TỰA
Thiền
sư Minh Châu Hương Hải là một tác gia lớn không những của
văn học và triết học Phật giáo Việt Nam, mà còn của văn
học và lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung. Từ nửa cuối
thế kỷ 18, cuộc đời và tác phẩm của Minh Châu Hương Hải
đã lôi cuốn sự chú ý của những người trí thức đương
thời, trong đó nổi bật nhất là nhà bác học Lê Quý Ðôn
(1726-1784). Chính trong Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Ðôn lần
đầu tiên đã có những ghi chép tương đối đầy đủ về
thân thế và thơ văn của Minh Châu Hương Hải, từ đó, trở
thành nguồn tư liệu cho những người nghiên cứu tiếp sau.
Ðiều đáng tiếc là những ghi chép vừa nêu đã chứa đựng
một số lẫn lộn, đặc biệt là việc lẫn lộn các bài
thơ của những Thiền sư Trung quốc với chính những tác phẩm
của Minh Châu Hương Hải. Sự kiện này gây ra không ít khó
khăn cho những ai muốn nghiên cứu nghiêm túc về lịch sử
văn học và tư tưởng Việt Nam cũng như Phật giáo Việt nam
thế kỷ thứ 17 .
Chúng
tôi do thế đề nghị tập hợp lại đây toàn bộ các tác
phẩm hiện biết dưới tên Minh Châu Hương Hải và cho nghiên
cứu tất cả chúng, nhằm giúp những ai quan tâm đến lịch
sử văn học và tư tưởng dân tộc cùng Phật giáo những
nguồn tư liệu đáng tin cậy. Minh Châu Hương Hải toàn tập
ra đời là một thể hiện của nỗ lực ấy. Chúng tôi biết
rằng lúc sinh thời, Minh Châu Hương Hải đã để lại cho
chúng ta rất nhiều tác phẩm, mà cứ theo Hương Hải Thiền
sư ngữ lục thì lên tới 30 quyển. Nhưng ngày nay chúng tôi
mới phát hiện được 2 quyển Giải Kim cương kinh lý nghĩa,
một quyển Giải Di Ðà kinh, một quyển Giải Tâm kinh ngũ
chỉ, một quyển Sự lý dung thông, tất cả tổng cộng là
5 quyển. Còn 25 quyển kia thất lạc chưa tìm thấy cho đến
lúc này. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn mạnh dạn gọi đây là toàn
tập của Minh Châu Hương Hải, bởi vì 5 quyển này là tất
cả những gì mà chúng tôi đã trải 25 năm sưu tầm. Nói khác
đi, chúng tôi không còn hy vọng tìm thêm một tác phẩm nào
khác nữa của Minh Châu Hương Hải ngoài 5 quyển vừa nêu
trên. Vì vậy, chúng tôi coi chúng đại diện cho toàn bộ của
tác phẩm của Minh Châu Hương Hải. Nêú trong tương lai có
phát hiện gì mới, chúng tôi sẽ bổ sung. Tất nhiên, đây
cũng có thể gọi là một di tập của ông .
Ngoài
5 tác phẩm ấy, chúng tôi sẽ cho dịch kàm theo trong Toàn tập
này bản Hương Hải thiền sư ngữ lục in vào năm Cảnh Hưng
thứ 8, Ðinh Mão 1747. Ðây là tài liệu cơ bản mà Lê Quý
Ðôn đã sử dụng để có những ghi chú của ông trong Kiến
văn tiểu lục. Qua nghiên cứu bản ngữ lục này, chúng tôi
thâý có chép 59 bài thơ và 14 đoạn văn của Minh Châu Hương
Hải. Tuy nhiên, sau khi nghiên cứu, 47 bài thơ và 5 đoạn văn
đều chứng tỏ là của những tác giả Trung quốc, chứ không
phải của vị thiền sư của chúng ta. Lê Quý Ðôn đã nhầm
lẫn điều này nên lựa ra 42 bài thơ và 12 đoạn văn vừa
nêu để gán cho Minh Châu Hương Hải. Ðây mới là một kết
quả sơ bộ bởi vì những bài thơ và đoạn văn khác cũng
có khả năng của các tác giả Trung quốc, nhưng do cho đến
nay vẫn chưa tra cứu được trong các tác phẩm Trung quốc
hiện còn, nên chưa có thể bàn luận gì về chúng. Chỉ có
sự kiện là trong số 12 bài thơ còn lại thì có khả năng
chắc chắn 5 bài là của Minh Châu Hương Hải .
Ðể
tiện cho việc theo dõi của người đọc, trong bản dịch Hương
Hải thiền sư ngũ lục, chúng tôi cho đánh số liên tục các
bài thơ từ 1 đến 59, trừ một bài thơ quốc âm của Trịnh
Cương và 2 bài thơ chữ Hán của Ðặng Ðình Tướng không
được đánh số. Các đoạn trích văn cũng được đánh số
như thế từ 1 đến 14, nhưng có thêm chữ (V) ở trước các
số để phân biệt. Trong phần nghiên cứu, chúng tôi sử dụng
lối đánh số này để gọi tên các bài thơ có trong Hương
Hải thiền sư ngũ
lục và chỉ ra nó thuộc tác giả và tác
phẩm nào của Trung quốc, các đoạn văn xuôi cũng vậy .
Cũng
nhờ bản Hương Hải thiền sư ngũ lục này, chúng ta sẽ có
dịp nghiên cứu tình trạng "tam sao thất bổn" mà các bản
chép tay thường gặp phải, cụ thể là chép về thơ văn của
Minh Châu Hương Hải trong Kiến văn tiểu lục 9 của Lê Quý
Ðôn. Chúng tôi nghĩ Lê Quý Ðôn không bao giờ chép sai khi
chép lại cái gọi là thơ văn của Minh Châu Hương Hải từ
Hương Hải thiền sư ngũ lục, mà chắc chắn ông đã sử
dụng. Tuy nhiên, bản vi phim mà chúng tôi có hiện nay do trường
Viễn đông bác cổ Pháp chụp vào ngày 29 tháng 11 năm 1954
mang ký hiệu số A.32, No.312, đã cho thấy qua những lần sao
chép có những sai chạy so với bản in Hương Hải thiền sư
ngũ lục, khi chép lại các bài thơ của Minh Châu Hương Hải
.
Các
tác phẩm Trung quốc mà chúng tôi sử dụng để truy tìm các
bài thơ Hán chép lẫn trong Hương Hải thiền sư ngũ lục là
Cảnh Ðức truyền đăng lục và Tục truyền đăng lục của
bản in Ðại Chính tân tu Ðại tạng kinh (viết tắt ÐTK) mang
số 2076 và 2077 và Ngũ đăng hội nguyên, Thiền tông tụ cổ
liên châu thông tập và Thiền tông chính mạch của bản in
Tục tạng kinh. Tất cả các quyển số và tờ trang được
dẫn trong bản Toàn tập này được lấy từ các bản in ấy.
Riêng khi trích dẫn Tục tạng, chúng tôi ghi 2 loại số tờ,
1 ghi bình thường và 1 để trong ngoặc. Ðiều này có nghĩa
số thường là số trang đánh liên tục của Tục tạng kinh
hội biên ấn từ đầu sách cho đến cuối sách, còn số trong
ngoặc là số tờ của từng tác phẩm mà Tục tạng kinh hội
đã dùng để in lại trong Tục tạng kinh của hội. Thí dụ,
Thiền tông chính mạch 9 tờ 308a12-13 (154c12-13), thì số 308
là chỉ tờ do Tục tạng kinh hội đánh , còn số 154 trong
ngoặc là số tờ của bản in gỗ mà Tục tạng kinh hội dùng
để in. Chúng tôi ghi cả 2 số, nhằm giúp cho những người
có bản in Thiền tông chính mạch lưu hành bên ngoài Tục tạng
kinh dễ theo dõi .
Bộ
Toàn tập này được chia làm hai phần. Phần Một gồm nghiên
cứu, giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp Minh Châu Hương
Hải, trong đó chúng tôi chỉ ra các bài thơ và đoạn văn
nào là của các tác giả Trung quốc hiện đã tìm thấy. Phần
hai gồm tác phẩm đầu tiên của Minh Châu Hương Hải là Giải
Kim Cương kinh lý nghĩa và 3 tác phẩm còn lại của ông là
Giải Di Ðà kinh sớ sao, Giải Tâm kinh ngũ chỉ và Sự lý
dung thông cùng với những phân tích, giới thiệu từng tác
phẩm một của chúng tôi. Chúng tôi cũng in kèm Hương Hải
thiền sư ngũ lục cùng với phần phân tích, giới thiệu và
bản dịch chữ Việt ở đầu phần hai nhằm cung cấp tư liệu
nghiên cứu đầu tay cho những ai quan tâm đến tác gia lớn
này .
Ðể
bảo lưu các bản in cũ và cũng để cung cấp tư liệu nghiên
cứu và kiểm soát, chúng tôi cho in lại toàn bộ các văn bản
chữ Hán và quốc âm của các tác phẩm vừa nêu. Trong trường
hợp một tác phẩm có một hay nhiêù bản in hay bản chép
tay thì chúng tôi chọn lấy bản tốt nhất .
Vạn
Hạnh
Mùa
Vu Lan 1998
Lê
Mạnh Thát
