ẤN ĐỘ
IV
Ba cuộc Nói
Chuyện ở Madras
1
Nghệ thuật thấy
2
Tự do
3
Cái thiêng liêng
1
NGHỆ
THUẬT THẤY
Thấy,
không phải từng phần mà toàn phần. “Hành động thấy là
chân lý duy nhất.“ Chỉ một phần mảnh của tâm bao la được
dùng. Ảnh hưởng phần mảnh của văn hóa, truyền thống.
“Sống trong một góc nhỏ của một trường méo mó.“ “Bạn
không thể thấu hiểu qua một phần mảnh.“
Giải
thoát khỏi “góc nhỏ”. Cái đẹp của thấy.
Hôm
trước chúng ta nói đến quan sát là rất quan trọng như thế
nào. Đó hoàn toàn là một nghệ thuật mà người ta phải
đặt nhiều chú ý. Chúng ta chỉ thấy rất từng phần, thiên
lệch, chúng ta không bao giờ thấy cái gì trọn vẹn, với
toàn thể tâm chúng ta, hay với sự đầy đủ lòng chúng ta.
Và trừ phi chúng ta học nghệ thuật phi thường này, tôi thấy
hình như chúng ta sẽ hoạt động, sống, bằng một phần rất
nhỏ của tâm thức, bằng một mảng nhỏ của bộ óc. Chúng
ta chưa hề thấy cái gì trọn vẹn, vì nhiều lý do, bởi vì
chúng ta quá quan tâm đến những vấn đề của chúng ta, hay
chúng ta quá bị quy định, quá chất nặng đức tin, truyền
thống, quá khứ, đến độ những cái ấy ngăn cản chúng
ta thấy hay nghe. Chúng ta không bao giờ thấy một cái cây,
chúng ta thấy cái cây qua hình ảnh chúng ta có về nó, quan
niệm về nó ; nhưng quan niệm, kiến thức, kinh nghiệm, thì
hoàn toàn khác với cái cây thực. Ở đây những cây lớn
bao quanh, và nếu các bạn nhìn quanh, khi diễn giả nói về
chủ đề thấy, nếu các bạn thực sự nhìn, các bạn sẽ
thấy khó khăn cực kỳ như thế nào để thấy nó trọn vẹn,
mà không có hình ảnh, không màn ảnh, chặn giữa sự thấy
và sự kiện thực sự. Xin hãy làm điều này, chớ nhìn tôi
– hãy nhìn vào cái cây, tìm ra liệu bạn có nhìn nó trọn
vẹn hay không. Trọn vẹn tôi hiểu là với toàn thể tâm thức
và lòng mình, không phải một phần mảnh của nó, bởi vì
điều chúng ta thâm nhập chiều nay đòi hỏi quan sát như vậy,
thấy như vậy. Trừ phi bạn thực sự làm điều này (không
lý thuyết hóa, trí thức hóa hay nêu lên những giải pháp
không phù hợp), tôi e rằng bạn sẽ không thể theo sát điều
chúng ta sắp cùng nhau thâm nhập.
Chúng
ta không bao giờ thấy, hay thực sự nghe, điều người khác
đang nói ; chúng ta hoặc xúc cảm, tình cảm hay quá trí thức
– điều này rõ ràng ngăn chúng ta thực sự thấy màu sắc,
cái đẹp của ánh sáng, những cái cây, chim chóc và nghe những
con quạ kia ; chúng ta không hề tương quan trực tiếp với
bất kỳ cái nào trong những cái ấy. Và tôi rất nghi ngờ
hình như chúng ta không tương quan với bất cứ cái gì, thậm
chí với chính những ý nghĩ, tư tưởng, động cơ, cảm tưởng
của chúng ta ; luôn luôn có hình ảnh nó đang quan sát, dù
khi chúng ta tự quan sát mình.
Thế
nên rất quan trọng cần hiểu rằng hành động thấy là chân
lý duy nhất ; không có cái gì khác. Nếu tôi biết làm sao
để thấy một cái cây, một con chim, một khuôn mặt thân
mến, hay một nụ cười của trẻ nhỏ – nó ở đây, tôi
không phải làm điều gì nữa. Nhưng sự thấy con chim, cái
lá, nghe tiến ồn ào của những con chim, trở nên hầu như
không thể bởi vì hình ảnh người ta xây dựng nên, không
chỉ về thiên nhiên mà còn về những người khác. Và quả
thật, những hình ảnh này đã ngăn cản chúng ta thấy và
cảm nhận ; cảm nhận hoàn toàn khác với tính tình cảm và
xúc cảm.
Và
như chúng ta đã nói, chúng ta thấy mọi sự một cách manh
mún và chúng ta từ nhỏ đã được huấn luyện để nhìn,
quan sát, học, sống trong một phần mảnh. Và có một khoảng
bao la của tâm thức chúng ta chưa từng tiếp xúc hay biết
; tâm ấy thì bao la, vô lượng, nhưng chúng ta chưa bao giờ
tiếp xúc với nó, chúng ta không biết tính chất của nó bởi
vì chúng ta chưa bao giờ nhìn một cái gì trọn vẹn, với
toàn thể tâm thức chúng ta, lòng chúng ta, hệ thống thần
kinh, mắt, tai của chúng ta. Với chúng ta, lời chữ, quan niệm
là cực kỳ quan trọng, chứ không phải việc thấy và làm.
Nhưng có quan niệm, nó là một đức tin, một ý niệm, sống
theo quan niệm như vậy sẽ ngăn cản chúng ta thực sự thấy,
thực sự làm ; và do đó chúng ta nói chúng ta có những vấn
nạn rắc rối trong hành động, làm cái gì hay không làm cái
gì, và xung đột sanh khởi giữa hành vi và quan niệm.
Xin
hãy quan sát điều tôi đang nói, không chỉ nghe những lời
của diễn giả, mà tự quan sát các bạn, dùng diễn giả như
một tấm kiếng trong đó các bạn có thể thấy chính mình.
Điều diễn giả nói rất ít quan trọng, và chính diễn giả
thì chẳng quan trọng gì cả, nhưng cái gì bạn thu thập từ
tự quan sát mình thì quan trọng. Sở dĩ như vậy bởi vì phải
có một cuộc cách mạng toàn triệt, một thay đổi trọn vẹn
trong tâm thức chúng ta, trong cách sống, cảm nhận, trong những
hoạt động của đời sống hàng ngày của chúng ta. Và một
cuộc cách mạng căn cơ, sâu xa như vậy chỉ có thể được
khi chúng ta biết cách nhìn ; bởi vì khi bạn nhìn, bạn không
chỉ nhìn bằng hai mắt mà còn nhìn với tâm bạn. Tôi không
biết bạn có lái xe bao giờ chưa ; nếu có, bạn không chỉ
tỉnh giác bằng mắt chiếc xe đang tiến gần, mà tâm bạn
còn xem chừng xe đến khúc quanh, con đường bên, những chiếc
xe đến và đi. Và sự thấy này không chỉ là thấy qua mắt
và thần kinh, mà còn thấy với lòng bạn, với tâm thức bạn,
và bạn không thể thấy trọn vẹn như thế này nếu bạn
đang sống, vận hành, suy nghĩ, hành động trong một phần
mảnh của tâm thức toàn diện.
Hãy
nhìn điều gì đang xảy ra trong thế giới – chúng ta bị
quy định bởi xã hội, bởi văn hóa chung quanh, và văn hóa
ấy là sản phẩm của con người – không có cái gì thiêng
liêng và vĩnh cửu về văn hóa. Văn hóa, xã hội, sách, ra
đi ô, mọi cái chúng ta nghe và thấy, nhiều ảnh hưởng chúng
ta ý thức được hay không, tất cả những cái đó khuyến
khích chúng ta sống trong một phần mảnh rất nhỏ của trường
bao la của tâm. Bạn đến trường và học một kỹ thuật
để kiếm sống ; trong bốn hay năm mươi năm bạn tiêu dùng
cuộc đời bạn, thời gian, năng lượng, tư tưởng của bạn
trong mảnh đất nhỏ bé của sự chuyên môn hóa ấy. Và có
trường bao la, vũ trụ bao la của tâm thức. Trừ phi chúng
ta đem lại một thay đổi tận gốc trong sự phân mảnh này,
còn không thì chẳng có cách mạng nào cả ; sẽ chỉ có những
đổi dạng về kinh tế, xã hội, và cái gọi là văn hóa nhưng
con người tiếp tục khổ đau, tiếp tục xung đột, chiến
tranh, thống khổ, phiền não và thất vọng.
Bị
thôi miên là tuân thủ trọn vẹn, làm việc theo tư tưởng
của người khác, mất hết tự chủ. Ngày nay văn hóa và xã
hội đang làm đúng điều đó với mỗi chúng ta. Văn hóa và
xã hội đã thôi miên chúng ta. Xin hãy nghe rất cẩn thận,
sự thôi miên không chỉ ở những nơi đặc biệt, mà được
làm trên toàn thế giới. Khi bạn đọc kinh Gita không ngừng
hay kinh Koran, hay lập lại những lời nào đó, bạn đang làm
đúng điều đó. Khi bạn nói, “Tôi là một người Ấn giáo”,
“Tôi là một người Phật giáo”, “Tôi là một người
Hồi giáo”, “Tôi là một người Thiên Chúa giáo”, cùng
cái khuôn khổ ấy được lập lại, bạn bị đánh hơi mê,
bị thôi miên ; và kỹ thuật đang làm đúng cùng một điều
đó. Bạn có thể là một luật sư sáng trí, một kỹ sư hạng
nhất, hay một nghệ sĩ, hay một nhà khoa học vĩ đại, nhưng
luôn luôn ở trong một phần mảnh của cái toàn thể. Tôi
không biết bạn có thấy điều này không, không phải bởi
vì tôi diễn tả nó, mà thực sự thấy cái đang xảy ra. Những
người Cộng sản đang làm điều ấy, những người Tư bản
đang làm điều ấy, mọi người, cha mẹ, trường học, giáo
dục, họ đều đang thành hình cho tâm thức để vận hành
trong một khuôn khổ nào đó. Và chúng ta luôn luôn quan tâm
đến việc đem lại thay đổi trong khuôn khổ, trong phần mảnh.
Thế
thì, thực hiện điều này thế nào, không phải về mặt lý
thuyết, không phải như một ý tưởng, mà thấy sự thực
của nó – bạn có thấu hiểu, có thấy cái hiện thực ?
Cái hiện thực là cái xảy ra mỗi ngày và được nói đến
trong báo chí, bởi những nhà chính trị, qua văn hóa và truyền
thống, trong gia đình, làm cho bạn tự gọi mình là người
Ấn, hay bất cứ cái gì bạn nghĩ rằng bạn là. Bấy giờ
khi bạn thấy, bạn phải tự hỏi chính bạn (tôi chắc bạn
sẽ tự hỏi nếu bạn thấy điều đó) và đó là tại sao
rất quan trọng cần hiểu bạn thấy như thế nào. Nếu bạn
thực sự thấy nó, bấy giờ câu hỏi sẽ là, “Làm sao toàn
bộ tâm thức có thể hoạt động ?” (Tôi không nói đến
cái phần mảnh, không phải cái tâm thức bị điều kiện
hóa, cũng không phải cái tâm thức được giáo dục, tinh tế,
cái tâm thức sợ hãi nói, “có Thượng Đế” hay “không
có Thượng Đế”, “có gia đình tôi, gia đình bạn, quốc
gia tôi, quốc gia bạn.”) Bấy giờ bạn sẽ hỏi, “Toàn
thể tâm thức này là thế nào, làm sao nó có thể vận hành
toàn bộ, dù khi đang học một kỹ thuật ?” Dù phải học
một kỹ thuật và sống trong một liên hệ với những người
khác, trong xã hội vô trật tự hiện thời – khi mang điều
này trong tâm thức, người ta phải hỏi câu hỏi này, một
câu hỏi nền tảng : “Làm sao toàn thể tâm thức này được
hoàn toàn nhạy cảm, để cho thậm chí phần mảnh cũng trở
nên nhạy cảm ?” Tôi không biết bạn có hiểu câu hỏi của
tôi không, chúng ta sẽ đi đến theo một cách khác.
Vào
lúc này chúng ta không nhạy cảm ; có những điểm trong trường
tâm thức này là nhạy cảm, nhạy cảm khi nhân cách, phong
cách riêng của chúng ta, hay những lạc thú riêng của chúng
ta bị bác bỏ – bấy giờ có một cuộc chiến. Chúng ta nhạy
cảm trong từng phần mảnh, trong những điểm, nhưng chúng
ta không nhạy cảm trọn vẹn ; thế thì câu hỏi là, “Làm
sao cái phần mảnh, nó là phần của cái toàn thể, nó đang
cùn lụt bằng sự lặp lại mỗi ngày, làm sao cái phần mảnh
ấy cũng được nhạy cảm như cái toàn thể ?” Câu hỏi
này khá rõ chứ ?
Có
lẽ đây là một câu hỏi mới với bạn, hầu như bạn chưa
bao giờ tự hỏi mình câu đó. Bởi vì chúng ta đều hài lòng
sống với ít rắc rối và xung đột càng tốt, trong phần
nhỏ ấy của trường đời sống chúng ta, đánh giá văn hóa
hay lạ của phần nhỏ ấy đối nghịch với những văn hóa
khác, Tây phương hay cái nào khác. Thậm chí chúng ta không
biết hàm ý của sự việc ấy là gì – sống trong một phần
mảnh nhỏ, một góc của trường rất bao la này. Chúng ta không
thấy chúng ta quan tâm sâu xa đến cái phần nhỏ như thế
nào, và chúng ta cứ cố gắng tìm ra những câu trả lời cho
vấn nạn cuộc đời bên trong phần mảnh ấy, bên trong góc
nhỏ của đời sống bao la này. Chúng ta tự hỏi, làm sao tâm
thức (nó hiện đang một nửa ngủ trong trường bao la này,
bởi vì chúng ta chỉ quan tâm vào phần nhỏ), làm sao chúng
ta trở nên tỉnh thức toàn bộ với cái toàn bộ này, trở
nên nhạy cảm trọn vẹn ?
Bây
giờ, trước hết, không có phương pháp nào cả. Bởi vì phương
pháp nào, hệ thống nào, sự lập lại thói quen nào, cũng
vốn là phần của góc nhỏ của trường bao la đó. (Chúng
ta có cùng nhau hành trình, có cùng nhau trong một chuyến đi,
hay bạn rớt lại đàng sau ?) Điều đầu tiên là thấy sự
kiện thực tế của góc nhỏ và những đòi hỏi của nó là
gì. Rồi chúng ta có thể đặt câu hỏi, “Làm sao chúng ta
có thể làm cho toàn bộ trường trọn vẹn nhạy cảm ?”,
bởi vì trong đó có cuộc cách mạng độc nhất chân thật.
Khi có nhạy cảm toàn bộ của toàn bộ tâm thức, bấy giờ
chúng ta sẽ hành động khác ; suy nghĩ, cảm nhận của chúng
ta sẽ hoàn toàn ở một chiều kích khác. Nhưng không có phương
pháp. Chớ nói, “Làm sao tôi đi đến, thành tựu, trở nên
nhạy cảm ?” – bạn không thể đến lớp để thành nhạy
cảm, bạn không thể đọc sách hay nghe nói phải làm gì để
được nhạy cảm. Đó chỉ là điều bạn đang làm trong góc
của trường, và nó khiến bạn càng vô cảm hơn, sự kiện
này có thể nhìn thấy trong cuộc sống hàng ngày của bạn,
với những nhẫn tâm chai sạn của nó, hung dữ, bạo lực
của nó. (Tôi không biết bạn có thấy những bức ảnh trên
báo về những người lính Việt Nam và Hoa Kỳ bị thương.
Bạn có thể thấy rồi và nói, “Tôi rất buồn”, nhưng
nó không xảy ra với bạn, với gia đình bạn, với con bạn).
Thế nên chúng ta trở nên nhẫn tâm chai sạn bởi vì chúng
ta vận hành, sống, hành động, trong góc nhỏ vụn vằn của
một trường méo mó.
Không
có phương pháp. Xin thấu hiểu điều này, bởi vì khi bạn
thấu hiểu nó, bạn thoát khỏi sức nặng khổng lồ của
mọi quyền hành, và như thế thoát khỏi quá khứ. Tôi không
biết bạn có thấy điều này không. Quá khứ nằm trong văn
hóa của chúng ta, mà chúng ta nghĩ là rất diệu kỳ, và tất
cả cái đó được bỏ qua một bên, mãi mãi, khi bạn thấu
hiểu rằng không có bất cứ loại phương pháp nào để đem
đến tự do, giải thoát khỏi “cái góc nhỏ” ấy. Nhưng
bạn phải học tất cả về cái góc nhỏ. Bấy giờ bạn thoát
khỏi gánh nặng làm bạn vô cảm. Những người lính được
huấn luyện để giết, thực hành ngày này sang ngày khác,
tháng này qua tháng khác, một cách nhẫn tâm, khiến họ không
còn cảm nhận của con người. Và đó là loại được làm
ra cho chúng ta mỗi ngày, mọi lúc, bằng báo chí, bởi các
nhà chính trị, bởi những guru, bởi những giám mục, khắp
nơi trên thế giới.
Bây
giờ, không có phương pháp, người ta phải làm gì ? Phương
pháp bao hàm thực hành, lệ thuộc, phương pháp của anh, phương
pháp của tôi, con đường của nó và con đường của người
khác, guru của tôi biết nhiều hơn một tí, guru này thì dỏm,
guru đó thì không, – tất cả những cái đó đều hoạt động
trong một góc rất nhỏ của một trường thối nát và hư
hỏng.
Người
ta phải làm gì ? Bạn có hiểu câu hỏi của tôi bây giờ
không ? Vấn đề là thế này : chúng ta không biết chiều sâu
và sự bao la của tâm. Bạn có thể đọc về nó, bạn có
thể đọc những tâm lý gia hiện đại, hay những vị thầy
ngày xưa đã nói về nó – hãy nghi ngờ cái hiểu từ chỗ
nào khác bởi vì chính bạn phải tìm ra, chứ không phải theo
ý kiến của ai. Chúng ta không biết nó – cái tâm – bạn
không biết nó, thế nên bạn không thể có quan niệm nào về
nó. Bạn có hiểu chúng ta đang nói gì không ? Bạn không thể
có những ý niệm, ý kiến, kiến thức nào về nó. Thế nên
bạn thoát khỏi mọi giả thiết, mọi thần học.
Vậy
thì một lần nữa, phải làm gì ? Tất cả cái người ta phải
làm là thấy. Thấy cái góc hẹp, cái nhà nhỏ người ta đã
xây nên trong một góc của một trường bao la, vô lượng ;
và sống ở đó, chiến đấu, cãi cọ, cải thiện (hay biết
mọi cái đang tiếp diễn ở đó), hãy thấy nó. Và đó là
tại sao rất quan trọng cần hiểu thấy có nghĩa là gì, bởi
vì khoảnh khắc có xung đột bạn liền thuộc về góc cô
lập đó. Nơi nào có thấy, nơi đó không có xung đột. Đó
là tại sao người ta phải học ngay từ bắt đầu – không,
không phải bắt đầu, mà bây giờ – học thấy. Không phải
ngày mai, vì làm gì có ngày mai – chỉ sự tìm kiếm lạc
thú, hay sợ hãi hay đau khổ sáng chế ra cái “ngày mai”
ấy. Thực ra không có ngày mai về mặt tâm lý, mà trí óc,
tâm thức đã tạo ra thời gian ; nhưng chúng ta sẽ thâm nhập
điều này ở sau.
Thế
nên điều người ta phải làm là thấy. Bạn không thể thấy
nếu bạn không nhạy cảm, và bạn không nhạy cảm nếu bạn
có một hình ảnh giữa bạn và vật được thấy. Bạn hiểu
chứ ? Thế nên thấy là hành động của thương yêu. Bạn
biết cái gì làm cho toàn bộ tâm thức nhạy cảm ? – chỉ
là thương yêu. Bạn có thể học một kỹ thuật và cả thương
yêu ; nhưng nếu bạn có kỹ thuật và không có thương yêu
bạn sẽ hủy hoại thế giới. Hãy xem nó trong chính bạn,
hãy đi vào nó trong tâm thức và tấm lòng các bạn và các
bạn sẽ thấy nó cho chính các bạn. Thấy, quan sát, nghe, đấy
là những hành vi vĩ đại nhất, bởi vì bạn không thể thấy
nếu bạn nhìn ra từ cái góc nhỏ bé đó, bạn không thể
thấy cái gì đang xảy ra trong thế giới, sự tuyệt vọng,
lo âu, sự cô độc làm đau nhức, những giọt nước mắt
của những bà mẹ, người vợ, người tình, của những người
đã bị giết chết. Nhưng bạn phải thấy tất cả điều
này, không theo cách xúc cảm, tình cảm, không nói, “Nào,
tôi chống chiến tranh” hay, “Tôi ủng hộ chiến tranh”,
vì tính tình cảm và chủ nghĩa xúc động ấy là những thứ
hủy diệt nhất – chúng không có những sự kiện và như
vậy không có cái đang là. Thế nên, thấy là hoàn toàn quan
trọng. Sự thấy là sự hiểu ; bạn không thể hiểu qua tâm
thức, qua trí năng, hay hiểu qua một phần mảnh. Chỉ có hiểu
khi tâm thức bình lặng trọn vẹn, nghĩa là khi không có hình
ảnh.
Thấy
hủy diệt mọi hàng rào. Nào, thưa các bạn, bao giờ có sự
phân chia giữa bạn và cái cây, giữa bạn và tôi, và giữa
bạn và hàng xóm (“hàng xóm” này có thể cách ngàn dặm
hoặc ở cạnh nhà), thì phải có xung đột. Phân chia nghĩa
là xung đột, thật giản dị. Và chúng ta đã sống trong xung
đột, chúng ta quen xung đột và phân chia. Mọi phân chia này
phải nuôi dưỡng chiến tranh. Điều này không có nghĩa chúng
ta phải đồng ý hoàn toàn với nhau, hay nếu tôi không đồng
ý thì tôi phải có chiến tranh với anh ; không có đồng ý
hay không đồng ý gì cả khi bạn thấy cái gì đúng như nó
là. Chỉ khi các bạn có những ý kiến về cái bạn thấy,
mới có không đồng ý và bèn có phân chia. Khi bạn và tôi
thấy đó là mặt trăng, bấy giờ không có sự không đồng
ý, đó là mặt trăng. Nhưng nếu bạn nghĩ nó là cái gì khác,
và tôi nghĩ nó là cái gì khác, bấy giờ phải có phân chia
và từ đó xung đột. Thế nên khi thấy một cái cây, khi bạn
thực sự thấy nó, thì không có phân chia giữa bạn và cái
cây, không có người quan sát đang thấy cái cây.
Chúng
ta nghe một hôm nọ một bác sĩ rất uyên bác, ông đã dùng
một chất kích thích gọi là L.S.D., một liều nhỏ thôi, và
có hai bác sĩ bên cạnh ông với một máy thu âm ghi những
gì ông nói. Sau vài phút ông thấy những bông hoa trên bàn
trước mặt ông, và giữa những hoa ấy và ông không có không
gian. Không phải là ông tự đồng hóa với những hoa ấy,
mà không có không gian, nghĩa là không người quan sát. Chúng
ta không khuyến khích các bạn nên dùng L.S.D., bởi vì nó có
những hậu quả tai hại của nó ; và khi bạn dùng những thứ
như vậy bạn sẽ nô lệ cho chúng. Nhưng có một cách đơn
giản, trực tiếp, tự nhiên hơn nhiều, đó là quan sát một
cái cây, một đóa hoa, khuôn mặt của một người ; nhìn vào
bất cứ cái gì, và nhìn đến độ không gian giữa bạn và
chúng không còn hiện hữu. Và bạn chỉ có thể nhìn cách
ấy khi có thương yêu – từ này đã bị lạm dụng quá đỗi.
Chúng
ta sẽ không đi vào vấn đề thương yêu lúc này, nhưng khi
bạn có sự nhận biết quan sát thực sự, thấy thực sự
này, bấy giờ sự thấy ấy mang theo với nó sự loại bỏ
phi thường cả thời gian và không gian và khi ấy có thương
yêu. Và bạn không thể có thương yêu mà không nhận ra cái
đẹp. Bạn có thể nói về cái đẹp, viết, vẽ, nhưng nếu
bạn không có thương yêu thì không có cái gì đẹp cả. Không
có thương yêu nghĩa là bạn hoàn toàn không nhạy cảm. Và
bởi vì bạn hoàn toàn không nhạy cảm bạn bèn thoái hóa.
Đất nước này đang thoái hóa. Chớ nói, “Những xứ sở
khác cũng không thoái hóa đấy sao ?” – dĩ nhiên chúng cũng
vậy, nhưng các bạn đang thoái hóa, dù về kỹ thuật bạn
có thể là một kỹ sư giỏi phi thường, một luật gia kỳ
lạ, một kỹ thuật gia biết điều hành dàn máy tính điện
tử ; nhưng bạn thoái hóa bởi vì bạn không nhạy cảm với
toàn bộ tiến trình sống.
Vấn
nạn nền tảng của chúng ta bấy giờ là – không phải làm
sao ngừng những cuộc chiến tranh, không phải vị thần linh
nào, không phải hệ thống chính trị hay kinh tế nào tốt
hơn, không phải đảng nào xứng đáng để bầu hơn, mà vấn
nạn căn bản cho con người, dù nó ở Mỹ, Ấn Độ, Nga hay
nơi nào khác, là vấn đề thoát khỏi “góc nhỏ” này. Và
cái góc nhỏ ấy chính là chúng ta, cái góc nhỏ ấy là cái
tâm thức nhỏ hẹp kém phẩm chất của bạn. Chúng ta đã
làm ra cái góc nhỏ này, bởi vì tâm thức nhỏ và riêng của
chúng ta đã phân mảnh và bởi thế không có khả năng nhạy
cảm với cái toàn thể ; chúng ta muốn cái phần nhỏ này
được làm cho an toàn, bình an, bình lặng, thỏa mãn, lạc
thú, nhờ đó không có mọi đau đớn, bởi vì tự căn bản,
chúng ta đang tìm kiếm lạc thú. Và nếu bạn đã khảo sát
lạc thú, lạc thú của riêng bạn, quan sát nó, xem xét nó,
đi vào nó, bạn sẽ thấy rằng nơi nào có lạc thú nơi đó
có khổ đau. Bạn không thể có cái này mà không có cái kia
; và chúng ta luôn luôn đòi hỏi lạc thú nhiều hơn và do
đó mời mọc khổ đau nhiều hơn. Và trên đó chúng ta đã
xây dựng phần tử này, mà chúng ta gọi là đời người.
Thấy là tiếp xúc thân mật với nó và bạn không thể tiếp
xúc thân mật, thực sự với nó nếu bạn có những quan niệm,
đức tin, giáo điều hay ý kiến.
Thế
nên cái quan trọng là không phải học mà là thấy và nghe.
Hãy nghe những con chim, nghe tiếng nói của vợ bạn, dù bực
tức, đẹp hay xấu, hãy nghe nó và nghe tiếng nói của chính
bạn dù đẹp, xấu hay gấp gáp. Rồi từ sự nghe này bạn
sẽ thấy rằng mọi chia cách giữa người quan sát và cái
được quan sát bèn chấm dứt. Thế nên không có xung đột
nữa, và bạn quan sát cẩn thận đến độ chính sự quan sát
là kỷ luật ; bạn không phải áp đặt kỷ luật. Và đó
là cái đẹp, đó là cái đẹp của thấy. Nếu bạn có thể
thấy, bạn không có gì khác để làm, bởi vì trong cái thấy
này có tất cả kỷ luật, tất cả đức hạnh, nó là sự
chú ý. Và trong cái thấy này có tất cả cái đẹp, và với
cái đẹp bèn có thương yêu. Bấy giờ khi có thương yêu bạn
không còn gì để làm nữa. Bấy giờ bạn hiện diện ở đâu,
bạn có thiên đường chỗ đó ; bấy giờ tất cả cái thấy
đến điểm chấm dứt.
MADRAS
3
tháng Giêng 1968
2
TỰ
DO
Chia
xẻ một tâm tự do. “Nếu chúng ta gặp gỡ cái này, đó
thực sự là một đóa hoa huyền nhiệm.“ Tại sao con người
không có cái này ? Sợ hãi. “Sống” là không sống. Những
lời chữ được cho là bản chất. Hao phí năng lượng. “Tâm
trưởng thành thì không có so sánh… không có đo đạc.“
Hiệu lực của “đời sống bạn sống mỗi ngày… không
hiểu nó bạn sẽ chẳng bao giờ hiểu thương yêu, cái đẹp
hay cái chết.” Qua phủ định, cái độc nhất vốn là khẳng
định hiện bày.
Thật
thích thú và đáng bỏ công nếu chúng ta có thể cùng nhau
chia xẻ một tâm không khốn khổ, nó vốn tự do, không có
những hàng rào, nó thấy những sự vật như chúng là, nó
thấy rằng có một khoảnh cách của thời gian chia tách con
người với thiên nhiên và với đồng loại, nó thấy ý nghĩa
của thời gian và không gian khủng khiếp, đáng sợ, nó biết
cái gì thực sự là tính chất của thương yêu. Nếu chúng
ta có thể chia xẻ cái này – không phải một cách trí thức,
khôn khéo, triết lý, mà thực sự chia xẻ nó, nếu chúng ta
có thể làm điều đó thì tôi nghĩ mọi vấn đề của chúng
ta sẽ chấm dứt. Nhưng sự chia xẻ này không phải với người
khác trước, mà người ta phải trước tiên tự mình có nó.
Bấy giờ khi bạn có nó bạn sẽ có nó dồi dào. Và khi có
sự dồi dào này, cái một và cái nhiều là như nhau, như một
cái cây đầy lá, trong đó một lá thì hoàn hảo và là phần
của toàn thể cái cây.
Nếu
chúng ta có thể, buổi chiều nay, chia xẻ tính chất này, không
phải với diễn giả, mà bằng cách có nó rồi chia xẻ nó.
Bấy giờ vấn đề chia xẻ không sanh khởi nữa. Nó giống
như một đóa hoa đầy hương chẳng biết gì đến chia xẻ,
nhưng luôn luôn có ở đó cho bất kỳ người nào đi qua cũng
được thưởng thức. Và dù người rất gần trong vườn hay
rất xa, tất cả đều như nhau đối với đóa hoa, bởi vì
nó tràn đầy hương, thế nên nó chia xẻ với mọi sự. Nếu
người ta gặp gỡ cái này, đó thực sự là đóa hoa huyền
nhiệm. Nó chỉ có vẻ huyền nhiệm bởi vì chúng ta thì quá
đầy xúc cảm và tình cảm, các thứ này thì có rất ít ý
nghĩa ; người ta có thể thương cảm, rộng lượng, rất tốt,
dịu dàng và cực kỳ lịch sự nhưng tính chất của nó, như
tôi đã nói, thì hoàn toàn khác với mọi cái này. Và không
ngạc nhiên tự hỏi tại sao những con người không có cái
này. Họ sinh con, họ hưởng thụ tình dục, sự âu yếm, một
tính chất cùng nhau chia xẻ cái gì đó với đồng bạn, bè
bạn, nhưng cái này – tại sao họ không có nó ? Bởi vì khi
nó hiện diện, bấy giờ mọi vấn nạn nào có thể có đều
chấm dứt. Và bạn có tự hỏi một cách ơ thờ, vào dịp
nào đó, khi bạn đi bộ trong một đường phố bẩn thỉu,
hay ngồi trên một chiếc xe buýt, hay khi bạn bên bờ biển
trong một kỳ nghỉ, hay trong rừng với chim, cây, suối và
thú hoang, có bao giờ bạn hỏi – tại sao con người này,
đã từng sống hàng triệu năm, tại sao nó không có cái này,
đóa hoa không phai màu phi thường này ?
Chúng
ta sống một cuộc đời đơn điệu, cùn lụt trong môi trường
của những rắc rối và lo âu của chúng ta đến độ chúng
ta không hề hỏi câu này. Và nếu chúng ta tự hỏi câu hỏi
này (như chúng ta đang làm, dưới tán cây này trong một buổi
chiều bình lặng, với tiếng ồn của những con quạ), tôi
tự hỏi cái gì là sự trả lời của chúng ta. Câu trả của
các bạn thì theo sự căng thẳng của chính các bạn trong khi
hỏi, và sự khẩn cấp của nó. Nhưng chúng ta không căng thẳng
cũng không khẩn cấp, và chúng ta không khẩn cấp hay căng
thẳng bởi vì chúng ta không có năng lượng. Nhìn bất cứ
cái gì, một con chim, một con quạ trên cành tự trang điểm
bộ lông, nhìn vào đó với tất cả con người của bạn,
với mọi tai, mắt, dây thần kinh, tâm thức và lòng, nhìn
vào nó một cách trọn vẹn, đòi hỏi năng lượng, không phải
năng lượng kém cỏi của một tâm thức phân tán vì chiến
đấu, tự hành hạ, đầy những gánh nặng. Và như vậy nó
không có năng lượng, năng lượng là đam mê.
Và
nếu chúng ta hỏi, không phải với sự tò mò mà với tất
cả đam mê chúng ta có, bấy giờ câu trả lời là gì ? Nhưng
chắc các bạn sợ đam mê, vì đối với phần lớn con người
đam mê là tham dục, đam mê phát nguồn từ dục tình và mọi
cái đó. Hay đam mê có thể được cảm nhận qua sự đồng
hóa với đất nước chúng ta thuộc về, hay đam mê đối với
thần linh nhỏ nào đó, do bàn tay và trí óc làm ra ; và như
vậy với chúng ta, đam mê đúng ra là một cái gì đáng sợ
bởi vì nếu chúng ta có một đam mê như vậy chúng ta không
biết nó sẽ đem chúng ta đi đâu. Và thế nên chúng ta rất
cẩn thận đưa nó vào kênh, xây dựng hàng rào quanh nó bằng
những quan niệm, lý tưởng triết học, vậy mà năng lượng
ấy được yêu cầu để giải quyết câu hỏi phi thường
này (và nó hoàn toàn phi thường nếu bạn đặt nó cho chính
bạn một cách thành thật và trực tiếp), tại sao những con
người chúng ta, sống trong những gia đình với con cái, bao
quanh bởi mọi ồn ào và bạo lực của thế giới, tại sao,
khi có một cái bao trùm tất cả mọi cái này, tại sao chúng
ta không có nó ? Tôi tự hỏi, có phải bởi vì chúng ta thực
sự không muốn tìm ra nó ? Bởi vì để tìm ra cái gì, phải
có tự do, tìm ra cái tôi nghĩ, cái tôi cảm nhận, cái gì
là những động cơ của tôi, tìm ra, không phải chỉ phân
tích trí thức, mà để tìm ra, phải có tự do để nhìn. Nhìn
cái cây đó bạn phải tự do khỏi kiến thức ; tự do là
một tính chất của tâm, nó không thể có được bằng từ
bỏ hay hy sinh. Bạn có theo dõi mọi điều này, hay tôi đang
nói với những ngọn gió và lá ? Tự do là một tính cách
của tâm, nó thiết yếu cho cái thấy. Nó không phải giải
thoát khỏi cái gì, đó không phải là tự do, đó chỉ là
một phản ứng. Nếu bạn hút thuốc và bạn bỏ thuốc, rồi
bạn nói, “Tôi tự do”, bạn không thực sự tự do, giải
thoát dù bạn có thể tự do khỏi, giải thoát khỏi thói quen
riêng biệt ấy. Tự do liên quan đến toàn thể bộ máy tạo
thói quen, và để hiểu toàn bộ vấn đề thói quen này người
ta phải tự do nhìn vào cơ cấu của nó. Có lẽ chúng ta cũng
sợ sự tự do đó ; và bởi thế chúng ta đặt tự do đó
thật xa chúng ta, nơi một thiên đường hay cõi trời nào đó.
Thế
nên có lẽ lý do chúng ta không có năng lượng của sự đam
mê này để tìm ra tại sao tính cách thương yêu thì thiếu
vắng trong chúng ta. Chúng ta có mọi thứ khác, tham lam, ghen
tỵ, mê tín, sợ hãi, sự xấu xí của cuộc sống nhỏ hẹp
bẩn thỉu, tất cả tiếp diễn bốn, năm mươi năm và chúng
trở thành một lề thói tạo hình cho tâm thức, làm nó cùn
lụt, nặng nề, hay chỉ thông thái trong một chiều hướng.
Có
thể, mà chắc chắn như vậy, mỗi chúng ta quá sợ đời sống,
bởi vì không hiểu toàn bộ tiến trình sống này, chúng ta
không bao giờ có thể hiểu đó không phải là sống. Các bạn
hiểu chứ ? Cái chúng ta gọi là sống, sự chán mệt mỗi
ngày, cuộc chiến đấu mỗi ngày, xung đột mỗi ngày trong
và ngoài bạn, những đòi hỏi dấu kín, những mong muốn dấu
kín, những tham vọng, những tàn bạo, và gánh nặng khổng
lồ của phiền não có ý thức hay không ý thức – cái đó
chúng ta gọi là sống, không phải sao ? Chúng ta có thể cố
gắng trốn thoát nó, đi đến chùa, đến câu lạc bộ, theo
một guru mới, hay trở nên một híp py hay uống rượu hay vào
một nhóm nào hứa hẹn với chúng ta điều gì đó – mọi
cách để trốn thoát. Trong sợ hãi ẩn tàng vấn nạn chính
của cái chúng ta gọi là sống (sợ không hiện hữu, sợ bị
vướng mắc, với mọi khổ đau lớn lao nó mang theo – làm
sao để không dính mắc – sợ hãi cái không biết, sợ hãi
ngày mai, sợ vợ bạn bỏ bạn, sợ không có đức tin và bị
cô lập, đơn độc, thất vọng luôn luôn), cái này chúng ta
gọi là sống, một trận chiến, một hiện hữu bị hành hạ
với những tư tưởng rào chắn. Chúng ta sống như vậy bởi
vì đó là cuộc đời của chúng ta, với những khoảnh khắc
sáng suốt đôi khi, mà chúng ta bám níu một cách điên cuồng.
Xin
các bạn chớ chỉ nghe những lời nói và chớ để chúng đưa
đi xa ; những giải thích, định nghĩa, diễn tả, thì không
phải là sự kiện. Sự kiện ấy là đời sống của bạn,
sự kiện là bạn có ý thức rõ nó hay không, và bạn không
thể biết rõ nó qua những lời của diễn giả ; nếu bạn
kẹt trong những lời diễn tả hiện trạng của các bạn,
chắc chắn bạn sẽ lạc mất. Và đó là hiện trạng của
chúng ta – chúng ta lạc lõng, bị bỏ rơi bởi vì chúng ta
đã chấp nhận những lời chữ, lời chữ, lời chữ. Thế
nên xin các bạn, chớ bị nhốt giữ trong lời chữ, mà xem
chính các bạn, xem trông đời sống của các bạn, cuộc sống
hàng ngày mà bạn gọi là sống, gồm đến chỗ làm, thi cử,
có một công việc làm hay không có, sợ hãi, áp lực gia đình
và xã hội, truyền thống, sự hành hạ của cái không xảy
đến, sự bất trắc của cuộc sống, sự buồn chán của
đời sống chẳng có nghĩa gì. Bạn có thể cho đời sống
ý nghĩa nào đó, bạn có thể sáng chế ra như những triết
gia và những nhà thần học đã làm, như người có tôn giáo
đã làm. Nhưng ý nghĩa đó chỉ được nuôi dưỡng bằng lời
chữ trong khi bạn cần thực chất ; bạn được nuôi dưỡng
bằng những lời chữ, bạn thỏa mãn với những lời chữ.
Thế nên để hiểu cuộc sống này chúng ta phải nhìn nó :
tiếp xúc thân mật với nó, không có không gian và thời gian
khoảng giữa bạn và nó. Bạn không có khoảng giữa thời
gian-không gian này khi bạn có sự đau đớn sâu xa về thân
thể, khi bạn hành động, khi bạn không lý thuyết hóa, bạn
không cãi cọ về có hay không có Atman (Chân ngã), linh hồn
hay không có linh hồn, bạn không bắt đầu trích dẫn Gita,
Upanishad, kinh Koran, hay Kinh thánh hay vị thánh nào đó. Bấy
giờ bạn mặt đối mặt với đời sống hiện thực. Đời
sống là chuyển động kia, nó là hoạt động, cái đang làm,
cái đang suy nghĩ, cái đang cảm nhận, những sợ hãi, tội
lỗi, sự thất vọng – đó là đời sống. Và người ta phải
tiếp xúc sâu sắc với nó. Và người ta không thể tiếp xúc
sống động, đam mê, mãnh liệt, nếu có sợ hãi.
Sợ
hãi là cái khiến chúng ta tin, dù tin một ý thức hệ hay ý
niệm thần quyền. Mọi thứ này đều sanh từ sợ hãi ; rõ
ràng mọi thần linh là kết quả của sự đau khổ của chúng
ta ; và khi chúng ta tôn thờ họ chúng ta đang tôn thờ sự
đau khổ của chúng ta, sự cô đơn, tuyệt vọng, khốn khổ
và phiền não của chúng ta. Chớ nghe những lời này – nó
là đời sống bạn, không phải là đời sống của tôi. Bạn
phải đối mặt với cái này thế nên bạn phải hiểu sợ
hãi. Và bạn không thể hiểu sợ hãi nếu bạn không hiểu
đời sống. Bạn phải hiểu sự ghen tỵ của bạn, sự tham
lam của bạn – chúng chỉ là những biểu hiện của sợ hãi.
Và bạn có thể hiểu một cách toàn bộ (không phải chỉ
trí thức, vì nếu như thế thì không toàn bộ), bạn có thể
hiểu toàn bộ và việc đó giống như nhìn mặt trời lặn
với tâm, với lòng, với mắt và với hệ thần kinh của bạn
; bấy giờ bạn hiểu. Và hiểu ghen tỵ, tham lam, tàn ác, bạo
lực (hiểu chúng và chú ý trọn vẹn ngay khoảnh khắc cái
gì xảy ra, ngay khoảnh khắc bạn cảm nhận chúng), bấy giờ,
nếu bạn hiểu nó, bạn sẽ hiểu sợ hãi. Nhưng bạn chớ
xem sợ hãi là cái gì trừu tượng. Rốt rồi sợ hãi cũng
hiện hữu trong liên hệ với cái gì đó. Bạn không sợ người
hàng xóm, chính phủ, vợ bạn hay chồng bạn, sợ cái chết
và vân vân ? Bạn phải quan sát, không phải sợ hãi, mà tra
hỏi cái gì đem sợ hãi đến.
Bây
giờ chúng ta sẽ khảo sát sống là gì, cái mà chúng ta bám
vào một cách quá tuyệt vọng, sự sống của đời sống hàng
ngày, đơn điệu, bi thảm – đời sống của người trưởng
giả, của hạng trung bình, hạng bị áp bức – bởi vì tất
cả chúng ta đều bị áp bức bởi xã hội, bởi văn hóa,
bởi tôn giáo, bởi những tu sĩ, bởi những lãnh đạo, bởi
những vị thánh, và trừ phi bạn hiểu điều này, còn không
bạn sẽ không bao giờ hiểu sợ hãi ; thế nên chúng ta đang
hiểu sự sống này và cũng hiểu cội nguồn lớn lao của
sợ hãi, nó được gọi là cái chết. Và để hiểu nó bạn
phải có năng lượng, đam mê lớn lao. Bạn biết như thế
nào chúng ta hao phí năng lượng của chúng ta (tôi không nói
là bằng tình dục, nó là một việc rất nhỏ, chớ cho đó
là cái gì lớn lao một cách không cần thiết), mà người
ta phải tra hỏi trực tiếp, không phải theo Shankara hay người
nào khác, họ đã sáng chế cách trốn thoát khỏi đời sống
riêng biệt của họ.
Để
tìm ra sống là gì, chúng ta không chỉ phải có năng lượng
mà còn tính chất đam mê được duy trì, và trí năng không
thể duy trì đam mê. Và để có đam mê này người ta phải
tra hỏi sự hao phí năng lượng. Người ta có thể thấy rằng
có sự hao phí năng lượng trong việc theo người nào đó –
bạn hiểu chứ ? – có một người lãnh đạo, có một guru,
bởi vì khi bạn theo thì bạn bắt chước, sao chép, phục tùng,
bạn thiết lập thẩm quyền và do đó năng lượng của bạn
hao tán. Hãy quan sát điều này ; xin hãy làm việc này. Bạn
cũng thấy bạn hao phí năng lượng như thế nào khi có sự
thỏa hiệp. Bạn có biết thỏa hiệp là gì ? Chỉ có thỏa
hiệp khi có so sánh. Và chúng ta, từ thời thơ ấu, đã được
huấn luyện để so sánh giữa cái chúng ta là và người đứng
đầu lớp ; so sánh chính chúng ta với chúng ta hôm qua, cao
cả hay đê tiện, với hạnh phúc chúng ta cảm nhận hôm qua,
cái đến với chúng ta bất ngờ không báo trước, sự thú
vị khi nhìn một cái cây, những đóa hoa, khuôn mặt một đứa
trẻ, đàn ông hay đàn bà, và rồi chúng ta so sánh cái ngày
hôm nay với ngày hôm qua. Sự so sánh này, sự đo đạc này,
là bắt đầu của thỏa hiệp. Xin hãy nhìn điều này cho chính
bạn. Hãy tìm ra chân lý của nó, rằng khoảnh khắc bạn có
một sự đo lường, so sánh, bạn đã thỏa hiệp với cái
đang là. Khi bạn nói người kia là ở trong công ty nọ, y kiếm
được nhiều tiền, y là trưởng của cái này cái nọ, bạn
đang so sánh, phán đoán, cho người này là quan trọng, không
phải như những con người, mà theo cấp độ, tính cách, khả
năng kiếm tiền, nghề nghiệp, bằng cấp và một lô chữ
đàng trước tên họ ; và như vậy bạn so sánh, so sánh chính
bạn với người khác, dù “người khác” là một vị thánh,
một anh hùng, một thần linh, một ý tưởng, hay một ý thức
hệ, và mọi cái này nuôi dưỡng thỏa hiệp, nó là một hao
phí năng lượng khổng lồ. Thế nên, người ta thấy đây
là một hao phí năng lượng và năng lượng bị hao phí khi
bạn thỏa thích trong sự ý niệm hóa, trong những lý thuyết
: có linh hồn hay không có linh hồn, có một Atman hay không
có một Atman – đó không phải là sự hao phí thì giờ, hao
phí năng lượng sao ? Khi bạn đọc hay nghe hay nghiên cứu không
ngừng, bình luận về Gita hay những Upanishad – chỉ nghĩ về
nó ! – sự vô lý của việc này ! – sự trẻ con của việc
này ! Tất cả điều này cho thấy sự không trưởng thành
vốn là một hao phí năng lượng.
Tâm
thức chưa trưởng thành so sánh chính nó với cái đang là
và cái nên là, nhưng đây chỉ là tâm thức chưa trưởng thành
so sánh. Tâm thức trưởng thành thì không có so sánh, tâm thức
trưởng thành thì không cân đo. Tôi không biết bạn có bao
giờ nhìn vào chính bạn và xem bạn tự so sánh mình với người
khác như thế nào không. Chúng ta nghĩ và vận hành trong thế
giới so sánh, cân đo ấy. Và nếu hỏi và quan sát, có lẽ
bạn đã nói, “Không còn so sánh nữa, không còn so sánh với
người nào nữa, dù với tài tử đẹp nhất.” Bạn biết
cái đẹp không ở trong tài tử, cái đẹp là cái gì toàn
thể, không trong khuôn mặt, trong vóc dáng, trong nụ cười,
mà nơi nào có một tính chất thông hiểu toàn bộ, cái toàn
thể của con người ; khi ấy có cái nhìn, có cái đẹp. Xin
hãy xem nó trong chính bạn, thử nó, làm nó. Hãy tìm ra cho
chính bạn, bạn có thể sống chăng, không lý thuyết nhưng
thực tế, mà không có so sánh, đo lường, không bao giờ dùng
những lời “tốt hơn” hay “hơn nữa”. Hãy thấy cái xảy
ra. Chỉ một tâm trưởng thành như vậy mới không hao phí
năng lượng. Chỉ một tâm trưởng thành như vậy mới có
thể sống một cuộc đời rất giản dị, tôi muốn nói một
cuộc đời đích thực giản dị, không phải cái được gọi
là giản dị của người có một bữa ăn, một cái áo –
đó chỉ là bề ngoài – mà là cái tâm không đo lường và
do đó không hao phí năng lượng.
Vậy
là đến điểm then chốt. Chúng ta đang hao phí năng lượng
và bạn cần năng lượng này để hiểu cách sống kỳ quái
này. Và chúng ta phải hiểu nó, đó là sự vật duy nhất chúng
ta có, không phải những thần linh, những kinh sách, những
lý tưởng ; cái bạn có là vật này – sự hành hạ hàng
ngày, sự lo âu mỗi ngày. Và hiểu nó, hãy tiếp xúc với
nó, tức là không có không gian giữa bạn như là người quan
sát và sự vật như là tuyệt vọng, và để được như vậy
bạn phải có năng lượng lớn lao, có hướng. Có năng lượng
ấy, nó không thể tiêu tan – khi điều này xảy ra bạn sẽ
hiểu sống là gì. Bấy giờ không còn sợ hãi đời sống,
sự chuyển động của đời sống. Bạn biết một chuyển
động là gì chứ ? Một chuyển động không có kết thúc và
không có bắt đầu, và bởi thế chuyển động tự nó là
cái đẹp, cái vinh quang. Các bạn có theo dõi điều này không
?
Thế
nên đời sống là chuyển động này và để hiểu nó phải
có tự do, phải có năng lượng. Và hiểu cái chết là hiểu
cái gì liên hệ chặt chẽ với đời sống. Bạn biết, cái
đẹp (không phải trong tranh vẽ, không trong một người, không
trong cái cây hay trong đám mây hay trong mặt trời lặn), cái
đẹp không lìa khỏi thương yêu. Và nơi có thương yêu và
cái đẹp thì có đời sống và cũng có cái chết. Bạn không
thể tách lìa cái này khỏi cái kia. Ngay lúc bạn tách lìa
bèn có xung đột, không có tương giao. Thế nên chúng ta đã
nhìn, có lẽ không phải rất chi tiết hay rộng lớn, nhưng
chúng ta đã nhìn vào đời sống.
Bây
giờ chúng ta hãy xem xét, đi vào câu hỏi về cái chết. Bạn
có hỏi tại sao bạn kinh sợ cái chết ? Hiển nhiên hầu hết
mọi người đều sợ. Một số người thậm chí không muốn
biết về nó, hay nếu có, họ muốn tôn vinh nó. Hay một số
người sáng chế ra một lý thuyết, một đức tin, một sự
trốn thoát – một trốn thoát về tâm lý như phục sanh hay
tái sanh. Phần nhiều người sống ở phương Đông tin vào
tái sanh, nghĩa là, một thực thể trường tồn, hay một trí
nhớ cộng đồng, được sanh trở lại trong đời tới –
có phải không ? Đó là cái mọi người chúng ta tin ; có một
cơ hội tốt hơn, sống đầy đủ hơn, tự hoàn thiện mình,
bởi vì đời này quá ngắn, đời này không thể cho bạn mọi
kinh nghiệm, mọi niềm vui, mọi kiến thức, thế nên, chúng
ta hãy có một đời tiếp theo ! Bạn muốn một đời kế tiếp
ở đó bạn sẽ có thời gian và không gian để tự hoàn thiện,
thế nên bạn có đức tin ấy. Đây là trốn thoát sự kiện
– chúng ta không quan tâm có hay không có tái sanh, hoặc có
hay không có sự tương tục. Điều này hẳn đòi hỏi một
phân tích khác. Chúng ta có thể thấy sơ qua rằng cái có tương
tục là cái đã là, cái đã là trong hôm qua sẽ tiếp tục
trong hôm nay, rồi hôm nay đến ngày mai. Và một tương tục
như vậy nằm trong thời gian và không gian. Điều này không
phải là trí thức, bạn có thể quan sát nó rất đơn giản.
Và chúng ta sợ hãi cái được gọi là sự chết. Chúng ta
không chỉ sợ sống mà chúng ta cũng sợ điều không biết
này. Có thật chúng ta sợ cái không biết, hay sợ cái biết,
sợ mất cái đã biết ? Nghĩa là, gia đình, những kinh nghiệm
của bạn, cuộc sống đơn điệu hàng ngày của bạn – cái
biết – ngôi nhà, mảnh vườn, nụ cười bạn đã quen thuộc,
thức ăn bạn đã ăn ba mươi năm, cũng một thức ăn, cũng
một khí hậu, cũng cùng những cuốn sách, cũng một truyền
thống – bạn sợ phải mất những cái đó, phải không ?
Chứ làm sao bạn có thể sợ cái mà bạn không biết ?
Thế
nên tư tưởng không chỉ sợ mất cái biết mà tư tưởng
còn sợ cái không biết, cái chết. Như chúng ta đã nói, sợ
hãi không thể thoát khỏi, nhưng nó có thể được hiểu chỉ
khi nào những cái làm phát sanh sợ hãi được hiểu. Con người
khắp mọi thời đã đẩy xa cái chết. Cái chết là cái gì
có khoảng cách, khoảng cách thời gian-không gian giữa đời
sống và cái mà chúng ta gọi là chết. Tư tưởng đã phân
chia điều này, phân chia cái sống khỏi cái chết, tư tưởng
giữ nó tách rời. Hãy thâm nhập điều này, thưa các bạn,
rất đơn giản nếu làm điều đó. Tư tưởng giữ nó tách
lìa bởi vì tư tưởng nói, “tôi không biết tương lai là
gì.” Tôi có thể có một số lý thuyết nếu tôi tin vào
tái sanh, nghĩa là tôi phải cư xử, làm việc, hành động
bây giờ. Cái bạn làm bây giờ là hệ trọng khi bạn chết
– nhưng bạn không tin cách ấy. Bạn tin vào tái sanh như một
ý tưởng, một ý niệm tiện lợi, nhưng mơ hồ, thế nên
bạn không chăm sóc cái bạn làm bây giờ. Bạn không thực
sự tin vào nghiệp dù bạn nói rất nhiều về nó. Nếu bạn
thực sự, thiết cốt tin vào nó, như khi bạn tin vào sự kiếm
tiền, vào kinh nghiệm tình dục, bấy giờ mỗi lời nói, mỗi
cử chỉ, mỗi chuyển động của con người bạn là hệ trọng,
bởi vì bạn sẽ trả giá nó trong đời tới. Thế nên niềm
tin ấy sẽ đem lại kỷ luật lớn lao – nhưng bạn không
tin, và nó thành một loại trốn thoát, bạn sợ hãi vì bạn
không muốn buông bỏ.
Và
bạn buông ra cái gì ? Hãy nhìn vào điều này. Khi bạn nói,
“Tôi sợ buông ra” – bạn sợ cái gì ? Buông ra cái gì
? Hãy nhìn kỹ vào nó. Gia đình bạn, mẹ bạn, vợ bạn, con
bạn ? Có bao giờ bạn tương quan với họ ? Hay bạn chỉ tương
quan với một ý tưởng, một hình ảnh ? Và khi bạn nói, “Tôi
sợ buông ra, tách lìa” – bạn nghĩ tách lìa khỏi cái gì
? Những trí nhớ ? Hẳn là những trí nhớ, những trí nhớ
về lạc thú, những trí nhớ về sự trở nên một người
địa vị, những trí nhớ về tính cách của bạn, về những
bạn bè của bạn – chỉ là những trí nhớ. Và bạn sợ
mất những nhớ tưởng đó. Nhưng dù thích thú hay không thích
thú, những trí nhớ là gì ? Chúng chẳng có bản chất nào
cả. Thế nên bạn sợ buông ra cái gì chẳng có giá trị thật
tế nào, trí nhớ là cái có tương tục, một bó trí nhớ,
một đơn vị, một trung tâm.
Thế
nên khi người ta hiểu cuộc sống, nghĩa là khi người ta hiểu
ghen ghét, lo âu, tội lỗi và thất vọng và khi người ta vượt
khỏi và ở trên chúng, bấy giờ đời sống và cái chết
là rất đan kết với nhau. Bấy giờ sống là chết. Bạn biết
nếu bạn sống theo những trí nhớ, những truyền thống và
cái bạn “nên là”, bạn không đang sống. Nhưng nếu bạn
vứt tất cả cái đó, nghĩa là chết với mọi cái bạn biết
– giải thoát khỏi cái biết – đây là cái chết, và bấy
giờ bạn sống. Bạn đang sống, không phải trong một thế
giới tưởng tượng của những ý niệm mà thực sự sống,
không theo kinh điển Veda, Upanishad. Cái vững chắc là đời
sống bạn sống mỗi ngày, đó là đời sống duy nhất bạn
có, và không hiểu nó, bạn sẽ không bao giờ hiểu thương
yêu, cái đẹp và cái chết.
Chúng
ta trở lại với điều khởi nguyên này, đó là : tại sao
không có ngọn lửa này trong lòng chúng ta. Bởi vì nếu bạn
khảo sát kỹ càng điều đã được nói (không ngôn từ, trí
thức, mà khảo sát nó trong tâm thức, trong lòng), bấy giờ
bạn sẽ biết tại sao bạn không có nó. Nếu bạn biết tại
sao bạn không có nó, nếu bạn cảm thấy điều đó và sống
với điều đó, nếu bạn đam mê trong sự tìm kiếm tại sao
bạn không có nó, bấy giờ bạn sẽ thấy rằng bạn có nó.
Qua phủ định toàn triệt, cái vật độc nhất vốn là khẳng
định sẽ hiển lộ, đó là thương yêu. Như sự khiêm tốn,
bạn không thể trau dồi thương yêu. Khiêm tốn hiện diện
khi có sự chấm dứt toàn bộ tự phụ, khoe khoang, nhưng bấy
giờ bạn không hề biết khiêm tốn là gì. Đối với một
người biết khiêm tốn phải là gì thì đó là một người
tự đắc. Cũng như vậy khi bạn đem toàn thân tâm bạn để
tìm ra cách của đời sống, để thấy cái đang thực sự
“là” và vượt khỏi nó, và khước từ toàn triệt, toàn
bộ đời sống đã được sống cho đến bây giờ, trong chính
sự khước từ cái xấu xí, bạo lực ấy, trong sự khước
từ trọn vẹn ấy, cái kia bèn hiện bày. Nhưng bạn sẽ không
bao giờ biết nó. Một người biết rằng mình là im lặng,
hay biết rằng mình thương yêu, thì không biết thương yêu
là gì, im lặng là gì.
MADRAS
10
tháng Giêng 1968
3
CÁI
THIÊNG LIÊNG
Cày,
không bao giờ gieo. Ý niệm hóa. Sự nhạy cảm không có trong
đời sống. Chú ý và thông minh. Vô trật tự trong bản thân
chúng ta và trong thế giới : trách nhiệm của chúng ta. Vấn
đề thấy. Những hình ảnh và tiếp xúc trực tiếp. Cái thiêng
liêng. “Khi bạn có yêu thương bạn có thể vất bỏ
mọi
cuốn sách thiêng của bạn.“
Người
ta có thể đọc, thảo luận, gom góp hết lời nói này đến
lời nói khác, mà không làm gì về nó. Như một người luôn
luôn cày mà không bao giờ gieo, và do đó không gặt. Hầu hết
chúng ta đều thế. Và lời nói, ý niệm, lý thuyết, đã trở
thành quan trọng hơn nhiều so với sống hiện thực, tức là
hành động, làm. Tôi không biết có bao giờ các bạn hỏi
tại sao trên khắp thế giới, những ý niệm, những công thức,
quan niệm, lại có ý nghĩa lớn lao đến thế, không chỉ trong
khoa học mà còn trong thần học. Tôi hỏi tại sao ? Có phải
là một cuộc trốn thoát khỏi thực tế, khỏi đời sống
hàng ngày đều đều vô vị ? Hay có phải chúng ta nghĩ rằng
những ý niệm và lý thuyết sẽ giúp chúng ta sống nhiều
hơn – sẽ cho chúng ta thị kiến lớn hơn, sự sâu xa hơn
với đời sống ? Bởi vì chúng ta nói rằng không có những
ý niệm, không có một ý nghĩa, một mục tiêu trong đời sống,
thì đời sống sẽ rất cạn cợt, trống rỗng và vô nghĩa.
Đó có thể là một nguyên nhân. Hay bởi vì chúng ta thấy
sống, sự buồn tẻ mỗi ngày, thói quen mệt mỏi mỗi ngày,
thì thiếu một tính chất nhạy cảm mà chúng ta hy vọng sẽ
phát sanh từ ý niệm hóa ?
Đời
sống như chúng ta sống thì rõ ràng rất tàn nhẫn, và làm
cho chúng ta không nhạy cảm, nặng nề, cùn lụt và như vậy
chúng ta mong chờ những ý niệm, nhờ sự ý niệm hóa có thể
đem đến một tính chất nhạy cảm nào. Bởi vì chúng ta nhận
thấy rằng cuộc đời chúng ta không tránh khỏi là một công
việc lập đi lập lại, mọi cái này làm cho thô thiển, hung
bạo và cứng cỏi. Và biết như vậy, người ta nghĩ rằng
những ý niệm, những lý tưởng, lý thuyết về Thượng Đế,
kiếp sau, có thể cho một tính chất tinh tế, có thể đem
đến cho cuộc đời cùn lụt, ngấm ngầm đau đớn này một
ý nghĩa, một mục tiêu ; có lẽ chúng ta nghĩ nó đánh bóng
tâm thức chúng ta, làm cho tâm thức bén nhọn, cho nó một
tính chất mà người làm việc bình thường ngoài đồng ruộng
hay trong xí nghiệp không có. Có lẽ đó là một trong những
lý do tại sao chúng ta buông thả vào trò chơi kỳ lạ này.
Nhưng dù chúng ta có được bén nhọn và nhanh trí bằng lý
lẽ, bằng thảo luận, đọc sách, điều này thực ra cũng
chẳng mang lại tính chất nhạy cảm nào. Và bạn biết tất
cả những người uyên bác, đọc, đề ra lý thuyết, có thể
bàn luận sắc sảo, là những người buồn tẻ.
Thế
nên tôi nghĩ sự nhạy cảm, nó hủy hoại sự tầm thường
buồn tẻ, thì rất quan trọng phải tìm hiểu. Vì hầu hết
chúng ta, tôi e thế, càng ngày càng trở nên tầm thường nhạt
nhẽo. Có lẽ chúng ta có thể đi vào câu hỏi về sự nhạy
cảm này, hình thức nhạy cảm cao nhất là trí thông minh cao
nhất ; không nhạy cảm bạn không thông minh. Nghe con quạ này,
tỉnh thức về nó, cảm nhận chuyển động của nó, không
có không gian giữa nó và bạn (không có nghĩa là đồng hóa
với con quạ, điều đó quá ngớ ngẩn), mà tính chất của
một tâm sắc bén, chú ý cao độ, trong đó người quan sát,
cái trung tâm, người kiểm duyệt, với những trí nhớ tích
tập và truyền thống của nó, thì không hiện hữu. Rốt ráo
đó là một vấn đề thói quen thường trực, cách chúng ta
nghĩ, thực phẩm chúng ta ăn, cách chúng ta lựa chọn, họ
hiển nhiên là bạn của chúng ta vì họ không đối nghịch,
họ không quấy nhiễu chúng ta quá nhiều. Như vậy đời sống
không chỉ lập lại mà còn thói quen, lề thói. Thế nên nhạy
cảm cần được chú ý.
Bạn
biết tập trung là một vật chết cứng. Bạn chấp nhận nó
không ? Tôi đang nói cái gì hoàn toàn trái ngược với điều
các bạn đều cảm thấy cần thiết. Thế nên chớ chấp nhận
nó, từ chối nó, mà hãy nhìn nó. Hãy cảm nhận sự thâm
nhập vào cái gì đúng và cái gì sai. Điều diễn giả nói
có thể ngu ngốc và vô nghĩa, hay có thể đúng. Nhưng chấp
nhận hay bác bỏ làm cho bạn vẫn như cũ, cùn lụt, nặng
nề, đầy đặc thói quen, vô cảm. Nhưng trong điều chúng
ta đang nói lúc này, chớ chấp nhận hay so sánh với cái bạn
đã đọc hay đã nghe, mà hãy nghe để tìm ra cho chính bạn
cái gì là thật. Và để chú tâm, để nghe, bạn phải chú
tâm hoàn toàn. Bạn không thể chú tâm nếu bạn chỉ học
tập trung, hay nếu bạn tập trung vào một vài lời, hay vào
nghĩa của vài lời hay vào điều bạn đã từng nghe. Nhưng
hãy khai triển sự chú tâm của bạn, và điều này nghĩa là
nghe mà không có hàng rào nào, không có can thiệp hay so sánh
hay kết án nào ; đó là chú tâm hoàn toàn ; bấy giờ bạn
sẽ tìm ra cho mình cái đúng hay sai. Nhưng đây là một trong
những việc làm khó nhất – chú tâm. Chú ý không đòi hỏi
tính cách ý chí nào. Chúng ta vận hành trong khuôn khổ tham
muốn, đó là ý chí. Nhưng sự thi hành ý chí không phải là
chú ý.
Ý
chí là cái hủy hoại nhất mà con người đã trau dồi. Ý
chí rốt là sự thành hình của tham muốn – tôi muốn cái
này, tôi tham muốn, tôi theo đuổi nó. Tham muốn có thể là
sợi dây rất mảnh, nhưng nó được làm mạnh mẽ thêm bằng
lập lại thường trực, và nó trở thành ý muốn, ý chí.
Và trên cấp độ quyết đoán ấy, chúng ta vận hành, thao
tác và chúng ta tiếp cận đời sống. “Tôi sẽ thành công,
tôi sẽ trở thành, tôi sẽ cao cả“ – mọi tham muốn rất
mạnh mẽ. Và chúng ta đang nói rằng chú ý không liên quan
gì với tham muốn hay ý chí.
Người
ta chú ý là sao ? Xin hãy theo dõi. Biết rằng người ta không
chú ý (biết rằng người ta có chút tập trung, nó là một
thực tập của ý chí loại bỏ và kháng cự, biết rằng mọi
hình thức cố gắng, nó cũng lại là ý chí, thì không phải
là chú ý), thì làm sao ? Bởi vì nếu bạn chú tâm hoàn toàn
vào mọi việc bạn làm thì bạn sẽ làm với lòng bạn, với
tâm thức bạn, với thần kinh bạn, với mọi cái bạn có.
Và như thế nào cái chú ý này xảy ra, một cách tự nhiên,
không cố gắng nào, không thi triển ý chí, không dùng chú
ý như một phương tiện cho cái gì khác ? Tôi hy vọng bạn
theo dõi đầy đủ điều này. Bạn biết đấy, bạn thấy
nó khó khăn kinh khủng nếu bạn không theo điều này từng
bước, vì chắc chắn bạn không quen ; bạn thường quen được
nói cho điều gì để làm, và bạn làm theo cách lập lại,
rồi bạn nghĩ mình đã hiểu nó. Nhưng điều chúng ta đang
cố gắng nói là một cái gì hoàn toàn khác.
Sự
chú ý này bấy giờ đến một cách tự nhiên, dễ dàng, khi
bạn biết bạn không chú ý – phải không ? Khi bạn ý thức
rằng bạn không chú ý, thì tỉnh giác sự kiện này là chú
ý, và bạn không có cái gì khác để làm. Bạn hiểu chứ
? Qua phủ định bạn đến cái khẳng định, nhưng không phải
qua sự tìm kiếm cái khẳng định. Khi bạn làm việc này việc
nọ mà không có hành động này thì bạn đang làm những việc
trong một trạng thái không chú ý, và tỉnh giác rằng hành
động diễn ra trong một trạng thái không chú ý thì đó là
chú ý. Điều này khiến tâm thức rất tinh tế, khiến tâm
thức cảnh giác kinh khủng, bởi vì bấy giờ không có hao
tán năng lượng. Khi đó thi triển ý chí là sự hao tán năng
lượng, như sự tập trung cũng vậy.
Chúng
ta nói rằng chú ý này là cần thiết. Chúng ta đang xác định
nó là gì và điều chúng ta đang cố gắng làm là bằng cách
phủ nhận cái gì không phải là nó, nó bèn hiện diện nơi
bạn. Chúng ta nói, sự chú ý này là cần thiết cho nhạy cảm,
nó là thông minh ở mức độ sâu hơn. Lại nữa, những từ
này thì khó bởi vì ở đây không có đo lường – khi bạn
nói “sâu hơn”, “nhiều hơn”, bạn đang so sánh, và so
sánh là một hao phí năng lượng. Thế nên, nếu hiểu, chúng
ta có thể dùng những từ này để chuyên chở một nghĩa không
có tính cách so sánh nhưng hiện thực.
Sự
nhạy cảm này hàm ý thông minh và chúng ta cần thông minh lớn
lao để sống, sống cuộc sống hàng ngày của chúng ta, bởi
vì chỉ thông minh mới có thể đem lại một cuộc cách mạng
toàn triệt trong tinh thần chúng ta, trong cốt lõi của con người
chúng ta. Và một sự biến đổi như vậy là cần thiết, bởi
vì con người đã sống hàng triệu năm trong khổ đau, trong
tuyệt vọng, luôn luôn chiến đấu với chính mình và với
thế giới. Nó đã sáng chế ra một hòa bình chẳng có gì
là hòa bình ; hòa bình như vậy là khoảng cách giữa hai cuộc
chiến tranh, giữa hai xung đột. Và vì xã hội ngày càng phức
tạp, hỗn loạn, cạnh tranh, phải có một thay đổi căn bản,
tận gốc, không phải trong xã hội, mà trong con người đã
tạo ra xã hội. Con người như nó đang là thì rất hỗn loạn,
nó rất mờ rối ; nó tin, nó không tin, nó có những lý thuyết
vân vân và vân vân ; nó sống trong một trạng thái mâu thuẫn.
Và nó đã xây lên một xã hội, một văn hóa mâu thuẫn, với
sự giàu có và nghèo nàn của nó. Có vô trật tự, không chỉ
trong đời sống chúng ta, mà còn ở xã hội bên ngoài. Và
trật tự là hoàn toàn cần thiết. Bạn hãy nhìn vào thế
giới, từng nơi, từng chỗ, từng vấn nạn, tất cả đều
chỉ ra sự vô trật tự hoàn toàn. Và sự vô trật tự này
được mỗi chúng ta mang đến ; chúng ta chịu trách nhiệm.
Xin hãy thấy trách nhiệm về nó. Thế hệ trước đã làm
ra một sự lôi thôi cho thế giới, các bạn đã làm ra một
lôi thôi kinh khủng cho thế giới với những lễ cúng, những
guru, những thần linh, những quốc tịch của các bạn, bởi
vì các bạn đã chỉ quan tâm đến việc kiếm sống và trau
dồi một phần của trí óc, phần còn lại các bạn lơ là,
xa lánh. Mỗi con người có trách nhiệm đối với sự vô trật
tự bên trong nó và nơi xã hội nó sống ; những thể chế
chính trị không đem lại trật tự, ngược lại làm cho hỗn
loạn hơn, vì con người cần được tự do.
Thế
nên có vô trật tự. Và trật tự là cần thiết, khác đi
thì không thể nào có hòa bình. Và chỉ trong hòa bình, trong
bình lặng, trong cái đẹp, mà cái tốt có thể nở hoa. Trật
tự là đức hạnh, chứ không phải đức hạnh được trau
dồi, tập luyện của một tâm thức xảo quyệt. Trật tự
là đức hạnh, và trật tự là vật sống động. Thế nên
đức hạnh không thể được thực hành như những sự vật
vô tri. Chúng ta đang thâm nhập điều này, hãy nghe nó. Bạn
không thể nào thực hành nó cũng như bạn không thể thực
hành khiêm tốn, hay có một phương pháp tìm ra thương yêu
là gì.
Thế
nên trật tự trong nghĩa này có cùng quy cách như toán học
; trong toán học cao nhất là trật tự cao nhất, trật tự
tuyệt đối. Và cái trật tự tuyệt đối này người ta phải
có trong bản thân nó. Và vì đức hạnh không thể được
trau dồi, sửa sang, lắp ghép, nên trật tự không thể do tâm
thức sanh ra, ghép tạo ; nhưng điều tâm thức có thể làm
là tìm ra cái vô trật tự là gì. Bạn theo điều này chứ
? Bạn biết cái gì là vô trật tự – sống theo cách chúng
ta đang sống là vô trật tự hoàn toàn. Như những sự vật,
mỗi người cần lộ hình ra với chính nó, có sự không hợp
tác, có sự không có thương yêu, có sự chai cứng tàn bạo
như những cuộc chiến tranh đang xảy ra trên thế giới hay
ở cửa nhà hàng xóm. Tỉnh giác với sự vô trật tự này,
và từ cái hiểu về vô trật tự, hãy hiểu như thế nào
nó xảy ra, nguyên nhân của nó, khiến khi bạn hiểu những
nguyên nhân, những lực lượng đang làm việc để đem lại
sự vô trật tự này, hãy hiểu nó thật sự, không chỉ thuần
trí thức ; bấy giờ từ cái hiểu này trật tự bày lộ.
Bây giờ chúng ta cố gắng hiểu vô trật tự, nó là cuộc
sống hàng ngày của chúng ta, hiểu nó, không phải cách trí
thức hay ngôn từ, mà quan sát nó, như thế nào người ta chia
cách với những người khác bằng cách “làm” một người
Ấn giáo, một người Hồi giáo, một người Thiên Chúa giáo.
Hãy quan sát nó, tiếp xúc sát với nó, không có những thành
kiến, nếu không bạn không thể tiếp xúc trực tiếp với
người khác.
Thế
thì, từ vô trật tự bèn bày lộ trật tự, và nó đến một
cách tự nhiên, dễ dàng, với cái đẹp và sức sống vĩ đại,
khi bạn trực tiếp tiếp xúc với vô trật tự ở trong bạn.
Bạn không tiếp xúc với vô trật tự một cách trực tiếp,
với chính bạn, nếu bạn không biết nhìn thẳng vào chính
bạn thế nào. Làm sao nhìn chính bạn (chúng ta đã đi vào
vấn đề thấy này), làm sao nhìn một cái cây, một đóa hoa
– bởi vì chúng ta đã nói hôm trước, hành vi thấy là hành
vi thương yêu ? Hành vi thấy là hành động. Chúng ta sẽ đi
vào chỗ này một chút vì điều này thực sự rất quan trọng.
Khi
bạn chú tâm trọn vẹn, nghĩa là, với tâm bạn, mắt bạn,
lòng bạn, thần kinh bạn – khi bạn chú tâm trọn vẹn, bạn
sẽ thấy không có trung tâm nào cả, không có người quan sát
và bởi thế không có sự phân chia giữa cái được quan sát
và người quan sát, và bạn nhổ sạch gốc hoàn toàn xung đột,
sự xung đột này có được là do tách biệt, phân chia. Cái
này có vẻ khó khăn bởi vì bạn không quen với cách nhìn
đời sống như vậy. Nó thật sự khá đơn giản. Nó thật
sự rất đơn giản nếu bạn biết làm sao nhìn một cái cây,
biết làm sao thấy cái cây mới lần đầu, vợ bạn, chồng
bạn, hàng xóm bạn, nếu bạn nhìn mới bầu trời với những
ngôi sao của nó, với sự sâu thẳm im lặng của nó – hãy
nhìn, hãy thấy và hãy nghe, bấy giờ bạn đã giải quyết
toàn bộ vấn đề “hiểu”, bởi vì bấy giờ không có cái
hiểu nào cả, bấy giờ chỉ có một trạng thái của tâm
thức không có phân chia, và bởi thế không có xung đột.
Để
gặp điều này một cách tự nhiên, dễ dàng, trọn vẹn, phải
có chú ý. Chú ý này chỉ có thể xảy ra dễ dàng khi bạn
biết làm thế nào nhìn, làm thế nào nghe – làm thế nào
nhìn một cái cây, hay vợ bạn, hay người hàng xóm, hay những
ngôi sao, hay thậm chí ông sếp của bạn, mà không có hình
ảnh nào. Nói cho cùng, hình ảnh là quá khứ – cái quá khứ
đã được tích tập qua kinh nghiệm, thích thú hay khó chịu
; và với hình ảnh đó bạn nhìn vợ bạn, con bạn, hàng xóm
bạn, thế giới ; bạn nhìn thiên nhiên với hình ảnh ấy.
Thế nên cái được tiếp xúc là trí nhớ của bạn, hình
ảnh được lắp ghép bởi trí nhớ. Và hình ảnh ấy nhìn
cho nên không có tiếp xúc trực tiếp. Bạn biết khi bạn đau
đớn lúc ấy không có hình ảnh, chỉ có đau đớn, và bởi
thế có hành động trực tiếp. Bạn có thể hỗn đi bác sĩ,
nhưng hành động nằm trong đó. Cũng vậy khi bạn nhìn và
nghe, bạn biết cái đẹp của hành động tức thời trong đó
không có xung đột nào cả. Đó là tại sao biết nghệ thuật
nhìn là quan trọng, nó rất đơn giản – nhìn với chú ý
trọn vẹn, với lòng bạn và tâm trí bạn. Và chú ý nghĩa
là thương yêu, bởi vì bạn không thể nhìn bầu trời kia
và nhạy cảm phi thường nếu có một phân chia giữa bản
thân bạn và cái đẹp của mặt trời lặn ấy.
Trật
tự này chỉ có thể xảy ra khi chúng ta thấy, nghĩa là thực
sự tiếp xúc với vô trật tự, nó ở trong bản thân chúng
ta, nó là chúng ta. Chúng ta không ở trong vô trật tự – chúng
ta là một trạng thái của vô trật tự. Bây giờ khi bạn
nhìn chính bạn mà không có hình ảnh nào về chính bạn, thực
sự nhìn cái bạn là (không phải cái Shankara, đức Phật,
Freud, Jung, hay X Y Z nói, bởi vì bấy giờ bạn đang nhìn chính
bạn theo hình ảnh của họ), bạn nhìn sự vô trật tự trong
chính bạn, sự nổi giận, sự hung bạo, bạo lực, sự ngu
si, sự thản nhiên vô cảm, sự chai cứng, sự ham muốn thường
trực của tham vọng với tàn ác lạ lùng của nó – nếu
bạn có thể tỉnh giác về cái đó mà không có hình ảnh
nào, ngôn từ nào, và nhìn nó, bấy giờ bạn tiếp xúc trực
tiếp với nó. Và khi có tiếp xúc trực tiếp thì có hành
động tức thời. Có hành động tức thời khi bạn có đau
đớn mãnh liệt, và khi có nguy hiểm lớn lao thì có hành động
tức khắc. Và cái hành động tức khắc này là đời sống,
không phải là cái từ trước đến giờ chúng ta đã gọi
là đời sống, nguyên là một chiến trường, một sự hấp
hối trong chiến trường đó, tuyệt vọng và những ước mong
được che đậy và vân vân ; đó là cái chúng ta đã gọi
là đời sống. Xin hãy quan sát cái này trong chính bạn. Hãy
dùng diễn giả như một tấm gương trong đó giờ đây bạn
thấy chính mình. Điều diễn giả đang nói chỉ là trưng bày
bản thân bạn cho chính bạn. Và bởi thế hãy nhìn nó, nghe
nó và trở nên trọn vẹn tiếp xúc với nó, hoàn toàn với
nó, và, nếu như vậy, bạn sẽ thấy có hành động tức thời.
Bấy
giờ quá khứ được tiêu hủy. Bạn biết quá khứ là cái
vô thức. Bạn có biết vô thức là gì không ? Chớ trở lại
với Freud, Jung hay những người ấy, mà hãy nhìn nó cho chính
bạn và tìm ra, không phải qua chủ nghĩa thực nghiệm, mà
thực sự quan sát nó. Quá khứ trong bạn là truyền thống
của bạn, những cuốn sách bạn đã đọc, di sản nòi giống
như người Ấn giáo, Phật giáo, Hồi giáo, Thiên Chúa giáo,
và mọi thứ đại loại, và văn hóa trong đó bạn sống, những
cơ sở tôn giáo, những đức tin đã được truyền từ thế
hệ này sang thế hệ khác. Cái này tạo thành sự tuyên truyền
mà bạn lệ thuộc vào, sự tuyên truyền của bạn ; bạn là
nô lệ cho sự tuyên truyền của năm ngàn năm. Và người Thiên
Chúa giáo là một nô lệ cho sự tuyên truyền của hai ngàn
năm. Người ấy tin Jesus Christ và bạn tin Krishna, hay bất cứ
cái gì bạn tin, như người Cộng sản tin một cái khác. Chúng
ta là kết quả của tuyên truyền, bạn có hiểu nó có nghĩa
là gì không ? – những ngôn từ, sự ảnh hưởng của những
người khác ; thế nên không có cái gì là nguyên thủy cả.
Và để tìm ra nguồn gốc của bất cứ cái gì bạn phải
có trật tự. Trật tự chỉ có thể xuất hiện khi có sự
chấm dứt vô trật tự toàn diện trong bản thân. Bởi vì
tất cả chúng ta, ít ra là những người có chút nghiêm túc,
có suy nghĩ và nhiệt thành, phải hỏi xem liệu có cái gì
là thiêng liêng, cái linh thánh. Dĩ nhiên câu trả lời là chùa,
đền thờ, giáo đường không là linh thánh, không là thiêng
liêng, cũng không phải những hình ảnh trong đó.
Tôi
không biết bạn có tự thí nghiệm chưa. Lấy một thanh củi,
đặt nó trên bệ lò sưởi và mỗi ngày đặt hoa trước nó
và lập lại một số từ nào đó bạn thích, hãy làm và bạn
sẽ tìm ra. Nếu bạn làm điều đó, sau một tháng bạn sẽ
thấy nó trở nên linh thánh như thế nào. Bạn đã đồng hóa
mình với thanh củi đó, với hòn đá đó hay với mẫu ý tưởng
đó và bạn đã biến nó thành cái gì thiêng liêng, linh thánh.
Nhưng nó không phải vậy. Bạn đã cho nó một cảm thức linh
thánh từ sự sợ hãi của bạn, từ thói quen thường xuyên
của truyền thống này, tự bạn phát ra, tự quy phục cái
gì đó mà bạn cho là linh thánh. Hình ảnh trong một nơi thờ
không linh thánh hơn một viên đá bên đường. Thế nên rất
quan trọng phải tìm ra cái gì thực sự thiêng liêng, cái gì
thực sự linh thánh, nếu quả thật có một cái như vậy.
Bạn
biết, con người đã nói về điều này suốt nhiều thế kỷ,
tìm kiếm cái gì không chết, cái không do tâm thức sáng tạo
ra, cái tự nó là linh thánh, cái gì không bao giờ bị quá
khứ chạm đến. Con người luôn luôn tìm cái đó. Và con người
khi tìm nó, không tìm thấy nó, đã sáng chế ra tôn giáo, đức
tin được tổ chức. Một người nghiêm túc phải tìm ra, mà
nó phải tìm thấy cái gì đích thực, thực sự thiêng liêng
vĩnh viễn. Nếu bạn không thể tìm thấy nó, bạn sẽ luôn
luôn hung ác, bạn sẽ luôn luôn xung đột. Và nếu bạn lắng
nghe, trong buổi chiều nay, có lẽ bạn gặp gỡ nó, không qua
diễn giả, không qua những lời của y, không qua những nhận
xét của y, mà bạn có thể gặp gỡ nó khi có kỷ luật qua
sự hiểu vô trật tự. Khi bạn xem, hãy thấy cái gì là vô
trật tự ; cái thấy đích thực sự vô trật tự đòi hỏi
chú ý. Xin hãy theo dõi điều này. Bạn biết, với phần đông
chúng ta, kỷ luật là một sự rèn luyện thường xuyên, như
với quân đội, rèn luyện, rèn luyện từ sáng tới tối khiến
không có gì ngoài sự nô lệ cho thói quen. Và đó là cái chúng
ta gọi là kỷ luật ; đè nén, kiểm soát – điều đó là
sự chết cứng, chẳng phải là kỷ luật gì cả. Kỷ luật
là một vật sống, nó có vẻ đẹp riêng của nó, tự do riêng
của nó. Và kỷ luật này đến một cách tự nhiên, khi bạn
biết làm sao nhìn một cái cây, làm sao nhìn vào mặt vợ bạn,
chồng bạn, khi bạn có thể thấy cái đẹp của một cái
cây hay mặt trời lặn. Thấy, nhìn bầu trời này, ánh sáng
rực rỡ của nó, cái đẹp của những lá cây phản chiếu
ánh sáng đó, màu vàng cam, chiều sâu của màu sắc ấy, sự
nhanh nhạy của màu sắc đó – hãy thấy nó ! Thấy nó bạn
phải chú tâm hoàn toàn vào nó. Và chú tâm hoàn toàn có kỷ
luật riêng của nó, bạn không muốn kỷ luật nào khác. Thế
nên vật này, sự chú ý này là cái sống động và sinh khí.
Chính
sự chú ý này là đức hạnh. Bạn không cần tiêu chuẩn đạo
đức nào khác (bạn làm gì có đạo đức, ngoại trừ đạo
đức của xã hội mà bạn đã xây dựng nói cho bạn ở một
mặt, và mặt kia là điều bạn muốn làm, và không có cái
nào trong cả hai cái liên quan gì với đức hạnh). Đức hạnh
là cái đẹp và cái đẹp là thương yêu, và không có thương
yêu bạn không có đức hạnh và do đó không có trật tự.
Cũng lại như vậy, nếu bạn làm nó bây giờ, như diễn giả
đang nói về nó, nhìn bầu trời này với toàn thể hiện sinh
của bạn, chính hành vi nhìn này có kỷ luật riêng của nó
và do đó đức hạnh riêng, trật tự riêng của nó. Bấy giờ
tâm thức đạt đến điểm cao nhất của trật tự tuyệt
đối và bởi thế nó là trật tự một cách tuyệt đối,
tự thân nó trở thành cái thiêng liêng. Tôi không biết bạn
có hiểu điều này chăng. Bạn biết đấy, khi bạn thương
yêu cái cây, con chim, ánh sáng trên nước, khi bạn thương
yêu người hàng xóm, vợ bạn, chồng bạn, không ghen ghét,
thương yêu ấy không bao giờ bị chạm đến bởi hận thù,
khi có thương yêu ấy, bản thân thương yêu ấy là thiêng
liêng, bạn không có cái nào khác có thể hơn như vậy.
Thế
nên có cái thiêng liêng này, không phải trong những sự vật
mà con người đã lắp ghép, nhưng nó hiện diện khi con người
tự cắt lìa khỏi quá khứ, nó là trí nhớ. Điều này không
có nghĩa là con người trở nên không có trí óc, chúng ta phải
có trí nhớ trong một hướng nào đó, nhưng trí nhớ ấy sẽ
được tìm thấy là một phần của trạng thái toàn thể này,
trong đó không có liên quan với quá khứ. Và sự dừng lại
này của quá khứ chỉ có thể có khi bạn thấy những sự
vật như chúng là và tiếp xúc trực tiếp với chúng – như
với mặt trời lặn kỳ diệu này. Bấy giờ từ trật tự,
kỷ luật, đức hạnh này, có thương yêu hiện diện. Thương
yêu là đam mê cực kỳ và bởi thế nó hành động tức thời.
Nó không có khoảng thời gian giữa cái thấy và cái làm. Và
khi bạn có thương yêu này bạn có thể vất bỏ mọi cuốn
sách thiêng của bạn, mọi thần linh của bạn. Và bạn phải
vất bỏ những cuốn sách thiêng, những thần linh, những tham
vọng hàng ngày của bạn, để gặp gỡ thương yêu này. Đó
là cái thiêng liêng duy nhất. Và để gặp gỡ nó, cái tốt,
lòng tốt phải nở hoa. Cái tốt – bạn hiểu chứ, thưa các
bạn ? – cái tốt chỉ có thể nở hoa trong tự do, không trong
truyền thống. Thế giới cần thay đổi, các bạn cần cuộc
cách mạng kinh khủng này trong bản thân các bạn. Chúng ta
cần cuộc cách mạng nền tảng, tâm lý và cuộc cách mạng
này là trật tự. Và trật tự là hòa bình ; và trật tự
này, với đức hạnh và hòa bình của nó, chỉ có thể xảy
ra khi bạn tiếp xúc trực tiếp với vô trật tự trong đời
sống hàng ngày của các bạn. Bấy giờ từ đó cái tốt nở
hoa và bấy giờ sẽ không có tìm kiếm nào nữa. Vì cái đang
là, đang hiện hữu, là thiêng liêng.
MADRAS
14,
tháng Giêng 1968
