyện về những vấn đề mà hầu hết chúng ta không chỉ lưu ý mà còn quan tâm nghiêm túc với ý định sâu xa là hiểu chúng. Thế nên những cuộc trò chuyện không chỉ khách quan mà còn rất thân thiết. Điều chúng ta cố gắng làm là hiểu cái gì là những cần thiết bắt buộc trong đời sống, và theo cách đó người ta có thể giải quyết những vấn đề sâu xa nền tảng mà mỗi người đều quan tâm. Bây giờ đã rõ ràng, vậy chúng ta cùng nhau nói về cái gì ?

Người hỏi : Chú ý là gì ?

KRISHNAMURTI : Thưa các bạn, các bạn nghĩ cái gì là quan trọng nhất để thảo luận ? Chúng ta có thể lấy vấn đề quan sát và suy nghĩ này không ? Nghĩa là, cái gì là quan sát, lắng nghe và ai quan sát, lắng nghe ? Chúng ta sẽ liên hệ vấn đề với cuộc sống hàng ngày và không phải với những quan niệm trừu tượng nào đó, bởi vì xứ sở này – như những xứ sở khác trên thế giới – vẫn vận hành trên cấp độ quan niệm, trừ mặt kỹ thuật. Theo chúng ta, thấy nghĩa là gì ? Bạn nghĩ sao ?

Người hỏi : Quan sát chú ý hơn một tí.

KRISHNAMURTI : Tại sao bạn nói “hơn một tí” ? Thưa bạn, khi chúng ta dùng những lời “Tôi thấy một cái cây”, “Tôi thấy anh”, “Tôi thấy hay hiểu điều ông đang nói” – chúng ta hiểu từ “thấy” là gì ? Chúng ta hãy đi từ từ nếu bạn không phiền hà – từng bước một. Khi bạn thấy một cái cây, bạn nghĩ sao về điều đó ?

Người hỏi : Chúng ta chỉ nhìn một cách bề ngoài.

KRISHNAMURTI : Bạn hiểu sao là nhìn nó “một cách bề ngoài” ? Khi bạn thấy một cái cây, “thấy” là sao ? Xin hãy gắn vào một từ này.

Người hỏi : Nhìn nó một lát.

KRISHNAMURTI : Trước hết, thưa các bạn, bạn đã nhìn một cái cây chưa ? Nếu các bạn đã nhìn, bạn thấy gì qua đôi mắt “thấy” của bạn, hình ảnh cái cây hay cái cây ?

Người hỏi : Hình ảnh cái cây.

KRISHNAMURTI : Xin hãy cẩn thận. Bạn thấy hình ảnh theo nghĩa sự cấu tạo của tâm thức hay quan niệm về cái cây ấy, hay bạn thực sự thấy cái cây ?

Người hỏi : Hiện hữu vật lý của cái cây.

KRISHNAMURTI : Bạn thực sự thấy nó chứ ? Thưa các bạn, có một cái cây… Bạn phải có thể thấy một cái cây hay một chiếc lá từ cửa sổ này như tôi thấy nó. Khi bạn thấy bạn thực sự thấy cái gì ? Bạn chỉ thấy hình ảnh của cây ấy hay bạn thực sự thấy chính cái cây, không có hình ảnh ?

Người hỏi : Chúng tôi thấy chính cái cây.

Người hỏi : Chúng tôi đến chỗ hiểu nó.

KRISHNAMURTI : Trước khi chúng ta đến chỗ hiểu nó, khi tôi nói “Tôi thấy một cái cây” có phải tôi thực sự thấy cái cây hay chỉ thấy hình ảnh tôi đã có về cái cây ? Khi bạn nhìn vợ bạn hay chồng bạn, bạn có thấy cô ấy hay anh ấy hay hình ảnh bạn có về cô ấy hay anh ấy ? (Nghỉ) Khi bạn nhìn vợ bạn bạn thấy cô ấy qua những trí nhớ của bạn, qua kinh nghiệm của bạn về cô ấy và những cách thức của cô ấy, và qua những hình ảnh đó bạn thấy cô ấy. Và chúng ta có làm như vậy đối với cái cây không ?

Người hỏi : Khi tôi nhìn một cái cây tôi thấy chính xác một cái cây.

KRISHNAMURTI : Ồ, bạn không phải là một nhà thực vật học, bạn là một luật sư và do đó bạn nhìn cái cây thực sự như một cái cây, nhưng nếu bạn là một nhà thực vật học, nếu bạn thực sự thích thú cái cây, nó lớn lên thế nào, nó giống cái gì, sự sống động của nó, tính chất của nó, bấy giờ bạn có những hình ảnh, bạn có những bức hình, bạn so sánh nó với những cây khác, và vân vân. Bạn đang nhìn nó, với một cái nhìn so sánh, với kiến thức thực vật, thấy bạn thích nó hay không, nó có cho bóng mát hay không, đẹp hay không đẹp, vân vân và vân vân. Thế thì, khi bạn có mọi hình ảnh này, những phối hợp, những trí nhớ này liên quan đến cái cây ấy, bấy giờ bạn có thực sự nhìn cái cây ? Bạn có trực tiếp nhìn cái cây hay bạn có một tấm màn giữa cái cây và thị giác về nó ?

Người hỏi : Tôi tự nhủ một cái cây loại gì.

KRISHNAMURTI : Như một biểu tượng. Thế thì bạn không thực sự nhìn cái cây ấy. Điều này đơn giản, phải thế không ?

Người hỏi : Một cái cây là một cái cây.

KRISHNAMURTI : Thấy cái cây, thưa các bạn, là điều khá khó khăn. Chúng ta hãy nhìn nó một cách khác. Bạn có nhìn vợ bạn hay chồng bạn qua hình ảnh bạn đã xây dựng về cô ta hay anh ta ? Hay người bạn của bạn ? Bạn đã tạo ra một cảm tưởng, một ấn tượng, và ấn tượng đã để lại một hình ảnh, một ý niệm, một trí nhớ, phải không ?

Người hỏi : Những ấn tượng của vợ tôi được tích tập…

KRISHNAMURTI : Vâng, chúng được làm cho cứng chắc, dày nặng. Thế nên khi bạn nhìn vợ bạn hay chồng bạn, bạn đang nhìn cô ấy hay anh ấy qua hình ảnh bạn đã xây dựng. Đúng thế. Điều này đơn giản, phải không ? Đây là điều chúng ta đều đang làm. Bây giờ, chúng ta có thực sự nhìn cô ấy hay chỉ nhìn vào biểu tượng, những trí nhớ ? – đây có phải là tấm màn nhờ nó mà chúng ta nhìn ?

Người hỏi : Làm sao có thể ngăn ngừa điều đó ?

KRISHNAMURTI : Không phải là vấn đề ngăn ngừa. Chúng ta hãy thấy trước nhất cái gì đã thực sự xảy ra. Cái gì thực sự xảy trong cuộc sống hàng ngày ? Bạn lập gia đình, hay bạn sống với một người, có tình dục, lạc thú, khổ đau, xúc phạm, chán nản, thờ ơ… mọi thứ như vậy – tất cả đã tạo ra một hình ảnh trong bạn về người đó và qua hình ảnh đó các bạn nhìn lẫn nhau. Đúng chứ ? Thế thì chúng ta đang nhìn người kia hay những hình ảnh đang nhìn lẫn nhau ?

Người hỏi : Hình ảnh là con người.

KRISHNAMURTI : Không, không. Có một khác biệt bao la giữa hai cái đó. Không có khác biệt sao ?

Người hỏi : Chúng tôi không biết cách nào khác.

KRISHNAMURTI : Đó là cách thấy duy nhất các bạn biết.

Người hỏi : Chúng ta biến đổi những ấn tượng của chúng ta…

KRISHNAMURTI : Đó đều là phần của hình ảnh ấy – thêm vào và trừ bớt. Nào, thưa bạn. Bạn có một hình ảnh của diễn giả chứ ? Bạn có một hình ảnh của diễn giả và hình ảnh căn cứ trên danh tiếng của nó, trên điều nó đã nói trước kia, trên điều nó đã kết án hay trên điều nó đã chấp nhận, và vân vân. Bạn đã tạo dựng một hình ảnh. Và qua hình ảnh ấy bạn nghe hay nhìn. Đúng chứ ? Hình ảnh ấy tăng hay giảm tùy theo lạc thú hay đau đớn của bạn. Và hình ảnh ấy rõ ràng diễn dịch, giải thích điều diễn giả đang nói.

Người hỏi : Chúng tôi cảm thấy một thúc đẩy mạnh mẽ đến nghe những buổi nói chuyện của ngài.

KRISHNAMURTI : Không, không, thưa bạn. Bạn có thể giải thích “đôi mắt xanh” của tôi hay cái gì đó ! Mọi cái đó được bao gồm, thưa bạn. Sự kích thích, cảm hứng, sự ham muốn – bạn có thể thêm một lô điều vào hình ảnh ấy !

Người hỏi : Chúng tôi không biết cách nhìn nào khác.

KRISHNAMURTI : Chúng ta đang tìm, thưa các bạn. Chúng ta không chỉ nhìn người hay cây, mà chúng ta còn nhìn những quan niệm và mọi thứ khác theo cách ấy. Chúng ta nhìn mọi sự qua những quan niệm. Đúng không ? Những quan niệm, đức tin, ý tưởng, kiến thức hay kinh nghiệm hay cái gì hấp dẫn chúng ta. Một chủ nghĩa hấp dẫn người này nhưng không hấp dẫn người khác ; một người tin Thượng Đế và người khác không tin Thượng Đế. Chúng đều là những quan niệm, những điều không tưởng, và chúng ta sống trên cấp độ đó. Bây giờ, chúng có giá trị nào không ? Ở trên một cấp độ trừu tượng, ý niệm, chúng có giá trị gì không ? Chúng có ý nghĩa gì trong đời sống hàng ngày ? Đời sống nghĩa là sống : sống nghĩa là tương quan ; tương quan nghĩa là tiếp xúc ; tiếp xúc nghĩa là hợp tác. Những quan niệm có chăng ý nghĩa nào trong tương quan ? Vậy mà tương quan duy nhất chúng ta có chỉ là quan niệm. Đúng chứ ?

Người hỏi : Bấy giờ chúng ta phải tìm ra tương quan đúng.

KRISHNAMURTI : Không, không phải là vấn đề tìm ra tương quan đúng. Chúng ta chỉ khảo sát. Xin hiểu điều này. Chúng ta sống trong những quan niệm, đời sống chúng ta thuộc về quan niệm. Thế nên có một cuộc sống hàng ngày hiện thực và một cuộc sống quan niệm. Hay là, mọi lối sống đều chỉ là quan niệm ? Có phải tôi đang sống theo những quan niệm của tôi ?

Người hỏi : Sự dựng lập một quan niệm là do thói quen và trở thành một thói quen.

KRISHNAMURTI : Có lẽ chúng ta sẽ có thể đến câu hỏi ấy về sau này, nếu chúng ta có thể khắc phục vấn đề này trước. Câu hỏi của chúng ta là : Có phải tất cả cuộc sống của tôi chỉ là quan niệm ?

Người hỏi : Không có cái gì như là cuộc sống tự nhiên, tự phát sao ?

KRISHNAMURTI : Có cuộc sống theo quan niệm và cuộc sống tự nhiên, tự phát, nhưng tôi có biết cái gì là cuộc sống tự nhiên tự phát khi tôi quá bị điều kiện hóa, khi tôi đã thừa hưởng quá nhiều truyền thống ? – có cái tự phát nào truyền lại ? Dù bạn có một quan niệm hay một tá, đó vẫn là một vấn đề quan niệm. Các bạn, xin nắm giữ điều này một phút. Có phải tất cả đời sống, tất cả cuộc sống, tất cả tương quan chỉ là quan niệm ?

Người hỏi : Như thế là sao ?

KRISHNAMURTI : Bạn không có một ý niệm, rằng bạn nên sống cách này và không cách kia ? Thế nên khi bạn nói, “Tôi phải làm điều này và phải không làm điều kia” – đó là quan niệm. Thế nên, có phải tất cả cuộc sống là quan niệm hay có một khác biệt giữa cuộc sống không thuộc quan niệm và cuộc sống thuộc quan niệm – và như vậy một xung đột giữa hai cái ?

Người hỏi : Tôi nói rằng chúng ta có một quan niệm, nhưng sau kinh nghiệm quan niệm được biến đổi.

KRISHNAMURTI : Vâng, thưa bạn, những quan niệm được biến đổi, hiển nhiên – biến đổi, thay đổi một ít ; nhưng cuộc sống quan niệm có khác cuộc sống hàng ngày hay…

Người hỏi : Khác.

KRISHNAMURTI : Xin đợi, xin đợi, thưa bạn. Tôi muốn phân tích điều này chút nữa. Cuộc sống quan niệm có khác với cuộc sống hàng ngày, hay có một khoảng hở giữa hai cái đó ? Tôi nói có một khoảng hở. Khoảng hở này là gì ? Tại sao cần có một khoảng hở ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Vậy đó. Quan niệm của tôi thì khác với hiện thực đang xảy ra bây giờ. Khi tôi đau răng đó không phải là một quan niệm. Nó là một hiện thực. Khi tôi đói, đó không phải là một quan niệm. Khi tôi có ham muốn tình dục, đó không phải là một quan niệm. Nhưng giây phút tiếp theo tôi nói, “Không, tôi phải không” hay “Tôi phải”, “Nó là xấu” hay “Nó là tốt”. Thế là có một phân chia giữa cái hiện thực, và cái đang là, và cái quan niệm. Như vậy có một sự nhị nguyên. Đúng không ?

Người hỏi : Nếu tôi đói đó không chỉ là một quan niệm.

KRISHNAMURTI : Đây là điều chúng ta đang nói. Những đòi hỏi đầu tiên, đói, tình dục vân vân là hiện thực, nhưng chúng ta cũng có những quan niệm về chúng. Những quan niệm phân chia thứ bậc và vân vân. Thế nên chúng ta đang cố gắng tìm ra tại sao khoảng hở lại có mặt và có thể sống không có khoảng hở này chăng, sống chỉ với cái đang là.
…………
Người hỏi : Tôi tự hỏi nếu…

KRISHNAMURTI : Hãy nghe điều người đáng kính kia nói. Ông nói rằng bằng cách có một quan niệm tôi sẽ tự cải thiện mình. Mọi người đều nghĩ như vậy, không chỉ bạn. Có một lý tưởng, một mục tiêu, một nguyên tắc, một anh hùng… bạn nghĩ bạn sẽ cải thiện được chính mình. Bây giờ, thực sự quan niệm ấy tác động thế nào, nó cải thiện bạn hay nó tạo ra xung đột, giữa cái đang là và cái nên là ?

Người hỏi : Chúng tôi sợ, bởi thế chúng tôi rút vào những quan niệm này.

KRISHNAMURTI : Rất đúng. Bây giờ, chúng ta có thể sống không có quan niệm ? Chúng ta hãy tiếp tục, từng bước một. Bạn có thể sống không có một đức tin – xin hãy theo một cách từ từ – không có một quan niệm, không có hy vọng hay thất vọng ?

Người hỏi : Chắc chắn chúng tôi phải có một số quan niệm…

KRISHNAMURTI : Hãy đi vào đó, hãy tìm ra. Hãy tìm ra tại sao bạn có những quan niệm. Có phải vì bạn sợ ?

Người hỏi : Không có những quan niệm chúng ta sẽ ở trong một trạng thái chân không.

KRISHNAMURTI : Bạn đã tìm ra điều đó chăng ? Nó có là một sự kiện không ? Có phải như vậy không ? Bạn không thực sự rất nghiêm túc khi đi vào câu hỏi này. Bạn phải rất chính xác và rất rõ ràng, và không nhảy từ một quan niệm này sang một cái khác. Bạn không trả lời câu hỏi. Tại sao bạn có, nếu bạn có, quan niệm ? Bạn muốn trốn khỏi cái hiện thực, khỏi “cái đang là”, phải không ? Tại sao bạn muốn trốn thoát khỏi cái đang là ? Bạn không muốn trốn thoát khỏi cái đang là khi nó là đau khổ.

Người hỏi : Chúng tôi không biết chính xác “cái đang là”, và chúng tôi đang cố gắng hiểu.

KRISHNAMURTI : Bạn không hiểu cái đang là ? Và bạn nói cố gắng nghĩa là gì ? Bạn không đau bao tử ? Bạn không tức giận ? Bạn không kinh hãi, bạn không khốn khổ, bạn không rối rắm ? Đấy là những sự kiện hiện thực, thưa bạn, không có cái gì đòi hỏi bạn “cố gắng” về chúng. Hãy xem xét mọi cái này, thưa bạn. Nếu chỉ là một trường hợp lạc thú chúng ta sẽ không có quan niệm nào cả. Chúng ta chỉ nói, “Hãy cho tôi mọi thứ khiến tôi có lạc thú và chớ quấy rầy tôi về những thứ khác.” Nhưng nếu nó là khổ đau, chúng ta muốn trốn thoát khỏi cái đang là để nấp vào một quan niệm. Đây là đời sống hàng ngày của chúng ta. Không có cái gì để phản biện được. Thế nên các Thượng Đế, đức tin, lý tưởng, nguyên tắc của bạn là một trốn thoát khỏi khổ nạn hàng ngày, những sợ hãi, lo âu hàng ngày. Thế nên để hiểu cái gì, chẳng lẽ chúng ta không thể hỏi : “Những quan niệm có cần thiết không ?” Bạn hiểu chứ ? Tôi sợ hãi, và tôi thấy sự vô lý của việc trốn thoát khỏi nó vào quan niệm nào đó – đức tin những đạo sư, Thượng Đế, đời sau, vào việc sống một đời hoàn hảo – bạn biết ấy tất cả mọi cái đó đều nhồi nhét chật cứng. Tại sao tôi không thể nhìn vào sợ hãi ? Tại sao tôi phải có những quan niệm ? Và những quan niệm có ngăn chặn không cho tôi nhìn thẳng vào sợ hãi không ? Đúng không, các bạn ? Thế nên những quan niệm là một hàng rào ; chúng có tác dụng như một hàng rào ngăn chặn không cho bạn nhìn.

Người hỏi : Xin hãy phân tích rõ hơn, ngài làm điều đó tốt hơn tôi.

KRISHNAMURTI : Quan trọng là chúng ta có hiểu điều này rõ ràng hay không. Khá giản dị, thưa các bạn. Đời sống của tôi rất cùm mằn, buồn tẻ. Tôi sống trong một ngôi nhà nhỏ lôi thôi với một người vợ xấu và tôi khốn khổ, lo âu, và tôi muốn thỏa mãn, tôi muốn hạnh phúc, tôi muốn một thoáng nhìn thấy, một khoảnh khắc của phúc lạc không thể diễn tả, và thế nên tôi trốn thoát đến cái gì mà tôi có thể gọi là X. Đó là toàn bộ nguyên lý, không cần giải thích thêm nữa, phải thế không ? Và tôi sống ở đó, trong một thế giới thuộc về ý thức hệ, một thế giới mà tôi đã quan niệm ra, hay thừa hưởng hay nghe người ta nói. Và suy nghĩ và sống trong sự trừu tượng đó cho tôi một thích thú lớn lao. Nó là một trốn thoát khỏi hiện thực của đời sống buồn chán hàng ngày. Rồi tôi tự nhủ, “Tại sao tôi phải trốn thoát ?” Tại sao tôi không thể sống và hiểu sự mệt mỏi buồn chán kinh khủng này ? Tại sao tôi lại tiêu phí những năng lượng của tôi trong việc trốn thoát ?

Các bạn đều im lặng về điều này !

Người hỏi : Ngài quan niệm một hình thức hiện hữu khác với mọi thứ chúng tôi biết.

KRISHNAMURTI : Tôi không quan niệm cái gì cả. Tôi nói, hãy nhìn. Và tôi nhìn sự kiện tôi đã trốn thoát, tôi đang trốn thoát, và tôi thấy việc ấy vô lý làm sao. Tôi phải giao thiệp với cái đang là, và giao thiệp với cái đang là, tôi cần năng lượng. Thế nên tôi sẽ không tìm cách trốn thoát. Trốn thoát là một sự hao phí năng lượng. Thế nên tôi sẽ không liên hệ gì với những đức tin, những thần linh, những ý niệm. Tôi sẽ không có ý niệm nào cả. (Dĩ nhiên không phải, dĩ nhiên không phải). Nếu bạn đốt ngón tay bạn, và sự đau đớn gây ra một quan niệm bạn phải không bao giờ để tay vào lửa nữa, bấy giờ quan niệm ấy có giá trị, phải không ? Các bạn cũng đã có những cuộc chiến tranh, hàng ngàn cuộc chiến tranh. Tại sao các bạn không học từ đó để không còn chiến tranh nữa ? (Thôi đi, thưa bạn. Bạn biết rõ tôi muốn nói gì.) Chúng ta không phải phân tích mọi điều này theo từng bước một. Tôi đốt ngón tay tôi, và tôi tự bảo từ nay tôi phải cẩn thận. Hay bạn dẫm lên ngón chân tôi, cả ẩn dụ và thể xác, và tôi nổi giận một cách thể xác, tôi nóng lên ở bên trong. Tôi đã học cái gì từ đó, và tôi nói, “Tôi phải không”, hay “Tôi phải”. (Đó cũng là một việc như nhau. Tránh, lập một kháng cự. Tôi hiểu những sự việc ấy rất rõ ràng. Chúng là cần thiết.)

Người hỏi : Khi có ai làm tôi tức giận tôi nhớ y và khi gặp y lần sau tôi sẵn sàng phản ứng.

KRISHNAMURTI : Vậy đó, thưa bạn. Đúng như vậy đó. Tôi có thể gặp y mà không có quan niệm vào lần sau không ? Y có thể đã thay đổi, nhưng nếu tôi gặp y với quan niệm của tôi, rằng y đã đạp lên ngón chân của tôi, tôi bèn không có tương quan với y. Bởi thế, dù bạn đã có một loại kinh nghiệm nào đó, có thể nào không có quan niệm chăng ? Thế nên chúng ta phải trở lại câu hỏi – “Có thể sống trong thế giới này mà không có bất kỳ quan niệm nào ?”

Người hỏi : Tôi không nghĩ thế.

KRISHNAMURTI : Chúng ta chớ nói có thể hay không thể. Chúng ta hãy tìm ra. Các bạn tự tách lìa với những người khác, khi bạn là người Ấn giáo. Đây là một quan niệm. Bạn có muốn con gái bạn lấy một người Hồi giáo ? Chúng ta hãy rõ ràng. Tôi lấy một thí dụ. Bạn làm tổn thương tôi, và sự tổn thương đó ở lại trong trí nhớ tôi. Tôi cố gắng tránh bạn. Nhưng rủi thay bạn sống cùng một nhà hay một đường đi với tôi và tôi phải gặp bạn mỗi ngày. Và tôi có một hình ảnh, một hình ảnh kết tinh, trí nhớ dày nặng thêm khi gặp bạn mỗi ngày. Từ đó có một cuộc chiến tranh tiếp diễn giữa hai chúng ta. Và như vậy tôi tự bảo, có thể sống không hình ảnh ấy, để cho tôi thực sự gặp gỡ bạn ? Bạn có thể đã thay đổi hay không thay đổi, nhưng tôi sẽ không thay đổi hình ảnh. Tôi không thể tìm ra làm thế nào sống không có hình ảnh, để cho tâm thức tôi không phủ đầy những hình ảnh sao ? Để cho tâm thức tôi được tự do, tự do nhìn, tự do hưởng thụ, tự do sống.

Người hỏi : Đó là một ý tưởng.

KRISHNAMURTI : Ồ, không ! Với bạn nó là một ý tưởng, nhưng không với tôi. Tôi nói, “Nó đã làm tổn thương tôi, nhưng tại sao tôi phải mang theo gánh nặng ấy ?”

Người hỏi : Tôi sẽ cẩn thận lần sau.

KRISHNAMURTI : Vâng, nhưng tôi sẽ không tiếp tục lập lại, “Tôi phải cẩn thận”, điều chỉ làm nặng thêm trí nhớ. Tôi nói làm như vậy thì không cách gì sống được, nhưng tôi chỉ nói thế cho tôi, không cho bạn. Tôi không muốn hình ảnh ấy và phải mang nó theo tôi mọi lúc. Đó không phải là tự do. Bạn có thể đã thay đổi, và tôi cũng muốn không có một hình ảnh. Không phải là một ý tưởng, mà sự kiện thật là tôi không muốn nó. Thật vô lý điên rồ cho tôi khi có hình ảnh về một ai. Thế nên chúng ta hãy trở lại những điều khác.

Người hỏi : Nếu tôi gặp một người tốt thì không phải là một điều tốt khi có một trí nhớ, một ấn tượng tốt rằng y là một người tốt sao ?

KRISHNAMURTI : Một ấn tượng xấu hay một ấn tượng tốt thì vẫn là một ấn tượng. Không có “hình ảnh tốt” và “hình ảnh xấu”. Sự phân chia giữa quan niệm và hiện thực nuôi dưỡng cho xung đột. Và một người muốn tìm tòi và vượt qua hiện thực phải có tất cả năng lượng của nó. Năng lượng ấy không thể hao phí qua xung đột. Thế nên tôi tự nói với mình, “Thật vô lý, ngu xuẩn khi sống với những quan niệm.” Tôi sẽ giao thiệp với những sự kiện, với cái đang là mọi lúc, và sẽ không bao giờ bị chìm ngập trong quan niệm. Bấy giờ tôi đối diện với câu hỏi, “Làm thế nào tôi nhìn vào sự kiện, vào cái đang là ?” Tôi chẳng quan tâm chút nào với quan niệm. Tôi chỉ quan tâm vào sự quan sát cái đang là thực sự. Đúng chứ ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Thế nên câu hỏi là, “Tôi có thể sống với cái đang là, không tạo ra xung đột chăng ?” Bạn có theo dõi chứ ? Tôi đang tức giận. Đó là một sự kiện. Tôi ghen tỵ. Tôi thích và không thích. Đó là một sự kiện. Tôi có thể sống với nó, với cái đang là, không tạo ra một vấn đề, một xung đột từ nó ?

Người hỏi : Với tôi đó không phải là một ý nghĩ hạnh phúc cho lắm ! Tôi bối rối… (không nghe được)

KRISHNAMURTI : Bạn thấy đó, chúng ta sẽ đến vấn đề trung tâm, nó là, “Tôi có thể không xung đột với cái đang là chăng ?” Tôi đang hỏi, “Có thể sống với cái đang là, không có xung đột, và vượt khỏi nó ?” Tôi ghen tỵ. Tôi biết ghen tỵ xảy đến như thế nào. Nó xảy đến qua so sánh – nhưng tôi không phải phân tích ghen tỵ sanh khởi như thế nào. Bây giờ tôi có thể sống với nó, hiểu nó, không có những quan niệm về nó ? Thế nên sau khi nhìn nó, bằng cách hiểu nó, nghiên cứu cơ cấu và bản chất của nó tôi thực sự hiểu nó và như vậy vượt khỏi nó, để cho ghen tỵ không bao giờ lại chạm đến tâm ? Bạn thấy chứ, bạn không quan tâm đến nó, phải không ?

Người hỏi : Đó là một vấn đề tự hòa giải với sự kiện là có bất bình đẳng.

KRISHNAMURTI : Bạn không hòa giải. Tôi đang hỏi bạn một câu hỏi và bạn nói về hòa giải giữa đen và trắng. Thì bạn chỉ làm ra màu xám thôi. (Cười) Tôi hỏi câu hoàn toàn khác. Bạn có thể sống đời sống hàng ngày của bạn ở công sở, ở nhà, mà không đo lường, so sánh ? Không ư ? Tại sao bạn có so sánh ? Bởi vì bạn đã được huấn luyện cho quen với so sánh từ thời thơ ấu. Nó đã trở thành một thói quen, và bạn tiếp tục lập lại thói quen đó. Và dù thói quen ấy tạo ra khốn khổ, mê lầm và mọi thứ như vậy, bạn vẫn không để ý. Bạn tiếp tục thói quen. Nhưng nếu bạn trở nên tỉnh giác với thói quen mà bạn đã trau dồi mười, hai mươi hay bốn mươi năm so sánh chính bạn với người khác, thì cái gì xảy ra ? Bạn thấy đó, bạn không quan tâm đến điều này. Người theo chủ nghĩa này có những thói quen của nó, và người chống chủ nghĩa này có những thói quen của nó, rồi hai người chiến đấu với nhau. Đó là điều đang xảy ra trong thế giới. Bạn có thói quen tin vào điều gì đó, và tôi có thói quen không tin. Thế thì, cái gì là tương quan của chúng ta ? Chẳng có gì cả.

Người hỏi : Ngài nói… (không nghe được)

KRISHNAMURTI : Không, thưa bạn, tôi không nói thế. Bạn thấy bạn không đối mặt với hiện thực, cái “đang là” ! Bạn muốn sống trong những quan niệm, và tôi không muốn sống trong những quan niệm. Trời ơi : thương yêu không phải là một quan niệm. Và bởi vì bạn không có thương yêu, bạn sống trong những quan niệm.

MADRAS
2 tháng Giêng 1968

2
THỜI GIAN, KHÔNG GIAN 
VÀ CÁI TRUNG TÂM

Lý tưởng, quan niệm, và “cái đang là”. Cần hiểu khổ đau : đau đớn, cô đơn, sợ hãi, ghen tỵ. Trung tâm cái tôi. Không gian và thời gian của cái trung tâm. Có thể không có một trung tâm cái tôi nhưng vẫn sống trong thế giới này ? “Chúng ta sống trong nhà tù của sự suy nghĩ của chính chúng ta.” Thấy cơ cấu của cái trung tâm. Nhìn không có trung tâm.

KRISHNAMURTI : Chúng ta sẽ cùng nhau xem xét cái gì sáng nay ?

Những câu hỏi về vấn đề thời gian và không gian.

KRISHNAMURTI : Có lẽ nếu chúng ta thảo luận vấn đề quan niệm đời sống hàng ngày, chúng ta sẽ gặp gỡ vấn đề thời gian, không gian và cái trung tâm. Tôi nghĩ mọi câu hỏi khác đều bao gồm trong đó. Cái gì là quan niệm đời sống ? Quan niệm là gì ? Hình dung, tưởng tượng, tạo ra. Một thế giới quan niệm là một thế giới của những ý tưởng, những công thức, một thế giới của những lý thuyết, một thế giới của sự hình thành những ý thức hệ tưởng tượng. Trước hết, đâu là chỗ của nó trong những tương quan của chúng ta với những người khác, trong bối cảnh sống ? Cái gì là tương quan giữa thế giới quan niệm vốn được miêu tả hay giải thích ít hay nhiều bằng lời nói, cái gì là sự tương quan giữa cái đó và cuộc sống hàng ngày ? Có tương quan nào không ? Tôi đau răng ; đó là một việc rõ ràng. Và quan niệm không có đau răng là không thực. Sự kiện là, tôi có đau răng. Cái khác là một tưởng tượng, một ý niệm. Bây giờ có tương quan nào giữa cái thực, “cái đang là”, cuộc sống hiện thực hàng ngày, với công thức, với quan niệm ? Các bạn tin, ít nhất một số trong các bạn, có Atman (Ngã). Đó chỉ là một ý niệm, phải không ? Bây giờ nó không phải là một quan niệm không có thực tại nào cả sao ?

Người hỏi : Bây giờ nó là một quan niệm, nhưng theo thời gian, chúng tôi hy vọng khám phá cái đó cho chính mình.

KRISHNAMURTI : Khi bạn giả thiết cái gì đó, bấy giờ bạn sẽ không tránh khỏi khám phá ra nó ! Về tâm lý, tiến trình là rất đơn giản.

Người hỏi : Tôi yêu người đàn bà đẹp nhất thế giới nhưng tôi chưa từng thấy người ấy. Dù tôi không thấy, nhưng sự kiện là cô ấy đẹp.

KRISHNAMURTI : Ồ, thôi đi, thưa bạn. Chẳng giống tí nào cả. Điều này sẽ dẫn tới lộn xộn thôi. Chúng ta có những ý thức hệ, những quan niệm – lý tưởng về con người hoàn hảo, lý tưởng về cái nên là, người giải thoát cần hành động, suy nghĩ, cảm nhận, sống… như thế nào. Nhưng đấy đều là những quan niệm, phải thế không ?

Người hỏi : Chắc chắn cái ngài gọi là “cái đang là” cũng là một quan niệm ?

KRISHNAMURTI : Thế ư ? Khi bạn đau răng, đó là một quan niệm ? Khi bạn thực sự khốn khổ vì thất nghiệp, không thức ăn, đó là một quan niệm sao ? Khi một người bạn yêu mến chết đi, bạn rất đau buồn, đó là một quan niệm sao ?

Chúng ta không muốn đối diện với những sự kiện và chúng ta xoay vòng với một số từ ngữ. Cái thực không phải là một quan niệm ; cái thực là đời sống hàng ngày của chúng ta. Cái thực là tôi đang bị khốn khổ, và đau khổ không phải là một lý thuyết, không phải là một quan niệm, nó là một tiến trình thực trong đời sống. Thế nên tôi tự hỏi – tại sao tôi có những quan niệm về đau đớn ? Có phải là một hao phí khi có những quan niệm về đau đớn. Thế nên tôi không muốn những quan niệm, tôi muốn hiểu đau đớn. Đúng chứ ?

Vấn đề bấy giờ là – đau đớn là gì ? Có đau đớn thể xác, như đau răng, đau đầu… và cũng có đau đớn ở một cấp độ khác, cấp độ tâm lý. Bây giờ tôi làm sao giải thoát khỏi cái đó ? Thoát khỏi đau đớn bên trong. Có đau đớn tâm lý theo nghĩa đau khổ. Tôi đau khổ cái gì ? Tôi đau đớn về cái gì ?

Người hỏi : Cô đơn và sợ hãi.

KRISHNAMURTI : Đúng ! Cô đơn và sợ hãi. Và tôi muốn thoát khỏi nó, bởi vì chúng luôn luôn là một gánh nặng, chúng làm u tối sự suy nghĩ, cái nhìn, cách hành động của tôi. Thế thì, làm thế nào tôi thoát khỏi sợ hãi ? Một quan niệm có giúp tôi thoát khỏi sợ hãi không ? Đó là điều bạn đã nói trước đây, thưa bạn ; nhưng có một quan niệm về sợ hãi nó sẽ giúp tôi thoát khỏi nỗi sợ ấy không ? Bạn nói “Có”, bạn nói “nó là một tư tưởng khoa học”, “nó là một căn cứ cho thực tại”, nó là một “kết luận hợp luận lý”. Hãy lấy một thí dụ đơn giản, và giải đáp cho chính bạn. Chớ đưa vào những sự kiện khoa học, luận lý và sinh học. Có sợ hãi ; liệu một quan niệm về không sợ hãi sẽ giúp bạn thoát khỏi sợ hãi không ? Chớ lý thuyết hóa nó. Bạn có một nỗi sợ không ? Không ư ? Chớ tung rải ngôn từ vào nó. Bạn có sợ, phải không ? Liệu một quan niệm sẽ giúp bạn thoát khỏi nỗi sợ ấy ? Hãy nghĩ cho ra, thưa bạn ; hãy thâm nhập nó. Chớ trở lại một lý thuyết nào đó. Có sợ hãi. Bạn sợ hãi vợ bạn ; bạn sợ hãi cái chết, sợ hãi mất việc. Có lý thuyết nào, quan niệm nào, giúp bạn thoát khỏi những nỗi sợ ấy ? Bạn có thể trốn chạy chúng. Nếu bạn sợ chết, bạn có thể trốn nỗi sợ ấy bằng cách tin có tái sanh, nhưng sợ hãi vẫn còn đó. Bạn không muốn chết, dù bạn tin vào mọi loại ngón nghề, sự kiện là cái sợ vẫn còn đó. Những quan niệm không giúp thoát khỏi sợ hãi.

Người hỏi : Chúng dần dần giúp chúng ta giải thoát.

KRISHNAMURTI : Dần dần ? Với thời gian ấy bạn sẽ chết. Thưa các bạn, chớ có lý thuyết hóa, trời ạ. Chính những trí óc vô dụng này lý thuyết hóa !

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Đó là điều chúng ta đang nói. Hãy đối mặt với bản thân sự kiện. Và bạn chỉ có thể đối mặt với sự kiện nếu bạn không có những lý thuyết về nó. Đúng không ? Và rõ ràng quý vị của thế hệ lớn tuổi không muốn đối mặt với sự kiện. Bạn muốn sống trong mộït thế giới của những quan niệm. Xin hãy sống ở đó, các bạn. Bây giờ chúng ta tiếp tục đi. Câu hỏi là tâm thức có thể thoát khỏi sợ hãi không ? Bây giờ cái gì là sợ hãi ? Chúng ta cảm thấy sợ hãi. (Chúng ta trở lại với câu hỏi của bạn.) (Không phải câu hỏi của bạn, thưa bạn. Bạn muốn sống trong một thế giới của những lý thuyết ; hãy sống ở đó. Tôi đang hỏi người đáng kính khác.) Bạn hỏi ai là thực thể hay cái người nói, “Tôi sợ hãi” ? Bạn ghen tỵ, vậy ai là người nói “Tôi ghen tỵ” ?

Người hỏi : Cái ta. Có một cảm thức về cái ta.

KRISHNAMURTI : Bây giờ ai là cái ta ? Thưa bạn, chớ phân tích nó. Bạn biết phân tích là gì chứ ? Hãy thâm nhập nó, từng bước. Nó là ai ? Xin hãy suy nghĩ cho ra, và chớ trích dẫn Shankara, Phật hay X Y Z ! Khi bạn nói “Tôi sợ hãi”, “tôi” là ai ?

Người hỏi : (Vài gợi ý không nghe được)

KRISHNAMURTI : Chớ trích dẫn. Hãy suy nghĩ cho ra, các bạn.
Người hỏi : Không phải tư tưởng quan niệm về chính nó như là thường hằng vào khoảnh khắc nó ghen tỵ ?

KRISHNAMURTI : Bây giờ, đâu là khoảnh khắc khi tư tưởng xem chính nó là thường hằng ? Tôi ghen tỵ. Tôi ý thức tôi ghen tỵ. Bây giờ ai là thực thể ấy, tư tưởng ấy nói rằng “tôi ghen tỵ” ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ xin lỗi, thưa bạn ! Bạn không phân tích nó ; bạn chỉ có một tuyên bố ! Hãy thâm nhập nó, thưa bạn. Bạn nói rằng vào khoảnh khắc ấy, khi tư tưởng tuyên bố “Tôi ghen tỵ”, tư tưởng ấy ngay lúc ấy nghĩ rằng nó thường hằng. Đúng không ? Bây giờ, tại sao tư tưởng ấy nghĩ là nó thường hằng ? Không phải tư tưởng đã nhận biết một cảm nhận tương tự mà nó đã có trước kia ? Hãy đi từ từ, từng bước. Tôi ghen tỵ. Rồi tôi biết rằng tôi đang ghen tỵ, bây giờ tôi hỏi – “Ai là thực thể biết điều đó ? Và làm thế nào thực thể ấy hay tư tưởng ấy biết rằng nó là ‘ghen tỵ’ ?” Tư tưởng ấy biết rằng nó là ghen tỵ bởi vì nó cảm thấy sự ghen tỵ. Trí nhớ về sự ghen tỵ trước kia xảy đến và người cảm thấy nó nói, “Đây rồi, nó lại có đây rồi.” Đúng chứ ? Đây là sự ghen tỵ tôi đã có trước kia. Nếu khác đi bạn sẽ nghĩ về nó hoàn toàn khác. Bởi vì tư tưởng có thể nhận biết sự cảm nhận, nó mới có thể gọi nó là “ghen tỵ”. Nó đã kinh nghiệm cùng một cảm nhận trước kia… Các bạn, tôi biết rất phức tạp nên chúng ta phải đi từ từ từng bước. Chúng ta nói – trước hết có ghen tỵ ; người ta trở nên ý thức về ghen tỵ ấy, rồi tư tưởng nói, “Tôi đã có cảm nhận này lúc trước.” Nếu khác đi, bạn sẽ không thể nhận biết cảm nhận được bạn gọi là “ghen tỵ” này. Sự thường hằng, tương tục được cho vào cái kinh nghiệm người ta đã có trước kia qua nhận biết cái đang xảy ra bây giờ. Như vậy tư tưởng có sự tương tục bởi vì tư tưởng là sự đáp ứng của trí nhớ. Đúng không ? Tư tưởng ấy là kết quả của trí nhớ hôm qua và nói, “Nó lại có đây ; nó là ghen tỵ.” Do gọi nó là ghen tỵ và nhận biết nó, tư tưởng cho nó có sức sống lớn hơn. Tư tưởng là sự đáp trả của mớ trí nhớ gồm truyền thống, kiến thức, kinh nghiệm… và tư tưởng ấy nhận biết cảm nhận nó đang có bây giờ là “ghen tỵ”. Thế thì tư tưởng là trung tâm, hay trí nhớ là trung tâm ! Đúng chứ (Nghỉ) Các bạn, trung tâm của các bạn nói, “Đây là nhà của tôi, tôi sống ở đó, nó chính thức thuộc về tôi” và vân vân. Bạn có một số trí nhớ, những kỷ niệm vui và buồn. Toàn thể mớ ấy là trung tâm, phải không ? Cái trung tâm là bạo lực, vô minh, tham vọng và khao khát – nó có đau đớn, thất vọng và vân vân. Trung tâm ấy tạo ra không gian quanh chính nó. Phải không ? Không ư ? (Ngắt một quãng) (Hãy đi từ từ, các bạn… Một khoảng hở ?… A, vị kia muốn tôi lập lại điều tôi đã nói. Xin lỗi, thưa bạn, tôi không thể lập lại nó, tôi không thể nhớ điều tôi đã nói.)

Chúng ta sẽ nêu nó lên một cách khác. Có một cái mi-crô-phôn này. Xung quanh nó có không gian. Đó là cái trung tâm, và nó có không gian quanh nó, và nó hiện hữu trong không gian ; như căn phòng này có không gian bên trong nó. Nhưng phòng này cũng có không gian ngoài nó. Thế thì trung tâm có một không gian nhỏ trong nó và cũng có không gian ngoài nó. Ở đây có cái trung tâm, và trung tâm là một mớ những trí nhớ. Trung tâm là một mớ trí nhớ, một mớ truyền thống, và trung tâm đã được có ra bởi căng thẳng, bởi áp lực, bởi ảnh hưởng. Cái trung tâm là kết quả của thời gian, nằm trong một môi trường văn hóa. Bây giờ trung tâm đó, bởi vì nó là một trung tâm, hiển nhiên phải có không gian bên ngoài nó. Và bởi vì sự chuyển động, nó có không gian trong bản thân nó. Nếu nó không có chuyển động, nó không có không gian. Thế nên có không gian, ngoài trung tâm và trong trung tâm. Và trung tâm luôn luôn tìm không gian rộng hơn để chuyển động rộng hơn. Nói cách khác, trung tâm là ý thức. Đó là cái trung tâm có những biên giới được nhận biết là cái tôi. Bao giờ còn có một trung tâm, phải có một chu vi. Và nó nỗ lực mở rộng lãnh địa của chu vi, bằng ma túy, bằng thiền định, bằng những hình thức ý chí khác nhau… Nó cố gắng mở rộng không gian mà nó biết như là ý thức, làm cho nó lớn hơn, lớn hơn mãi. Nhưng, bao giờ nó là một trung tâm thì không gian của nó bị giới hạn. Đúng không ? Thế nên, bao giờ có một trung tâm, không gian luôn luôn bị rào ngăn – như một người tù sống trong nhà tù. Anh ta có tự do đi dạo trong sân nhưng luôn luôn là một người tù. Anh ta có thể có sân rộng hơn, có buyn đinh tốt hơn, nhiều phòng tiện nghi hơn, nhưng vẫn nằm trong giới hạn. Bao giờ có một trung tâm, phải có giới hạn của không gian, và bởi thế trung tâm không bao giờ tự do ! Giống như một người tù nói “Tôi tự do”, trong bốn bức tường giam. Nhiều người hiểu một cách vô thức rằng không thể có cái gì là tự do trong trường của ý thức, với một trung tâm, và do đó họ hỏi có thể mở rộng ý thức, trải rộng ý thức – bằng văn chương, âm nhạc, nghệ thuật, bằng chất kích thích, bằng nhiều tiến trình. Nhưng bao giờ có một trung tâm, người quan sát, người tư tưởng, người trông chừng, thì bất cứ điều gì nó làm đều ở trong bức vách tù ngục. Bởi vì có khoảng chách giữa vành đai và trung tâm, thời gian bèn thâm nhập, bởi vì anh ta muốn vượt khỏi nó, thăng hoa nó, đẩy nó càng xa. Thưa bạn, chúng ta không liên can đến những lý thuyết, nhưng nếu bạn thực sự làm điều này bên trong bạn, bạn sẽ thấy cái đẹp của điều này.

Người hỏi : Xin ngài đi vào khuynh hướng mở rộng này.

KRISHNAMURTI : Tôi cảm thấy, sống ở Madras trong một căn nhà nhỏ, thì không có không gian ở đó. Với gia đình tôi, những lo toan của tôi, sở làm của tôi, những truyền thống của tôi – chúng quá vụn vặt, và tôi muốn phá xuyên qua. Lại có ham muốn mở rộng. Thế nên, mọi sự đòi hỏi sự mở rộng – thương mại, côn trùng, thú vật và con người, chúng đều phải có không gian. Không chỉ bên ngoài, mà bên trong nữa. Và cái trung tâm nói, “Tôi có thể mở rộng bằng việc dùng một chất ma túy.” Nhưng bạn không phải dùng một chất gì để có một kinh nghiệm về loại mở rộng này. Tôi không phải uống rượu để biết nghiện rượu là gì ! Tôi biết nghiện rượu là gì, tôi thấy nó ! Tôi không phải uống !

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Nếu bạn đi vào chậm chậm, bạn sẽ hiểu nó. Trung tâm, tù nhân của chính sự giới hạn của nó, muốn mở rộng, triển nở. Nó tìm kiếm sự mở rộng bằng đồng hóa – với Thượng Đế, với một ý tưởng, lý tưởng, công thức, quan niệm. Xin hãy theo dõi. Và nó nghĩ nó có thể sống khác, ở một cấp độ khác, dù nó đang sống trong một nhà tù đáng thương. Thế nên những quan niệm trở nên cực kỳ quan trọng cho người tù, bởi vì nó biết nó không thể trốn thoát. Và cái trung tâm là tư tưởng, bấy giờ tư tưởng cố gắng triển nở bằng cách đồng hóa với cái gì đó – quốc gia, gia đình, đoàn thể, văn hóa – bạn biết đó, triển nở, triển nở. Nhưng nếu nó vẫn sống trong nhà tù ! Bao giờ có trung tâm thì không có tự do, đúng chứ ? (Chớ chấp nhận, thưa bạn. Với bạn mọi cái đều chỉ là một lý thuyết, và một lý thuyết thì cũng tốt như lý thuyết khác.) Thế thì, hãy nhìn nó làm gì ! Nó sáng chế ra thời gian như một phương cách để trốn thoát. Nó sẽ dần dần trốn thoát nhà tù này. Tôi sẽ thực hành, tôi sẽ thiền định, tôi sẽ làm điều này không làm điều kia. Dần dần, ngày mai, ngày mai, đời tới, tương lai. Nó không chỉ tạo ra không gian giới hạn, mà còn tạo ra thời gian ! Và nó trở nên một người nô lệ cho không gian và thời gian của chính nó. A ! Bạn thấy điều này chứ ?

Người hỏi : Chúng ta ở đâu, sau những thảo luận và nói chuyện này ?

KRISHNAMURTI : Tôi e rằng tôi không thể nói cho bạn. Nếu bạn hiểu cái đang được nói và sống nó, bấy giờ bạn sẽ ở trong một thế giới hoàn toàn khác. Nhưng nếu bạn không sống nó, hàng ngày, bấy giờ bạn sẽ sống chỉ như bạn đang là. Thế thôi.

Thế nên trước hết vấn đề là bao giờ có một trung tâm, và chúng ta biết “trung tâm” nghĩa là gì, thì phải có thời gian và không gian giới hạn. Đó là một sự kiện, như bạn có thể quan sát nó trong đời sống hàng ngày của bạn. Bạn bị ràng buộc với căn nhà, gia đình, vợ bạn, và rồi với cộng đồng, xã hội và với văn hóa vân vân và vân vân. Thế nên toàn bộ cái này là trung tâm, nó tạo ra một biên giới, nó là ý thức, nó luôn luôn bị giới hạn. Và nó cố gắng mở rộng biên giới, làm rộng thêm những bức tường, nhưng toàn bộ vẫn ở trong nhà tù. Thế nên đó là cái trước nhất, đó là cái đang xảy ra hiện thực trong đời sống hàng ngày của chúng ta. Rồi câu hỏi khởi lên, có thể nào không có một trung tâm và sống trong thế giới ? Đó là vấn đề đích thật. Có thể không có một trung tâm mà vẫn sống trọn vẹn tròn đầy, trong thế giới này ? Bạn nói gì ?

Người hỏi : Người ta có thể chỉ là một điểm.

KRISHNAMURTI : Nhưng một điểm vẫn là một trung tâm ! Không, thưa bà, chớ trả lời câu hỏi này. Nếu bà trả lời ngay thì có nghĩa bà chưa đi vào nó.

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Thế đấy. Tôi biết bạn đã nói điều đó ; nhưng bạn còn ở trong chu vi. Chúng ta giống như những người ở trong nhà tù. Chúng ta sống trong nhà tù của sự suy nghĩ của chính chúng ta. Với sự khốn khổ của chúng ta, văn hóa của chúng ta, ta nói “Tôi là một Bà la môn, một người không phải Bà la môn, tôi ghét điều này, tôi thích điều này và tôi không thích điều kia, tôi thích cái này và không cái kia”, và vân vân. Chúng ta sống trong nhà tù này, tôi có thể mở rộng nó một chút nhưng nó vẫn là một nhà tù. Thế nên câu hỏi này khởi lên (xin chớ trả lời, bởi vì đây là một câu hỏi rất nền tảng, bạn không thể trả lời nó một cách trôi chảy mau mắn bằng vài lời) bạn phải tìm ra trong đời sống, trong sự sống hàng ngày. Thế nên chúng ta đang hỏi : “Có thể sống trong thế giới này, làm đầy đủ công việc, làm mọi sự với sức sống mãnh liệt, mà không có một trung tâm, mà vẫn biết cái trung tâm là gì, và biết rằng để sống trong thế giới này bạn cần trí nhớ ?” Bạn thấy điều này chứ ? Bạn cần trí nhớ để làm những chuyện hàng ngày, nhưng giải thoát khỏi trí nhớ tạo ra cái trung tâm. Thấy khó ư ?… Thế thì bạn sẽ làm gì ? (Ngưng một lúc) Thưa bạn, xin chớ trả lời, bạn đang trở lại với những lý thuyết. Và lý thuyết có làm được gì ?

Bây giờ, có chăng một phương pháp thoát khỏi cái trung tâm ? Bạn theo dõi chứ ? Một phương pháp ? Có không ? Phương pháp thuộc về thời gian, hiển nhiên, và bởi thế một phương pháp thì không tốt, dù đó là phương pháp của ai. Thời gian không có giá trị, tuy nhiên nếu bạn không thoát khỏi trung tâm ấy bạn không tự do. Thế nên bạn luôn luôn khổ đau. Thế thì một người nói, “Có một chấm dứt cho phiền não ?”, y phải tìm sự trả lời cho điều này – không trong một cuốn sách, không trong lý thuyết nào. Người ta phải tìm, thấy nó. Đúng không ? Thế nên không có phương pháp, không hệ thống, không lãnh đạo, không guru, không bậc cứu độ – tất cả đều đưa thời gian vào – bấy giờ cái gì sẽ xảy ra, bạn sẽ làm gì ? Đã đến điểm này, cái gì xảy ra cho tâm thức bạn ? Cái gì xảy ra cho tâm thức bạn đã truy cứu điều này, rất cẩn thận, không nhảy vào những kết luận, không những lý thuyết, không nói nó kỳ diệu ; nhưng khi đã làm điều này, thực sự, từng bước, đi đến điểm này, đặt câu hỏi này, cái gì đã xảy ra cho một tâm thức như vậy ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ không, thưa bạn. Cái gì đã xảy ra cho tâm thức bạn, nếu bạn đã làm điều này ? Không, không. Có cái gì đã xảy ra cho nó. Không, bạn chỉ chờ đợi. Chớ chờ đợi. Đây không phải là một trò chơi chờ đợi. Tâm thức bạn đã trở nên linh hoạt cao độ, phải không ? Bởi vì phân tích rất cẩn thận, không hề sót một điểm nào, một cách có lý luận, từng bước một, bạn phải vận hành kỷ luật. Thế nên tâm thức trở nên nhạy cảm phi thường, phải không ? Tâm thức, khi quan sát cái đang xảy ra, cái nó đã làm, sự việc xây dựng lên cái trung tâm, chỉ bằng quan sát, tâm thức đã trở nên cảnh giác phi thường. Đúng chứ ? Bạn không làm gì để cho nó cảnh giác, mà chỉ xem sự chuyển động của tư tưởng, từng bước một, nó đã trở nên trong sáng phi thường. Thế thì, trong sự trong sáng ấy, nó đặt câu hỏi, “Làm thế nào trung tâm biến mất ?” Khi nó đã đặt câu hỏi này nó thấy toàn bộ cơ cấu của cái trung tâm. Thấy, thực sự thấy bằng mắt, như tôi thấy cái cây kia, tôi cũng thấy cái này.

Người hỏi : Cái gì là thực thể thấy hành động ?

KRISHNAMURTI : Thưa bạn, tôi nói tâm thức… Bạn trở lại cái gì đó, tôi rất xin lỗi nhưng chúng ta không thể trở lại. Không tốt khi trở lại cái gì bạn chưa thực sự sống khi chúng ta đang đi, bạn không linh hoạt nhưng bạn nghĩ mình linh hoạt khi đặt một câu hỏi như “Ai là thực thể đang thấy ?” Nhưng bạn đã không thực sự hiểu, quan sát, cái trung tâm được tạo thành như thế nào – bằng trí nhớ, bằng truyền thống, văn hóa và mọi thứ như vậy. Cái trung tâm được thành lập bằng những áp lực kinh tế và vân vân. Trung tâm tạo ra không gian, ý thức và nỗ lực bành trướng. Trung tâm đó nói với chính nó (không ai khác hỏi cả), “Tôi hiểu tôi đang sống trong một nhà tù, và rõ ràng để thoát khỏi đau đớn, buồn phiền, phải không có trung tâm.” Nó thấy điều này. Chính trung tâm thấy nó – không có ai khác bên trên hay bên dưới nói cho trung tâm. Thế nên trung tâm nói, thấy chính nó, “Tôi có thể không hiện hữu chăng ?” (Nghỉ một lúc lâu) Điều đó nghĩa là chúng ta phải trở lại câu hỏi về thấy. Trừ phi bạn hiểu điều đó, còn không bạn không thể đến đó.

Người hỏi : (Nêu ý kiến không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ, không, không, không. Thấy, không có tính cách xúc động, tình cảm, thích và không thích. Cũng không phải là bạn thấy cái gì đó mà không có cảm nhận.

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ, không, không. “Bạn thấy đời sống rộng lớn hơn ?” – cái gì là “đời sống rộng lớn hơn ?“ Bạn thấy bạn muốn bóp méo mọi sự thành một cái khác như thế nào ! Bạn không thể nhìn vào cái gì một cách trực tiếp, đơn giản, chân thật. Thế nên, trừ phi bạn như thế, chúng ta có thể ngồi đây và bàn luận đến ngày tận thế. Thấy là gì, nó là thế này, nó là thế kia chăng ? Nhưng nếu bạn thực sự thấy cái cây, không có không gian và thời gian, và bởi thế không có trung tâm, bấy giờ, khi không có trung tâm và bạn nhìn cái cây, khi ấy có không gian bao la, không gian vô lượng. Nhưng trước hết, người ta phải học, hay xem, hay nghe sự việc nhìn như thế nào. Nhưng bạn không chịu làm nó. Bạn vẫn không bắt đầu sự vật rất phức tạp gọi là đời sống, vốn rất giản dị. Sự giản dị của bạn là khoác một cái khố và đi hạng ba và làm cái gọi là thiền định, hay làm bất cứ điều gì. Nhưng đó không phải là giản dị. Giản dị là nhìn những sự vật như chúng là – nhìn. Nhìn cái cây, không có trung tâm.

MADRAS 
9 tháng Giêng 1968

3
MỘT CÂU HỎI NỀN TẢNG

Cái gì là suy nghĩ sáng tỏ liên hệ đến cuộc sống hàng ngày ? Gặp gỡ hiện tại với quá khứ. Làm sao để sống với trí nhớ và kiến thức kỹ thuật nhưng vẫn thoát khỏi quá khứ ? Làm sao sống mà không có sự phân mảnh ? Im lặng trước cái bao la của một câu hỏi nền tảng. “Bạn có thể sống trọn vẹn 
đến độ chỉ có cái hiện tại sống động bây giờ ?“

Người hỏi : Suy nghĩ sáng tỏ là cái gì ?

KRISHNAMURTI : Tốt lắm. Chúng ta hãy chọn cái này chứ ?

Cái gì là suy nghĩ sáng tỏ ? Chúng ta sẽ thảo luận điều ấy chứ ? Và nếu có thể liên hệ nó với cuộc sống hàng ngày của chúng ta. Cái gì là suy nghĩ sáng tỏ ? Suy nghĩ có bao giờ sáng tỏ không ? Tốt hơn là chúng ta không đi nhanh quá. Trước hết chúng ta hãy tìm ra sáng tỏ có nghĩa là gì với chúng ta, và suy nghĩ là gì. Sáng tỏ chúng ta hiểu là sao ? Sáng tỏ – khi chúng ta nhìn qua nước hồ và thấy tới đáy bạn thấy mọi thứ rất rõ ràng, đá cuội, cá, những gợn sóng trên mặt hồ vân vân. Và bạn thấy rất rõ ràng, trong ánh sáng, hình dáng cây, lá, cành, hoa – chúng ta hiểu sao về sáng tỏ ?

Người hỏi : Một ấn tượng trực tiếp.

KRISHNAMURTI : Ồ ! không. Một ấn tượng rõ nét, phải không ?
Người hỏi : Hiểu trọn vẹn.

KRISHNAMURTI : Sáng tỏ nghĩa là hiểu trọn vẹn. Tuy nhiên chúng ta chưa đến cấp độ đó. Chúng ta đang nói về “sáng tỏ” nghĩa là gì ?

(Một loạt những trả lời theo quan niệm của vài người hỏi)

KRISHNAMURTI : Xin bạn chờ một phút để khảo sát điều này trước khi chúng ta nói điều gì khác. Chúng ta hiểu “sáng tỏ” là sao ? Tôi thấy bạn một cách rõ ràng sáng tỏ. Tôi thấy những cái cây, những ngôi sao chiều, rất rõ ràng sáng tỏ.

Người hỏi : Không trở ngại.

KRISHNAMURTI : Không trở ngại. Khi mắt có thể thấy mọi vật rất, rất rõ ràng sáng tỏ. Cái thấy – đó là cái chúng ta muốn nói, khi không có trở ngại, không hàng rào, không màn ảnh, không sương mù, và nếu mắt bạn cận thị bạn đeo kiếng để thấy rõ ràng hơn và vân vân. Sự sáng tỏ – đúng – là cái sáng tỏ rõ ràng đó chăng ? Tôi nghĩ chúng ta đã rõ ràng ý nghĩa của từ này.

Bây giờ chúng ta hiểu suy nghĩ là sao ?

Người hỏi : Phán định.

KRISHNAMURTI : Suy nghĩ, thưa bạn, nó có nghĩa là gì ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Nào, thưa bạn. Diễn giả đang hỏi bạn một câu hỏi : suy nghĩ là gì ?
(Ngắt quãng từ thính giả)

KRISHNAMURTI : Diễn giả đang hỏi bạn một câu hỏi : suy nghĩ là gì ?

(Những ngắt quãng nữa)

KRISHNAMURTI : Diễn giả đang hỏi bạn : suy nghĩ là gì ? Và các bạn thậm chí không để cho có không gian và thời gian để tìm ra suy nghĩ là gì. Một câu hỏi được đặt ra cho các bạn, nó là một thách thức cho các bạn. Và bạn sôi sục ! Bạn không nói, “Bây giờ làm sao tôi phải tìm cho ra suy nghĩ là gì ? Suy nghĩ xảy ra thế nào ? Nguồn gốc hay bắt đầu của suy nghĩ là gì ?” Đây là một thách thức và bạn phải trả lời nó. Và để trả lời nó bạn phải khảo sát suy nghĩ là gì, nó xảy ra thế nào. Diễn giả hỏi bạn – suy nghĩ là gì ? Và tâm thức làm gì khi nó nhận được sự thách thức này ? Bạn tìm kiếm chứ ?

Người hỏi : Đó là điều tôi đang làm bây giờ.

KRISHNAMURTI : Hãy nghe một phút. Bạn sẽ có dịp may, thưa bạn. Hãy cho diễn giả nghèo nàn một dịp may. Khi câu hỏi này được đặt cho bạn cái gì là sự vận hành của tâm thức bạn ? Ở đâu bạn tìm ra sự trả lời cho câu hỏi này ?

Người hỏi : Tâm thức.

KRISHNAMURTI : Thưa bạn, hãy xem xét nó, nghĩ ra nó, đi vào nó. Tôi hỏi bạn nơi nào bạn ở hay tên bạn là gì – sự trả lời của bạn là tức khắc, phải không ? Tại sao nó tức khắc ? Bởi vì bạn đã lập lại tên bạn vô số lần, và bạn biết bạn sống ở đâu. Thế thì giữa hỏi và trả lời, không có khoảng hở – đúng chứ ? Nó là tức khắc. Tôi hỏi bạn khoảng cách giữa Madras và Delhi hay New York, và có một sự ngần ngừ – đúng chứ ? Bạn nhìn vào trí nhớ, vào điều bạn đã học hay đã đọc và bạn nói, “Khoảng cách là rất nhiều dặm.” Thế nên bạn đã dùng thời gian giữa câu hỏi và trả lời, có một khoảng thời gian – đúng chứ, thưa bạn ?
Bây giờ điều gì xảy ra khi có câu hỏi, “Cái gì là suy nghĩ ?” Làm sao bạn tìm ra điều đó ?

Người hỏi : Lấy tâm thức của mình mà đem đến mọi câu trả lời.

KRISHNAMURTI : Bạn làm gì, thưa bạn ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Bạn thăm dò vào trí nhớ và bạn lấy ra từ đó ? Cái gì là sự trả lời ?

Người hỏi : Chúng tôi nghiên cứu nó chút nữa và rồi cố gắng gom lại những rút tỉa này.

KRISHNAMURTI : Nào, thưa bạn, tôi đang hỏi bạn bây giờ, buổi sáng nay, chớ đợi đến ngày hôm sau cho đến khi bạn và tôi đã ra đi, hay đã chết, mà tôi hỏi bạn bây giờ – suy nghĩ là gì ? Và bạn – dù bạn tìm ra hay bạn không biết – đúng chứ ? Nó là gì ?

Người hỏi : Nó là tiến trình của một tâm thức đang cho một sự trả lời.

KRISHNAMURTI : Bạn hiểu tiến trình của tâm thức là gì ?

Người hỏi : Thưa ngài, ngài đang nhắm đến điều gì ? – Tôi không hiểu.

KRISHNAMURTI : Tôi đang nhắm đến điều gì ? Chỉ một phút, thưa bạn, bạn đã hỏi một câu hỏi. Điều tôi nhắm đến rất giản dị. Tôi muốn biết, khi câu hỏi đặt ra, “Suy nghĩ là gì ?”, tôi muốn tìm ra nó là gì. (Những ngắt quãng từ thính giả) Thưa bạn, hãy cho người bạn kia một dịp may, chớ trả lời quá nhanh như vậy. Tôi muốn tìm ra suy nghĩ là gì – thế nào nó xảy đến, cái gì là khởi đầu của nó ? Đúng chứ ? Rất đơn giản, thưa bạn. Bây giờ nó là gì, nó xảy đến như thế nào ? Đó là, bạn hỏi tôi một câu hỏi – “Suy nghĩ là cái gì ?” – và tôi thực sự không biết – đúng không ? Hay tôi biết, tôi biết toàn thể tiến trình của nó – nó vận động thế nào, nó bắt đầu thế nào, cơ chế của nó là gì – đúng không ? Chẳng phải sao ?

Người hỏi : Người ta cảm thấy nó vận hành nhưng tôi không thể giải thích.

KRISHNAMURTI : Người ta cảm thấy nó vận hành nhưng người ta không thể giải thích. Nào, hãy lấy một sự việc rất đơn giản. Tôi hỏi bạn tên bạn là gì. Bạn nghe những lời và rồi điều gì xảy ra ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Bạn trả lời, phải không ? Nói tên bạn thế này thế nọ. Cái gì xảy ra ở đây ?

Người hỏi : Tôi quy chiếu vào trí nhớ và trí nhớ của tôi trả lời.

KRISHNAMURTI : Đúng, thưa bạn, tất cả là vậy. Câu hỏi – câu hỏi ấy được trí nhớ của bạn đáp ứng và trả lời – đúng chứ ? Bây giờ tôi hỏi bạn – suy nghĩ là gì ? – và tại sao trí nhớ của bạn không đáp ứng ?

Người hỏi : Bởi vì… (không nghe được)

KRISHNAMURTI : Có thể, thưa bạn, hãy đi vào nó, hãy tìm ra – tại sao bạn không trả lời suy nghĩ là gì ? Hoặc bạn biết hoặc bạn không biết. Nếu bạn biết, bạn sẽ nói, nếu bạn không biết bạn sẽ nói rằng, “Xin lỗi, tôi không biết.” Nó là gì ?

Người hỏi : Tôi không biết.

KRISHNAMURTI : Quý vị không biết. Chúng ta đang cố gắng trả lời câu hỏi, “Suy nghĩ sáng tỏ là gì ?” Chúng ta ít nhiều hiểu nghĩa của những từ sáng tỏ, rõ ràng. Và chúng ta thấy khá khó khăn để hiểu suy nghĩ là gì. Chúng ta nói nó là sự đáp ứng của trí nhớ với một thách thức – đúng không ? Và sự đáp ứng đó đến từ những trí nhớ, kiến thức, kinh nghiệm được tích tập. Điều này đơn giản, thưa bạn. Bạn học một ngôn ngữ sau khi đã nghe nó từ tuổi nhỏ, bạn có thể lập lại nó bởi vì bạn đã cất giữ ngữ vựng, văn phạm vân vân. Trí nhớ đáp ứng và sự đáp ứng của trí nhớ là suy nghĩ. Bây giờ cái gì là nguồn gốc của suy nghĩ, sự bắt đầu của suy nghĩ. Chúng ta biết rằng sau khi tích tập trí nhớ chúng ta đáp ứng và sự đáp ứng là tư tưởng. Bây giờ tôi cũng muốn tìm ra – nghĩa là, để tìm ra cái gì là suy nghĩ sáng tỏ – tôi muốn tìm ra cái gì là sự bắt đầu của trí nhớ ? Hay điều đó quá khó khăn, quá trừu tượng ?

Người hỏi : Nó là sự bị điều kiện hóa của chúng ta.

KRISHNAMURTI : Không, tôi e rằng tôi đi quá nhanh. Xin lỗi. Đúng lắm, các bạn. Tôi không đi vào nó. Suy nghĩ là gì – chúng ta biết bây giờ đây ! Thế nên khi chúng ta đáp ứng, khi tư tưởng là sự đáp ứng của trí nhớ và trí nhớ là quá khứ, sự đáp ứng đó là cái chúng ta gọi là suy nghĩ, tư duy, dù nó là hợp lý luận, phi luận lý, thăng bằng, không thăng bằng, lành mạnh… nó vẫn là suy nghĩ. Bây giờ, xin theo dõi điều kế tiếp, tư tưởng có thể sáng tỏ, rõ ràng không ?

Người hỏi : Không, nó luôn luôn bị quy định.

KRISHNAMURTI : Không, xin hãy tìm ra. Tư tưởng có thể sáng tỏ, rõ ràng không ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Bạn thấy bạn chỉ giả định. Bạn sống trên trừu tượng và đó là tại sao bạn không thể thực tiễn. Bạn sống trên những quan niệm, những ý tưởng và lý thuyết, và khi bạn di động từ mảnh đất đó bạn hoàn toàn lạc lối : khi bạn phải trả lời điều gì trực tiếp, từ bản thân bạn, bạn vu vơ lộn xộn. Chúng ta hỏi, “Suy nghĩ, nó là kết quả của trí nhớ (trí nhớ luôn luôn là quá khứ, không làm gì có trí nhớ đang sống) suy nghĩ, nó thuộc về quá khứ, có bao giờ có thể sáng tỏ, rõ ràng không ?” Đây là một câu hỏi rất hấp dẫn, các bạn. Quá khứ có thể nào sản xuất ra hành động sáng tỏ, rõ ràng không ? Bởi vì hành động là tư tưởng – đúng không ?

Người hỏi : Vâng, đó là một sự kiện.

KRISHNAMURTI : Các bạn, chúng ta có hiểu câu hỏi không ? Chúng ta đã ít nhiều phân tích từ “sáng tỏ, rõ ràng”, và chúng ta đã ít nhiều phân tích suy nghĩ là gì. Thế nên điều tiếp theo chúng ta hỏi là, suy nghĩ ấy (nó là kết quả của một quá khứ lâu dài, nó không đang sống, và bởi thế luôn luôn cũ kỹ) có bao giờ có thể sáng tỏ, rõ ràng ? Bạn hiểu chứ ? Nếu tôi làm điều gì từ truyền thống (nó là quá khứ, dù cao cả, tầm thường hay ngu ngốc) – nếu tôi làm điều gì từ truyền thống, hành động ấy có thể sáng tỏ, rõ ràng ?

Người hỏi : Không thể bởi vì trí nhớ và truyền thống thuộc về quá khứ…

KRISHNAMURTI : Tôi đang hỏi, thưa bạn, hành động phát sanh từ quá khứ – cái đang làm, nó luôn luôn trong hiện tại, cái đang làm, không phải là “đã làm” hay “tôi sẽ làm”, mà cái đang làm hiện thực – nó có thể nào sáng tỏ, rõ ràng.

Người hỏi : Từ hành động và từ sáng tỏ, rõ ràng không liên can gì nhau. “Sáng tỏ, rõ ràng“ áp dụng cho việc thấy mọi sự…

KRISHNAMURTI : Đúng lắm. Hành động ấy có thể tươi tắn, mới mẻ, trực tiếp như khi bạn gặp lửa và bạn thụt lui. Thế nên tôi đang hỏi, “Khi chúng ta sống và vận hành trong bóng của quá khứ, liệu có sáng tỏ, rõ ràng nào không ?” Hãy dẹp qua một bên hành động đi vì cái ấy làm phiền bạn – tôi biết tại sao nó làm phiền bạn – bởi vì bạn không hề quen hành động, bạn quen với suy nghĩ theo quan niệm. Và khi bạn đối mặt với hành động, bạn bối rối, bởi vì cuộc đời bạn rối rắm, và đó là chuyện của bạn.

Thế thì, khi bạn hành động từ quá khứ, từ truyền thống, nó có là hành động, có là một cái gì sống động không ?
…………

Người hỏi : (Ý kiến về truyền thống và quá khứ)

KRISHNAMURTI : Và chúng ta hãy trở lại. Khi tôi luôn luôn nhìn qua vai ngoái lại quá khứ, tôi không bao giờ thấy cái gì sáng tỏ, rõ ràng trong hiện tại. Tôi cần hai mắt để nhìn, nhưng nếu tôi nhìn ngoái lại luôn luôn, tôi không thể thấy hiện tại. Điều tôi cần làm là thấy hiện tại, và tôi không có khả năng thấy hiện tại bởi vì tôi bị chất nặng với quá khứ, với truyền thống của tôi. Truyền thống nói với tôi “Thật kinh khủng khi có một người vợ đã ly dị” ; hay sự đứng đắn của tôi nói với tôi “Người ấy kinh khủng vì nó không đạo đức.” Chúng ta đều làm thế. Thế thì cái gì xảy ra với tình thương của tôi, với lòng tốt của tôi đối với người ấy. Thành kiến của tôi, nó là truyền thống, ngăn cản tôi tốt lòng hay yêu mến người đó.

Quá khứ có thể ích lợi trong môi trường kỹ thuật, nhưng nó không giúp đỡ gì trong môi trường đời sống. Tôi biết cái này là lý thuyết và bạn sẽ lập lại nó đến nhàm chán và nghĩ rằng bạn đã hiểu nó. Thế thì câu hỏi khởi lên : khi tư tưởng là quá khứ và tôi phải sống trọn vẹn trong hiện tại để hiểu cái hiện tại, quá khứ phải để qua một bên nhưng vẫn có ích dụng như thế nào ? Câu hỏi của bạn là như vậy. Bạn hiểu câu hỏi của tôi chứ ? Tôi phải sống, sống trong thế giới này, và tôi cần kiến thức kỹ thuật để đến chỗ làm việc – bạn biết mọi thứ bao gồm trong đó, khoa học, hành chánh ; đây là trường hợp bạn là một giáo sư hay là một người lao động. Và tôi cũng thấy – tôi đã hiểu điều gì đó sáng nay – rằng để sống trọn vẹn, tròn đầy, quá khứ phải không can thiệp vào ; thế nên tôi tự hỏi, “Điều này có thể chăng ? Có thể nào tôi sống trong thế giới kỹ thuật rất hiệu quả, rất hợp luận lý, với kỹ thuật hơn và hơn nữa, nhưng vẫn sống ở cấp độ khác, hay thậm chí cùng một cấp độ, mà không có sự can thiệp của quá khứ ?” Trong trường sở của kỹ thuật tôi phải có quá khứ, nhưng trong trường sở kia của đời sống – không quá khứ. Chúng ta thấy điều này không ?

Người hỏi : Vâng, chúng tôi đã hiểu.

KRISHNAMURTI : Ồ, tốt ! Và bây giờ tôi tự hỏi – bây giờ tôi tự hỏi điều ấy có thể được không.

Người hỏi : Có thể có một đời sống hai mặt ?

KRISHNAMURTI : Không, bạn thấy đó, cái bạn đang sống là một “cuộc sống hai mặt”. Bạn đến đền thờ, thoa tro lên người ; bạn biết vào chuông và đánh chuông. Và đồng thời bạn sống ở cấp độ kỹ thuật. Bạn đang sống một cuộc sống hai mặt, và bạn nói, “Có thể không ?” Dĩ nhiên là có thể vì bạn đang sống nó. Chúng ta không nói về một đời sống hai mặt. Hãy khảo sát sự phức tạp của vấn đề này, đó là người ta phải có kiến thức kỹ thuật và cũng phải có giải thoát khỏi kiến thức, khỏi quá khứ. Bây giờ, làm sao điều này có thể ? Đời sống hai mặt bạn đang sống là hiện thời, và bởi thế bạn đang tạo ra một sự lộn xộn kinh khiếp của đời sống, bạn đi đến đền thờ và đồng thời bạn chạy một cái máy. Đây là hình thức không minh mẫn. Bây giờ, điều này làm sao có thể ? Bạn đã hiểu câu hỏi của tôi không, các bạn. Bạn nói cho tôi làm sao nó có thể. Bạn nói nó không phải là một đời sống hai mặt ư ?

Người hỏi : Chỉ dùng kiến thức kỹ thuật khi cần thiết và không dùng trong những phương diện khác.

KRISHNAMURTI : Nhưng bạn phải dùng kiến thức như vậy mọi lúc – đến chỗ làm, về nhà, lái xe, khi nhìn một cái cây, khi bạn làm công việc văn phòng vân vân ; sự vận hành của tâm trí hoạt động mọi lúc. Người ta không thấy điều này. Bạn không thể phân chia nó ra, bạn có thể chăng ? Hãy đi từ từ, hãy từ từ. Bạn không thể phân chia đời sống thành đời sống kỹ thuật và đời sống không-kỹ thuật. Đó là điều bạn đã làm và bởi thế bạn sống một cuộc sống hai mặt. Thế nên chúng ta đang hỏi, “Có thể sống trọn vẹn đến độ cái phần tử được bao hàm trong cái toàn thể ?” Đúng chứ ? Bạn nắm câu hỏi chứ ? Bây giờ chúng ta đang sống một cuộc đời hai mặt, cái phần tử chúng ta tách riêng nó ra, đi đến một nơi làm việc, học một kỹ thuật, mọi thứ ấy và đi đến nhà thờ hay chùa và rung chuông. Thế là chúng ta đã phân chia đời sống và bởi thế có sự xung đột giữa hai cái trong đời sống bạn. Và chúng ta đang hỏi một điều hoàn toàn khác, sống đến độ không có phân chia nào cả. Tôi không biết bạn có thấy điều này chăng ?

Người hỏi : Ngài muốn chúng tôi…

KRISHNAMURTI : Không, không. Tôi không muốn các bạn làm cái gì cả.

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ, không, thưa bạn. Chớ trở lại điều gì diễn giả đã nói về trí nhớ tâm lý và mọi thứ đó. Đấy chỉ là một mớ những từ ngữ bạn đã học. Hãy tìm ra điều diễn giả đang cố gắng giải thích bây giờ. Tôi có thể sống một đời sống trong đó không có phân chia gì cả (tình dục, Thượng Đế, kỹ thuật, giận dữ) – bạn theo dõi chứ ? Một đời sống trong đó không có phân chia, không có những phần mảnh ?

Người hỏi : Giây phút có một chấm dứt cho những điều này…

KRISHNAMURTI : Thưa bạn, xin chớ chỉ dẹp đi những lời nói. Bây giờ để tiếp tục : Làm sao tôi, kẻ sống trong những phần mảnh, nhiều phần mảnh chứ không phải hai (toàn bộ đời sống tôi đang sống là một hiện hữu phần mảnh, nó là kết quả của quá khứ, nó là kết quả của “Cái này đúng, cái này sai”, “Cái này thiêng liêng, cái kia không thiêng liêng” hay “Kỹ thuật và mọi thứ đó không thật sự quan trọng, người ta phải kiếm sống, nhưng đi đến đền thờ nào đó thì quan trọng vô cùng”) – làm sao tôi có thể sống không phần mảnh ? Bây giờ bạn hiểu câu hỏi chứ ?

Làm sao ? (Không “theo phương pháp gì đó”, bởi vì khoảnh khắc bạn đưa phương pháp vào thì bạn đã đưa sự phân mảnh vào) “Tôi làm thế nào ?“ là câu hỏi, nhưng bạn nói liền, “Hãy nói cho tôi phương pháp” và “phương pháp” nghĩa là : một phương pháp bạn thực hành để chống đối lại cái gì khác và bởi thế toàn bộ sự việc trở lại nơi chúng ta đã bắt đầu. Thế nên không có phương pháp. Nhưng câu hỏi “Thế nào, làm sao” chỉ là hỏi, tìm ra, chứ không phải tìm kiếm một phương pháp. Bây giờ, có thể sống mà không có phần mảnh gì cả ? Bạn hiểu câu hỏi chứ ? Nghĩa là không có phần mảnh nào ở bất kỳ cấp độ nào của hiện thể con người, của hiện hữu của tôi.

Người hỏi : Hiện thể con người là gì, thưa ngài ?

KRISHNAMURTI : Hiện thể con người là gì ? – Tôi xin lỗi chúng ta không đang thảo luận điều đó, thưa bạn. Bạn thấy bạn không chú ý. Bạn nhặt ra một từ như “hiện thể” hay một cái gì khác rồi bạn khởi hành từ đó. Nhưng đó không phải là cái chúng ta đang thảo luận. Nào, thưa bạn, làm sao tôi có thể sống khiến cho không có sự phân mảnh nào hết ? Tôi không nói, “Tốt, tôi sẽ đi và thiền định” – nó trở thành một phân mảnh khác, hay “tôi phải không nổi giận”, “tôi phải thế này thế kia” ; những câu nói ấy đều bao gồm phân mảnh. Tôi có thể sống không có phân mảnh nào, không bị xé rách ? Đúng không, thưa bạn ? Bạn hiểu câu hỏi chứ ?

Bây giờ ai sẽ trả lời cho bạn ? Bạn sẽ trở về trí nhớ ? Điều kinh này nói, Gita nói, Upanishad nói, hay ai khác nói ? Nếu bạn trở lại và cố gắng tìm ra điều gì họ nói về sống không phân mảnh, bấy giờ đó sẽ là một phần mảnh khác, phải không ?

Người hỏi : Có ai không tìm sự giúp đỡ của những kinh điển ấy ?

KRISHNAMURTI : Nếu bạn không tìm sự giúp đỡ của chúng, bấy giờ bạn ở đâu ? Làm sao bạn tìm ra điều này ? Làm sao bạn tìm ra làm cách nào để sống khiến cho không có chút phân mảnh nào hết ? Ồ, các bạn, các bạn không thấy cái đẹp của điều này.

Người hỏi : Bằng hội nhập.

KRISHNAMURTI : Tôi biết bạn trả lời như vậy. (Cười) Người hỏi nói, “Bằng hội nhập” – hội nhập với cái gì ? Hội nhập tất cả những phần mảnh lại với nhau ? Hay xếp mọi mảnh lại với nhau ? Nó là Linh Hồn Tối Cao hay Vũ Trụ hay Thượng Đế hay Jesus Christ hay Krishna ? Mọi cái đó là sự phân mảnh – bạn theo dõi chứ ? Thế nên bạn có sự thách thức này, và làm sao để đáp ứng nó, đó là quan trọng nhất – bạn hiểu chứ ? Bạn bị thách thức, làm sao bạn đáp ứng nó ?

Người hỏi : Ngài luyện tập nó trong đời sống khiến ngài trở nên hài hòa.

KRISHNAMURTI : A, hay thật ! Khi nào ? (Cười)

Người hỏi : Mỗi ngày.

KRISHNAMURTI : Không có ngày, mỗi ngày.

Người hỏi : Mỗi sáng.

Krishnamurti : Bây giờ, hãy nhìn bạn đang làm gì. Bạn chỉ uốn nắn mình theo sự thách thức. Bạn không đang trả lời nó. (Cười) Làm sao bạn trả lời nó đây, thưa bạn ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Chúng ta đã qua tất cả mọi thứ đó, thưa bạn. Bạn có vui lòng cho những diễn giả hai phút ?

Bây giờ, cái gì là sự trả lời ? Tôi đã sống một cuộc sống manh mún, hủy hoại, tan nát và bây giờ tôi phải sống – bây giờ sự thách thức đặt ra cho tôi là : “Tôi có thể sống mà không có bất kỳ sự chia mảnh nào chăng ?” Đó là sự thách thức của tôi. Bây giờ làm sao tôi đáp ứng nó ? Tôi đáp ứng nó bằng cách nói, “Tôi thật sự không biết” – đúng không ? Tôi thực sự không biết. Tôi không cố giả vờ biết. Tôi không giả vờ nói, “Vâng, đây là sự trả lời.” Khi một thách thức đặt cho bạn, một thách thức mới, sự đáp ứng phản xạ, sự đáp ứng đúng là khiêm tốn : “Tôi không biết.” Đúng không ? Nhưng bạn không nói thế. Bạn có thể nói thành thật rằng bạn không biết ? Bạn có thể, tốt. Bấy giờ bạn hiểu cái cảm nhận “tôi không biết” là sao ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Chớ trả lời quá nhanh, hãy tìm ra. Hãy sử dụng những tế bào óc của bạn.

Người hỏi : Tôi không có cách gì tìm ra. Tôi không biết và tôi không biết cách nào tìm ra.

KRISHNAMURTI : Bây giờ hãy đợi. Tôi không biết – đúng không ? Bây giờ cái gì là trạng thái của tâm thức – xin hãy theo dõi nó, hãy lắng nghe một cách yên lặng – cái gì là trạng thái của tâm thức nó nói rằng “Tôi thực sự không biết” ?

Người hỏi : Không có…

KRISHNAMURTI : Ồ, chúng ta ở đây. Các bạn quá trì trệ.

Người hỏi : Tôi không biết.

KRISHNAMURTI : Ồ, các bạn rất không trưởng thành, như trẻ em trong lớp ! Đây là một câu hỏi rất nghiêm túc chúng ta đã hỏi và các bạn chỉ ném những lời vào đó, các bạn thậm chí không có khiêm tốn để nghe và tìm ra cho chính các bạn.

Người hỏi : Không dễ, tôi không biết.

KRISHNAMURTI : Khi chúng ta nói, khi bạn nói, như vị kia vừa nói bây giờ, ông không biết, cái gì là trạng thái tâm thức đã trả lời “tôi không biết” ?

Người hỏi : Chờ đợi.

KRISHNAMURTI : Thưa bạn, bạn bao nhiêu tuổi ?

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Ồ, thưa bạn. Khi tôi nói “Tôi không biết”, tôi thực sự không biết. Nhưng tôi chờ đợi tìm ra, hay chờ đợi ai đó nói cho tôi – đúng không ? Tôi đang chờ đợi. Bởi thế khi tôi nói “Tôi không biết”, đó không phải là một sự kiện hiện thực rằng tôi không biết, bởi vì tôi hy vọng rằng ai đó sắp nói cho tôi, hay tôi sẽ tìm ra. Bạn theo dõi điều này chứ ? Vâng. Bấy giờ bạn chờ đợi, phải không ? Tại sao bạn chờ đợi ? Ai sắp nói cho bạn ? Trí nhớ của bạn ư ? Nếu trí nhớ của bạn sắp nói cho bạn, bạn lại rơi vào cùng vết cũ. Thế thì bạn chờ đợi cái gì ? Thế nên bạn nói “Tôi không chờ đợi” – bạn theo dõi chứ ? – không có chờ đợi. Không có “trong khi chờ đợi” – bạn theo dõi điều này chứ ? Tôi tự hỏi bạn có theo không. Thế nên khi bạn nói “Tôi không biết”, nghĩa là không có ai biết – đúng không ? Bởi vì nếu có ai biết, nó sẽ nói cho tôi từ sự phân mảnh – phải không ? Thế nên tôi không biết, bởi thế không có chờ đợi, không có trả lời – đúng chứ ? Vậy tôi không biết. Bấy giờ tôi tìm ra trạng thái tâm thức nói “Tôi không biết” là cái gì – bạn theo dõi nó chứ ? Nó không phải là chờ đợi, không phải là hy vọng một sự trả lời, không phải là trông mong vào trí nhớ, thẩm quyền nào đó, nó dừng dứt – tất cả cái đó đã ngừng lại. Đúng không ? Thế nên tâm thức – hãy theo nó từng bước một – thế nên tâm thức là yên lặng khi đối mặt với thử thách mới. Tôi không biết bạn có gặp cái này chăng ? (Không, không. Bạn không hiểu ?)

Bạn biết khi bạn gặp một trái núi tuyệt vời, cái đẹp, chiều cao của nó, sự uy nghi, sự trong sạch của nó, nó bắt bạn phải im lặng, phải không ? – điều này có thể kéo dài một giây nhưng sự rất vĩ đại của nó làm bạn im lặng. Và một giây sau mọi phản ứng bắt đầu. Bây giờ nếu bạn nhìn sự thách thức theo cách như vậy – nhưng bạn không làm thế bởi vì tâm thức bạn cứ huyên thiên – thế là bạn không thấy sự quan trọng hay mức độ của câu hỏi này, đó là : tôi có thể sống (sống nghĩa là bây giờ, không phải ngày mai hay hôm qua, hay một giây sau hay một giây trước) tôi có thể sống không có phân mảnh chăng ? Đây là một câu hỏi bao la – phải không ? Tại sao bạn không im lặng ?

Người hỏi : Bởi vì tôi muốn sống không phân mảnh.

KRISHNAMURTI : A – thế nghĩa là gì ?

Người hỏi : Tôi muốn tìm ra nó.

KRISHNAMURTI : Thế nghĩa là gì ? Hãy đi vào nó. Bạn không thấy sự mênh mông của câu hỏi. Tất cả điều bạn muốn làm là đi vào trạng thái khác, bởi thế bạn không thể thấy tầm cỡ của câu hỏi. Tại sao bạn không thể ? Hãy theo đuổi nó. Bạn thấy nó, khi bạn thấy một ngọn núi phi thường, óng ánh tuyết trong bầu trời xanh trong trẻo với những bóng lớn, sâu, và im lặng tuyệt đối. Tại sao bạn không thấy điều này theo cùng cách như vậy. Bởi vì bạn muốn sống trong kiểu cũ. Bạn không quan tâm với sự thấy nghĩa toàn vẹn của câu hỏi ấy, mà bạn nói, “Trời ơi, hãy nói nhanh cho tôi làm sao đến đó.”

Người hỏi : (Không nghe được)

KRISHNAMURTI : Bạn không hiểu câu hỏi ? Bạn không thấy tầm cỡ của câu hỏi này bởi vì bạn muốn đạt đến nó, có nó, bạn tham lam. Thế nên sự tham lam của bạn ngăn không cho bạn thấy sự bao la của nó. Thế thì cái gì là quan trọng ? (Hãy theo nó từng bước) Không phải sự bao la mà tham lam của bạn. Tại sao bạn tham lam – về cái gì mà bạn không hiểu một chút nào ? (Bạn chớ bực, có phải tôi cũng nói giống như con gái bạn ?)

Người hỏi : Rất tốt !

KRISHNAMURTI : Bây giờ, hãy thấy tại sao. Tại sao bạn tham, khi thậm chí bạn không hiểu cái gì bao hàm trong nó ? Thế nên bạn nói, “Tôi ngu ngốc làm sao khi tham lam một cái gì tôi không biết nó nghĩa là gì” – đúng chứ ? Thế thì điều tôi phải làm không phải là cứ tham lam, mà tìm ra những hàm ý, cái đẹp, chân lý, sự đáng yêu của cái đó. Tại sao bạn không làm như vậy, mà cứ nói “Tôi phải có nó” ?

Thế là bạn đáp ứng với một câu hỏi mới, một thách thức mới, từ cái cũ không thay đổi. Tham lam là từ cái cũ. Thế nên có thể cắt đứt quá khứ một cách toàn triệt không ? Bạn hiểu chứ ? Chính quá khứ là manh mún, nó đem lại sự phân mảnh, làm bể vỡ đời sống. Thế nên câu hỏi của tôi là : có thể thoát khỏi quá khứ một cách hoàn toàn, để cho tôi có thể sống với kỹ thuật ? Tôi không biết bạn có theo dõi điều này ? Tôi có thể thoát khỏi quá khứ, tôi có thể thoát khỏi việc là một người Ấn giáo, Phật giáo, Hồi giáo, Thiên Chúa giáo, hay cái gì khác ? Không phải “tôi có thể chăng” ; tôi phải như vậy. Thật ngu ngốc cho tôi khi tôi thuộc về giai cấp nào đó, tôn giáo nào đó, nhóm đoàn nào đó. Nó ra khỏi. Không có thời gian để nghĩ về nó như bạn gợi ý. Nó đã ra khỏi – bạn theo dõi chứ ? Thế nên có thể đoạn tuyệt với quá khứ một cách trọn vẹn ; nếu bạn có thể làm điều đó trong một chiều hướng thì bạn có thể làm điều đó một cách toàn bộ. Đúng chứ ? (Ồ, không, bạn không thấy.)

Thế nên bạn có thể, từ giây phút này, thoát khỏi trọn vẹn quốc tịch bạn, truyền thống bạn, văn hóa bạn, quá khứ bạn ? Nếu bạn không thể, bạn sống trong sự phân mảnh, và do đó đời sống cứ mãi mãi trở thành một chiến trường. Và không có ai đến giúp bạn trong việc này. Không guru, không xã hội nào, không ai giúp bạn làm điều đó. Và trong thâm tâm, bạn nhất định biết điều này. Phải không, các bạn ? Thế nên tư tưởng luôn luôn cũ kỹ – đúng không ? Hãy khám phá điều này cho chính bạn, chớ lập lại theo tôi – hãy khám phá nó. Và bạn thấy điều bạn đã khám phá là phi thường làm sao. Thế nên nếu bạn khám phá điều này – rằng tư tưởng thực sự cũ kỹ – bấy giờ tất cả quá khứ – những Shankara, những Phật, đức Christ, toàn bộ quá khứ qua đi. Không ư ? Nhưng bạn không khám phá nó. Bạn không nỗ lực khám phá nó ; bạn không muốn khám phá nó.

Người hỏi : Không, thưa ngài, có sự sợ hãi phải mất mát.

KRISHNAMURTI : Tốt, mất mát, dù sao thì bạn cũng đang mất mát !

Người hỏi : Không mất hết.

KRISHNAMURTI : Nhưng bạn đang mất mát. Bạn đang nói gì ? Bạn mất mát kinh khủng. Chỉ người mất mát là mãi mãi ở trong xung đột. Bạn mất mát, nhưng bạn không nhận ra rằng bạn đang mất mát. Thế nên tư tưởng luôn luôn cũ ; bấy giờ cái gì thấy cái gì mới ? Bạn hiểu chứ ? Tư tưởng thì luôn luôn cũ – xin hãy theo dõi cẩn thận – khi Shankara nói điều gì, tư tưởng của ông đã cũ – bạn có hiểu không ? Bởi thế điều ông nói không bao giờ mới, ông lập lại trong hệ thống từ của riêng ông điều gì ông đã nghe, và bạn lập lại nó theo ông. Thế nên tư tưởng không bao giờ mới và không bao giờ có thể mới, và sống bây giờ, mỗi ngày là cái gì hiện tại sinh động ; nó luôn luôn sinh động, trong hiện tại. Bởi thế khi bạn cố gắng hiểu hoạt động trong hiện tại với quá khứ, nó là tư tưởng, bấy giờ bạn chẳng hiểu nó chút nào ; bấy giờ có phân mảnh, và đời sống trở thành xung đột. Thế nên bạn có thể sống trọn vẹn đến độ chỉ có cái hiện tại sinh động bây giờ ? Và bạn không thể sống như vậy nếu bạn không hiểu và do đó cắt đứt mình hoàn toàn khỏi quá khứ, bởi vì chính bạn là quá khứ. Bạn thấy bạn không may mắn nếu tiếp tục chỉ nghe là – nếu năm tới tôi đến bạn sẽ lập lại cùng ngón nghề cũ kỹ ấy.

Người hỏi : Thưa ngài, nếu chúng ta không ở trong quá khứ mà ở trong hiện tại, nó cũng không trở thành quá khứ và tương lai – làm thế nào chúng ta biết chúng ta đúng ?

KRISHNAMURTI : Bạn không phải chắc chắn là bạn đúng – hãy sai lầm ! Tại sao bạn sợ bạn đúng hay sai ? Nhưng câu hỏi của bạn không vững chắc chút nào vì bạn chỉ nói, bạn chỉ lý thuyết hóa. Bạn nói, “Nếu điều này xảy ra, điều kia sẽ xảy ra.” Nhưng nếu bạn đem nó vào hành động bấy giờ bạn sẽ biết không có cái gì là “đi sai” như vậy cả.

Người hỏi : Thưa ngài, khi chúng tôi về đến nhà chúng tôi thấy những đứa con và quá khứ lại đến.

Người hỏi : Shankara có thể đã đi.

KRISHNAMURTI : Tôi hy vọng điều đó đã đi. Shankara có thể đã đi nhưng những đứa trẻ còn ở lại. (Cười) Những đứa trẻ là quá khứ sao ? Chúng là quá khứ theo một nghĩa. Và chúng là những con người đang sống, bạn có thể giáo dục chúng sống một cách trọn vẹn, như chúng ta đã nói ?

Người hỏi : Đúng vậy, thưa ngài, ngài đã trả lời điều đó, cám ơn.

KRISHNAMURTI : Điều đó nghĩa là tôi phải giúp đỡ chúng cho chúng được thông minh, giúp đỡ chúng cho chúng nhạy cảm, bởi vì tính nhạy cảm, nhạy cảm cao độ là trí thông minh cao nhất. Thế nên nếu không có trường chung quanh bạn, bạn phải giúp chúng ở nhà để nhạy cảm, để nhìn những cái cây, để nhìn những đóa hoa, để nghe những con chim, để trồng cây nếu bạn có một cái sân – hay nếu bạn không có sân, thì để có một cái cây trong chậu và nhìn nó, để yêu quý nó, tưới cho nó, không làm rách lá nó. Và vì trường học không muốn chúng nhạy cảm, có giáo dục, thông minh (trường học chỉ hiện hữu để thi cử và kiếm việc làm) bạn phải giúp đỡ chúng ở nhà, giúp đỡ chúng bàn luận với bạn, tại sao bạn đến một đền chùa, tại sao bạn làm lễ này, tại sao bạn đọc Kinh thánh, kinh Gita – bạn theo dõi chứ ? – để cho chúng hỏi bạn mọi lúc, để cho bạn hay ai khác không trở thành một thẩm quyền. Nhưng tôi e rằng bạn sẽ không làm điều nào bởi vì khí hậu, thực phẩm, truyền thống thì quá nhiều cho bạn, khiến bạn trượt lại và sống một cuộc sống xấu xí kinh khủng. Nhưng tôi nghĩ, nếu bạn có năng lượng, đam mê, đó là cách duy nhất để sống.

MADRAS 
12 tháng Giêng 1968
 
 

TVHS