Tại
diễn đàn Hội Thảo quan trọng này, xin được đóng góp phần
mình bằng một vấn đề tuy không mới lắm nhưng mãi mãi
vẫn không bao giờ cũ, đúng như mục đích Hội Thảo, vì
nó chưa có “cơ hội” nên vẫn là sự “thách thức” to
lớn trong thời đại Phật giáo phát triển hôm nay. Đó là
nghệ thuật sân khấu và văn nghệ Phật giáo.
Vấn
đề được đặt ra ở đây, trước hết nhằm khẳng định
trách nhiệm của Phật giáo (tổ chức Giáo hội) đối với
Nghệ thuật sân khấu và văn nghệ Phật giáo (từ đây viết
tắt là NTSK–VN.PG) trong bước phát triển thời đại, bên
cạnh làn sóng bùng nổ tin học và truyền thống hiện đại.
Đó là những mối liên kết cht chẽ, hỗ tương lẫn nhau,
không thể xem nhẹ nếu muốn phát triển và hoằng dương chánh
pháp nhiều mặt. Từ đó đặt ra một chiến lược dài lâu,
tạo nên một khối xuyên suốt để có được một nền NTSK
và VNPG đúng nghĩa. Điều này ngay từ buổi giao thời, chư
Tôn đức lãnh đạo phong trào chấn hưng Phật giáo đã có
nghĩ đến, dù lúc ấy chưa đặt thành kế sách và mời chỉ
phát huy về mặt sách báo, tạp chí để hỗ tương và song
hành với công cuộc hoằng dương chánh pháp.
TỪ
ĐỊNH NGHĨA NTSK VÀ VNPG
Chung
quanh vấn đề này, chúng tôi đã trình bày đầy đủ trong
TẬP KHẢO LUẬN “NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU PG” và đã trình
nộp cho Ban PGVN. Ở đây chỉ xin được nói sơ qua để làm
tiền đề cho các luận cứ liên quan.
Riêng
NTSK, bao gồm nhiều loại hình kịch chủng như Tuồng-Chèo-Hát
bội-Cải lương-Kịch nói.v.v… Theo các nhà nghiên cứu sân
khấu, Phật giáo chúng ta có một thuận duyên rất lớn là
từ xưa nay các loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc đều
chịu ảnh hưởng của nền văn minh Đông phương, trong đó
sâu sắc nhất là vai trò của Phật giáo và Nho giáo. Do đó
đã có rất nhiều tuồng tích nói về Phật giáo ở các loại
hình kịch chủng, kể cả các đề tài mang tính nhân quả,
thưởng thiện phạt ác. Tuy nhiên tất cả cũng chỉ là “cảm
tính tất nhiên”, hay nói một cách khác đó chỉ là “chịu
sự ảnh hưởng của PG” mà thôi. Vì thế những sai sót về
nhận thức Phật học, không ít thì nhiều đều bãng lãng
trãi đều đây đó trong hầu hết các tác phẩm.
Xưa,
do nhiều yếu tố khách quan lẫn chủ quan, vai trò NTSK-VNPG
không được xem trọng nên tạo ra một khoảng trống xuyên
suốt một thời gian dài. Nay, thời đại tiếp cận mọi mặt,
một nền NTSK-VNPG vẫn chưa được định hình dù điều kiện
phôi thai đã luôn sẵn có. Chúng tôi luôn tâm đắc câu nói
lừng danh của đại danh hào Victor Hugo (1802-1885) “một dân
tộc nô lệ nghệ thuật làm cho nó tự do; một dân tộc tự
do nghệ thuật làm cho nó vĩ đại”. Cùng chia sẽ tư tưởng
đó chúng ta thấy được giá trị của vấn đề đang được
đề cập không nhỏ chút nào.
Vậy
một nền NTSK-VNPG phải được xây dựng, trên phương châm
nào và hướng phát triển ra sao?
a/
XÂY DỰNG: Trên nền tảng văn hóa Phật giáo, của Phật giáo,
vì Phật giáo mà sinh tồn.
b/
PHƯƠNG CHÂM: Góp phần làm nhiệm vụ hoằng pháp.
c/
PHÁT TRIỂN: bổ sung nét đa dạng hội nhập, cùng nhau cúng
dường chánh pháp.
Để
thực hiện được ba nét đại cương này, vai trò lãnh đạo
của Giáo hội phải được phát huy chặt chẽ. Có quyền xét
duyệt và quyết định các mặt liên quan. Nếu chưa thực hiện
được những điều trên, trước mắt cũng nên có sự quan
tâm về mãng NTSK ngoài xã hội nếu có tác phẩm nào đụng
đến Phật giáo, cần nên trở lại quyền hạn tối thiểu
trước đây từng làm và kêu gọi sự hợp tác từ phía chính
quyền (thí dụ các hãng phim-đĩa hát-băng từ) và đài
PTTT, báo chí…nếu có tác phẩm PG đều trình xin ý kiến
văn hóa PG, sau đó mới dám thực hiện). Vâng! tối thiểu
là như thế nhưng từ hơn 15 năm qua “quyền” tối thiểu
ấy cũng bị lãng quên, thay vào đó là cái “quyền” xét
duyệt từ trong ra. Nghĩa là các tác phẩm cá nhân mang danh
Phật giáo trình duyệt từ nội bộ rồi đem ra ngoài thực
hiện. Hệ quả là hàng loạt tác phẩm VNPG ra đời chưa đúng
tầm giá trị của tên gọi PG.Thiển nghĩ, Giáo hội ngay từ
bây giờ nên lưu ý đến các bộ phận văn hóa trực thuộc
Ban Trị sự Tỉnh, Thành về vấn đề này. Nếu giao cho nơi
đó quyền hạn nhất định (xét duyệt) đồng thời khuyến
cáo, buộc phải chịu trách nhiệm nếu có sai sót. Có như
thế mới phần nào hạn chế nhưng sai phạm trong hoạt động
và sáng tác NTSK-VNPG, giúp cho những người vì hoài bảo cao
đẹp nhắm hướng đến xây dựng một nền NTSK-VNPG, đang
đi trên lộ trình khó nhọc lâu nay rút ngắn lại.
Trở
lại với ba nét đại cương trên, nếu được thực hiện
chúng ta nên bắt đầu từ dưới lên (c) PHÁT TRIỂN. Đây
chính là yếu tố con người-Phật tử-Nhân tài và các thành
phần khác. Sau đó đến (b) PHƯƠNG CHÂM. Đó là định hướng
và lý tưởng phục vụ. Sau cùng là (a) XÂY DỰNG.Khi đã thuần
thục, đồng cảm thì việc hết lòng sống và làm theo chánh
pháp-vì chánh pháp là việc tất yếu.
Bàn
đến vấn đề xây dựng NTSK-VNPG không phải chúng ta thế
tục hóa vai trò Phật giáo. Thật ra như đã nói đây là một
lãnh vực không thể thiếu trong điều kiện hoắng pháp và
phát triển trong thời hiện đại. Hơn nữa khi đã hình thành
nên NTSK-VNPG mà nhân tố xuất phát từ những nười nhiệt
tâm cộng vào lý tưởng rõ ràng, cao cả thì con đường hanh
thông không lối hẹp là điều chắc chắn.
Đến
đường đi của NTSK-VNPG
Một
cách tổng quát, các mặt mang tính chất phổ cập xã hội
như sách báo, tạp chí và VNPG đã phần nào đem lại thành
công nhất định cho Phật giáo thời kỳ phát triển sau chấn
hưng. Có thể lấy điểm mốc quan trọng để đánh dấu sự
kiện ấy bằng sự ra đời của Tổng Hội Phật giáo V.N 1951.
Khi đã có một tổ chức mang tính chất cả nước, chư tôn
lãnh đạo thừa hiểu giá trị các mặt xã hội ấy, để
từ đó Phật giáo mạnh dạn bước vào đời, đáp ứng nhu
cầu tu học của Tăng tín đồ khắp nơi, theo kịp trào lưu
tiến hóa.
Như
chúng ta thấy, từ đó ngược về trước, Phật giáo chỉ
thuần tu học, đóng khung trong giáo luật và nội điển, phó
mặc các yếu tố xã hội bên ngoài. Sự thụ động này đã
bị một số tư tưởng xu thời cũng như thực dân Pháp lợi
dụng thế lực, đã đánh phủ đầu lên thân phận một tôn
giáo lớn của dân tộc nhiều đòn chí tử. Tất nhiên họ
không chừa những thủ đoạn hạ đẳng như tìm cách bôi đen,
châm biếm v.v… để đi đến kết luận đạo Phật là đạo
yếm thế, bi quan, mặc cảm, tự ti về một “dân tộc nhược
tiểu” đã được họ không ngừng tiêm nhiễm cho lớp trẻ
khiến lớp trẻ ngày ấy cứ nghĩ rằng cái gì đến từ phương
Tây cũng đều là văn minh tiến bộ; từ đó phủ nhận mình
là dòng giỏi con Hồng cháu Lạc, chấp nhận Tổ Tiên mình
là dòng giống Gô-loa!
Trong
hoàn cảnh chung của một xã hội bị trị, bị “bảo hộ”,
những giá trị văn hóa-nhân bản hòa nhập của hơn hai ngàn
năm Phật giáo, không đủ sức chống chế hay bảo vệ tự
thân, đã làm Phật pháp lu mờ và xa dần, tưởng như là một
cuộc đào thải tất yếu. Do đó, chúng ta không ngạc nhiên
lắm khi trong lãnh vực nghệ thuật sân khấu và văn nghệ
(ngoài xã hội), hình ảnh một vị Tăng sĩ hết sức cục
mịch, ít hiểu biết và từ bi tiêu cực, thiếu vắng bản
năng trí tuệ. Bên cạnh đó, các tác giả đã gởi vào các
nhân vật này những lời “giảng đạo” hết sức ngây ngô
và tùy tiện bằng chính hiểu biết Phật học non kém của
mình. Ở đây chúng ta không phủ nhận có một vài tác phẩm
tích cực-chấp nhận được; tuy nhiên số tích cực-chấp
nhận được này quá khiêm tốn so với sự sai sót-nếu chưa
muốn nói là phỉ báng, chống phá Phật giáo, rất nhiều.
Tất cả, dù sao đó cũng chỉ là nghệ thuật sân khấu và
văn nghệ ngoài xã hội, khi Phật giáo còn bỏ ngỏ lãnh vực
này. Một phần tỏng đó còn có sự ỷ lại và tự tin thái
quá cũng rất ư là thụ động của Phật giáo.
Từ
Tổng Hội Phật giáo về sau, tân nhạc đã vào cuộc và có
mặt trong chùa thông qua các buổi sinh hoạt của tổ chức
Gia đình Phật tử (1951). Hậu thân của Gia đình Hóa Phổ-Gia
đình Tâm Minh (1945) và Hướng thiện Lạc thiện (1947). Đây
có thể xem là sự thành công to lớn trong chiến lược tài
ba của chư tôn lãnh đạo Phật giáo thời bấy giờ. Biết
nhìn xa trông rộng, trước mắt đã quy tụ được giới trẻ
và gây được sự chú ý từ bên ngoài, khiến diện mạo Phật
giáo dần khởi sắc. Tuy vậy, do điều kiện và hoàn cảnh
chung cộng vào buổi giao thời chấn hưng, Phật giáo chỉ dừng
lại nơi sự thành công khiêm tốn đó mà chưa có hứa hẹn
gì mai sau. Tất cả sẽ chỉ dừng lại nơi đó nếu như pháp
nạn 1963 không xảy ra và GHPGVNTN được ra đời, phất cao
lên ngọn cờ vượt thoát. Ở tổ chức này, chúng ta thấy
sự nhập thế mạnh mẽ và tích cực hơn thông qua Hội đồng
Lưỡng Viện và các Tổng Vụ. Văn thơ nhạc họa đã được
khỏi xướng, tuần hành rầm rập theo nhịp bước hóa đạo
thời kỳ mới. Tổng Vụ Thanh Niên bây giờ không chỉ riêng
có một GĐPT mà có thêm năm Vụ khác như Thanh niên Phật tử,
Hướng đạo Phật giáo, Sinh viên Phật tử, Học sinh Phật
tử, Thanh niên thiện chí Phật tử, đáp ứng và thu nạp được
nhiều tầng lớp trẻ đến tham gia tu học và sinh hoạt. Từ
đây các buổi sinh hoạt và văn nghệ của các đoàn thể này
đã khơi dậy được tiềm năng sáng tác của chính họ, sản
sinh một tầng lớp nhạc sĩ Phật giáo hẳn hoi, cộng vào
các nhạc sĩ Phật giáo trước đó của GĐPT thành niềm tự
hào to lớn của VNPG. Dù vậy, tất cả cũng chỉ dừng lại
ở chừng mực biên độ đó, có chăng cũng chỉ là đôi ba
kịch thơ-kịch-múa hát nhưng cũng chỉ bó hẹp trong các buổi
VNPG và nghiệp dư mà thôi. Tất nhiên một phần do ảnh hưởng
thời cuộc và đặc biệt sự phân hóa trầm trọng trong nội
bộ Phật giáo chúng ta. Như vậy cho đến lúc này NTSKPG vẫn
chưa được định hình, trong khi ngoài xã hội các tuồng kịch-cải
lương v.v… nói hoặc liên quan đến tư tưởng nghiệp báo-thưởng
thiện phạt ác của Phật giáo đã rầm rộ ra đời. Tất
cả đều mang tính chất cảm tính (qua công cuộc đấu tranh
mùa pháp nạn 1963), mọi sai sót là điều khó tránh khỏi,
bởi vì đó không phải của Phật giáo, từ Phật giáo mà
ra.
Từ
giai đoạn này về sau, chúng ta có thể nhận định được
vấn đề qua sự ví von tuy bất cập nhưng rất thực tế là:
các chương trình VNPG, tân nhạc thì PG có rồi, còn cải lương,
kịch v.v… thì cứ lấy của ngoài đời (các tuồng tích,
bài ca “cảm tính” đã nói) mà phục vụ đạo. Các chùa
vì muốn có mặt nghệ sĩ A, ca sĩ Z tất nhiên phải chìu theo,
khi mà học một bài hát đạo đúng nghĩa người ta ngại chịu
học; nếu có học lại ít ca và nếu có ca thì tiền cát-sê
chỉ là tượng trưng-cúng dường thôi! Họ rất có lý vì
hơn nữa chã lẽ đem các bài ca đạo đã học ấy đi hát
ngoài xã hội, có nghĩa là không kinh tế. Đó cũng là lý do
vì sao người ta không cảm thấy ngượng khi đem cả chuyện
tình Lan và Điệp vào chùa hát… cúng dường! Đặc biệt
là các chùa Ni. Tất nhiên ở đây Phật giáo rất trân trọng
nhiệt tâm đóng góp cảu các ca sĩ-nghệ sĩ, nhưng để nhiệt
tâm cúng dường đầy ý nghĩa hơn thì cả hai phía Phật giáo
và ca sĩ-nghệ sĩ đều phải cố gắng, hy sinh một phần về
mình, để qua đó có tiếng nói chung.
Có
một thực tế cần nên nói qua rằng cho đến hiện nay, chính
xác là tư hơn năm năm trở lại đây, riêng lãnh vực cổ
nhạc-cải lương đã có nhiều tác giả sáng tác về đề
tài Phật giáo, nhưng để xứng danh một bài “cổ nhạc Phật
giáo” thì cần nên xem xét lại. Đáng lưu ý hơn phần đông
trong số đó có không ít tác giả là tu sĩ. Đây là điều
dễ gây ngộ nhận nếu người ta không chú ý đến yếu tố
Phật học-văn học và nghệ thuật trong các tác phẩm đó.
Đây cũng là điều đáng tiếc cho VNPG một khi Phật giáo đang
rất cần phát huy về lãnh vực này. Những tác giả trên cho
ra đời hàng loạt các tác phẩm dễ dãi ấy với những ngôi
sai thượng thặng mà không qua một bước kiểm duyệt và có
ý kiến nào từ văn hóa Phật giáo; tận dụng điều kiện
(tu sĩ) bản thân, bất chấp hiệu quả nghệ thuật lẫn Phật
học mà lẽ ra phải đi đầu trong việc ý thức cao độ nhằm
hướng đến xây dựng nền NTSK à VNPG trong thời hiện đại
một cách trong sáng, có tổ chức và định hướng rõ rệt.
Những bộ phim liên kết nói về Phật Thích Ca, những tuồng
cải lương cùng chủ đề và không ít các bài ca cổ lẻ,
các bài nhạc dễ dãi mang đậm dấu ấn cá nhân, đã lần
lượt chìm sâu vào quên lãng ngay từ lúc mới thực hiện,
đã đủ nói lên điều đó. Đó là một thực trạng đáng
báo động để cần có một định hướng. Cuối thập niên
80 và đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, các vị tiền
nhiệm Ban Văn hóa Phật giáo đã bước đầu thực hiện sự
định hướng đó khi trong tay có vô số kịch bản, kịch nói
và cải lương viết về lịch sử Phật Thích Ca rằng: Cuộc
đời và lịch sử đức Phật quá lớn, nếu phải thể hiện
bằng nghệ thuật thì chỉ có phim ảnh mới đảm đương phần
nào giá trị đó. Và nếu thực hiện cần phải có sự liên
kết sâu rộng nhiều mặt, kể cả kêu gọi sự đầu tư hay
hỗ trợ từ nước ngoài. Tóm lại, đó phải là một dự
án rất lớn. Đáng tiếc định hướng chính đáng đó đã
không tồn tại khi chính các vị tiền nhiệm ấy không còn
tiếp tục làm việc. Lẽ ra những vị kế tục trách nhiệm
đồng cảm, chia sẻ hoài bão đó, thực hiện một cuộc chạy
tiếp sức thì đã không có những bộ phim, tuồng tích non
nớt ấy ra đời, không để lại một dấu ấn nào khả dĩ.
Rõ ràng ngay từ đầu, không phải không có các dự án, hoặc
không có ai biết viết kịch bản cải lương-kịch nói về
đề tài lịch sử đức Phật Thích Ca như người ta lầm tưởng,
để phải tự cho mình cái khả năng “biết” và viết các
tác phẩm mà ngay từ khi ra đời đã không được công chúng
chấp nhận như vậy.
Thật
đắc tội biết bao với công lao chư liệt vị tổ sư từ
thời chấn hưng, khi mà đến nay hàng hậu sinh chúng ta vẫn
chưa nhận thức và thực hiện được một nền NTSK-VNPG đúng
nghĩa, để hiện giờ chúng ta từng ngày từng giờ phải đối
đầu với làn sóng vũ bão của sự bùng nỗ thông tin, thiếu
vắng đi tiếng nói cũng như sự hiện hữu của Phật giáo
thông qua NTSK-VNPG. Phật giáo là một tôn giáo của dân tộc,
góp phần xây dựng giá trị nhân bản-nhân văn cho dân tộc,
từng chia ngọt xẻ bùi cùng bao bước thăng trầm nhục vinh
của dân tộc; thế mà đáng buồn thay tiếng nói và sự có
mặt ấy lại trở nên điều xa lạ mà lẽ ra phải được
tôn xưng xứng đáng qua NTSK-VNPG trong các phương tiện truyền
thông đại chúng. Lịch sử và khả năng chân lý Phật giáo
V.N thừa sức thực hiện điều đó, không cần mượn vỏ
bọc tài trợ-quảng cáo-kinh tế-viện trợ v.v… khuynh đảo
các làn sóng phát thanh truyền hình như các tôn giáo khác từng
làm. Vấn đề là chúng ta đã xây dựng và trang bị cho đội
ngũ tiên phong là NTSK-VNPG chưa, nếu có thì nhân tài, lãnh
vực này không thiếu, có vị gần trọn cả cuộc đời sống
và cống hiến một cách tích cực, có thiếu chăng chỉ là
thiếu người có khả năng lãnh đạo NTSK-VNPG mà thôi. Sự
vắng mặt của NTSK-VNPG qua nhiều “triều đại” đã chứng
minh điều đó. Ngay các tờ báo-tạp chí Phật giáo ít ỏi
của chúng ta, mãng đề tài NTSK-VNPG cũng không được coi trọng,
nếu không muốn nói là xem nhẹ. Họa hoằn lắm mới có một
vài bài để gọi là điểm xuyết cho có màu nhưng lại do
các tác giả ngoài đời được “đặt hàng” viết về…
đạo! Xem thường sự hiện hữu của những người trong cuộc,
làm tổn thương thêm sự cống hiến nhiệt tình của anh chị
em văn nghệ sĩ Phật giáo vốn rất cần tiếp sức và hỗ
trợ nhiều mặt. Vì không được coi trọng về mãng này nên
trong các tổ chức chính quyền Đoàn-Hội trực thuộc (Hội
Nhà báo) nhân tố văn nghệ của các tòa soạn Phật giáo chưa
bao giờ được góp mặt, thay vào đó là người của các tòa
soạn tôn giáo bạn.
VỚI
CÁC PHƯƠNG TIỆN TRUYỀN THÔNG
Nhân
mùa Phật đản 2630 PL 2550 vừa qua, qua các phương tiện truyền
thông đại chúng, ngày đại lễ của chúng ta đã được hâm
nóng trở lại sau hơn 30 năm nguội tàn trong nghiệp dĩ. Trong
đó NTSK-VNPG góp phần không nhỏ, dù mới chỉ riêng có Đài
Truyền hình Tp.HCM (HTV) có hai chương trình ca nhạc và cổ
nhạc đón mừng Phật đản[i]. Qua hai chương trình này, vấn
đề nội dung sai sót hay bàn tay đạo diễn chưa sâu sát trong
lần khác chúng ta sẽ bàn sau. Ở đây, người viết muốn
nhấn mạnh chi tiết để bổ sung cho chuyện đang nói đến
là NTSK-VNPG. Đó là tính đặc thù chuyên trách của Phật giáo.
Đây là những chương trình do chính các tác giả-nhạc sĩ
Phật giáo sáng tác, HTV thực hiện và đạo diễn. Một mối
liên kết bước đầu mang nhiều ý nghĩa thực tiễn. Dĩ nhiên
nếu do Phật giáo thực hiện và đạo diễn thì sẽ trọn
vẹn ý nghĩa NTSK-VNPG hơn, đúng như định hướng và ao ước
bấy lâu nay của chúng ta. Ngược lại nếu HTV làm chủ hết;
có nghĩa là từ tác giả-nhạc sĩ, đạo diễn thực hiện
đều là của HTV thì chuyện đã không còn là của Phật giáo,
ý nghĩa sẽ khác rất nhiều, kem theo đó là một hình ảnh
thiếu tôn trọng và bất hợp lý. Phật giáo là một tôn giáo
lớn của nhân loại và là một tôn giáo có nền tảng giáo
lý đầy đủ (Kinh-Luật-Luận) đồ sộ nhất. Do đó nói về
Phật giáo mà không có người của Phật giáo tham gia thì sự
chuyển tải sẽ không tránh khỏi sai sót. Đó là điều tất
yếu.
Tương
tự, hãy thử hình dung một chương trình giới thiệu về tư
tưởng và chủ nghĩa Mác-Lênin, người phụ trách không là
một người chuyên trách cao (Giảng viên) dứt khoát ý nghĩa
sẽ biến dạng. Vì vậy,tuy chỉ mới là sự liên kết nhưng
so với tình hình hiện tại sẽ là mô hình và là bài học
cho cả hai (các phương tiện truyền thông và Phật giáo). Biết
tôn trọng lẫn nhau, từ đó có thể tiến tới, mở ra định
hướng chặt chẽ, đưa hình ảnh Phật giáo trở lại với
công chúng thông qua loại hình NTSK-VNPG mà lẽ ra từ lâu, với
tính thể đậm nét dân tộc của mình, Phật giáo phải được
trân trọng đúng mức. Thêm một thí dụ nữa, hơn một năm
qua các đài phát thanh đã có những chương trình về tôn giáo,
đó là hai Đài Tiếng nói Việt Nam-hệ AM (VOV1) sóng 657Mhz
có chương trình “Phát thanh tôn giáo”, phát 12h30-13h trưa
thứ hai và thứ sáu hàng tuần và Đài phát thanh Truyền hình
Đồng Nai có chương trình “Dành cho đồng bào có đạo”-Hệ
FM sóng 97.50 MZ, phát lúc 10 giờ sáng thứ ba và thứ bảy hàng
tuần. Đây là những chương trình do chính các bổn đài tự
biên tập và thực hiện, nội dung mang tính chất “đề huề”
với những bài viết chủ yếu nêu gương người tốt việc
tốt, cùng nhau làm từ thiện v.v… phần lớn đều sử dụng
lại các bài báo đã được đăng; thiếu tính chuyên sâu và
khách quan. Nghe qua những chương trình này không khác các chương
trình khác, do đó đã không nhận được sự quan tâm theo dõi
của thính giả, đặc biệt đồng bào có đạo. Ngay như dòng
nhạc Intro mở đầu chương trình “Phát thanh tôn giáo” của
VOV1, cách phối âm đơn điệu, thiếu thuyết phục. Đầu tiên
là tiếng chuông nhà thờ, sau đó là nhịp mõ-cũng là nhịp
trường canh, ai cũng hiểu đó là tiếng mõ “đại diện”
cho Phật giáo! Dĩ nhiên vai trò biên tập và xét duyệt đều
phải do bổn đài chịu trách nhiệm, các mặt còn lại nếu
không tận dụng hoặc tối thiểu có sự tham vấn, đóng góp
của chính các tôn giáo-đặc biệt là Phật giáo thì sự có
mặt của các chương trình tôn giáo chỉ dừng lại ở góc
độ phiến diện, đơn điêu. Hiện chỉ có thể xem đó là
một tiết mục “tin tức về các hoạt động tôn giáo”
không hơn không kém mà thôi. Sẽ không có mô hình-nhân tố
để nhân rộng, nhưng chúng tôi cũng xin mạo muội nhắc lại
từ hồi ức vấn đề đang nói, vì nhận thấy nội dung thực
hiện và liên kết rất đáng được quan tâm: Trước năm 1975,
Đài phát thanh Sài Gòn hằng tuần đều dành hết năm ngày,
từ 17 giờ-17,30 mỗi chiều cho các tôn giáo hiện hữu, từ
thứ hai đến thứ sáu. Chương trình phát thanh “Tiếng chuông
chùa” của Phật giáo vào mỗi chiều thứ sáu. Mở đầu
là nhạc hiệu của chính bài ca “Phật giáo Việt Nam”, tiếp
ngay sau một bài luận hoặc quan điểm Phật giáo, kế nữa
là phần chính yếu tức là một thời pháp ngắn. Cuối cùng
là một bài nhạc Phật giáo trước khi phần tin tức Phật
sự và trả lời thư thính giả, kết thúc chương trình. Từ
các phát thanh viên đến toàn bộ nội dung chương trình, cả
thơ và nhạc hoàn toàn là của Phật giáo. Đó là chưa nhắc
đến Đài Quân đội cũng có chương trình Phật giáo và ngay
cả Đài truyền hình cũng có các chương trình tương tự.
Đặc biệt hơn, mỗi dịp lễ lớn như Phật đản-Vu lan-Thành
đạo các Đài phát thanh sau mỗi bản tin 5 phút đầu giờ
đều mở một bài nhạc Phật giáo. Đó là chuyện của hơn
30 năm trước.
Chính
vì những ý nghĩa trên, việc HTV, là Đài truyền hình duy nhứt
trong cả nước có 2 chương trình cổ nhạc-tân nhạc Phật
giáo mừng Phật đản rất đáng được chúng ta trân trọng,
ghi nhận thiện chí. Có lẽ đã đến lúc các phương tiện
truyền thông đã nhận thức được vai trò tích cực của
Phật giáo trong đời sống xã hội và thẳng thắn nhìn nhận
như Nghị Quyết BCH Trung Ương Đảng khóa VI đã gợi mở.
Theo chủ trương đường lối đó, Đài truyền hình Việt Nam
(VTV) tuy không có các chương trình VNPG mùa Phật đản vừa
qua, nhưng lọt thỏm trong đó có một điều rất thú vị là
Chương trình “an ninh với cuộc sống” (VTV2) trích hơn 20
phút bài thuyết pháp với chủ đề “an ninh trật tự dưới
góc nhìn luật nhân quả” của một vị Tỳ-kheo phía Nam (phát
lúc 18 giờ 30-19 giờ ngày 13.5. 2006. Phát lại 15,30-16 giờ
ngày 14.5.2006 và 8 giờ 30-9 ngày 15.5.2006). Đây là chương trình
chủ yếu dành cho lực lượng an ninh nhân dân, vì thế lời
kết thúc chương trình có đoạn rất tích cực như: “Đây
là băng được trích trong ‘Sự công bằng của luật nhân
quả’ do NTX Tôn giáo xuất bản. Đương nhiên đây là những
góc nhìn lý giải của các nhà tu hành, chúng ta có quyền tin
hay không tin. Nhưng những gì phù hợp với cuộc sống mới,
dân chủ đạo đức hôm nay thì chúng ta-trong đó các chiến
sĩ công an nhân dân cần phải trân trọng…”. Chỉ tiếc
một điều nhỏ là nội dung đoạn trích giảng ấy, giảng
sư chỉ nói nhiều về các nhân và cái quả một chiều không
đi sâu thêm một chút để người ta có thể hiểu trong nhân
có quả, trong quả có nhân và vì vô minh biết đâu hiện tại
lại đang gieo nhân (Dị thời nhi thục-biến loại dị thục…),
tránh được khía cạnh xã hội hết sức tế nhị hiện nay
đối với người mồ côi, kẻ khuyết tật v.v… mà từ lâu
kẻ xấu đã từng lợi dụng, tung hỏa mù để bôi nhọ Phật
giáo.
Sẽ
không công bằng nếu như các vấn đề khó khăn lẫn thách
thức chúng ta đặt ra để từng bước gỡ mối rối và tìm
phương sách hoạch định kế hoạch phát triển về lâu dài
cho Phật giáo, được hiển theo nghĩa đấu tranh, giành giật
lại thế đứng một cách tầm thường. Thế nhưng qua những
sự tự mãn, ỷ lại đã ru ngủ chúng ta nhiều thập niên
qua, đã phần nào giúp cho các thế lực xấu tiếp tục tồn
tại, kềm hãm đà phát triển của Phật giáo thì việc làm
tối thiểu-tầm thường ấy cũng nên được đặt ra. Bởi
vì sao? Như phần đầu đã thưa, bề dày lịch sử vẻ vang
đồng hành cùng dân tộc hơn 2000 năm “không đủ sức”
bảo vệ giá trị tự thân Phật giáo thì quả là điều bất
hạnh cho dân tộc và đạo pháp. Do vậy sẽ rất buồn cười
rằng mới có một vài chương trình VNPG hay vài tiết mục
chấm phá cho ngày Đại lễ Phật giáo toàn thế giới, được
các phương tiện truyền thông giúp chuyển tải, đã làm chúng
ta vui mừng hồ hởi đến vậy. Riêng với Phật tử khắp
nơi, chúng tôi rất cảm thông và chia sẻ sự vui mừng ấy,
vì rằng như giữa cơn nắng hạn gặp một trận mưa rào,
dù tươi mát ngắn ngủi nhưng sự vui mừng đó rất đáng
để những ai quan tâm suy nghĩ. Riêng chúng tôi, những người
đang trực tiếp hoạt động và đấu tranh cho một nền NTSK-VNPG
đứng đắn, tất cả những việc liên quan đã trình bày,
vẫn là một nỗi lo âu to lớn.
(1)
Ban Phật giáo Việt Nam-VNC Phật học Việt Nam
(2)
Chương trình cổ nhạc “Cánh hoa ưu đàm”. Biên tập Hiền
Phương, đạo diễn Quốc Trung, chủ nhiệm Huỳnh Nguyên Khởi.
Ban văn nghệ đài THTPHCM thực hiện. Phát lần đầu 22h ngày
8.5. 2006 (11.4al), phát lại lần hai 15h30 ngày 9.5.2006 (12.4al)
trên kênh HTV9. Phát lại lần thứ ba trên HTV7 lúc 3h30 rạng
sáng 11.5.2006 (14.4al).
Chương
trình tân nhạc “Hoa vô ưu nở”. Biên tập Quốc Hưng, đạo
diễn Quốc Trung, chủ nhiệm Bùi Thị Mai. Ban ca nhạc đài
THTPHCM thực hiện. Phát duy nhất một lần vào lúc 22h ngày
12.5.2006 (15.4al).
Trước
đó, Phật đản năm 2628 (PL. 2548) 2004, cũng đài THTPHCM có
thực hiện một chương trình ca nhạc chủ đề “Sen nở mùa
hạ”. Biên tập Quốc Hưng, đạo diễn Chu Hồng Hà, chủ
nhiệm Bùi Thị Mai. Phát lần đầu lúc 15h30 ngày 2.6.2004 (15.4al)
sau đó phát lại nhiều lần nữa với những giờ giấc khác
nhau (cũng chương trình này được dùng để phát lại nhân
mùa Phật đản năm sau (2005) do năm này không có dàn dựng
mới). Cùng năm này, Vu lan 2004, đai THTPHCM cũng có chương trình
cổ nhạc mang tên “Mênh mông trời biển”.
Riêng
đài Tiếng nói nhân dân Tp.HCM (VOH), tuy lúng túng và nhầm
lẫn giữa chủ đề Phật đản và báo hiếu cha mẹ do các
nhạc sĩ Phật giáo cung cấp, cũng đã cho phát sóng được
một chương trình ca nhạc Phật giáo trên hệ FM lúc 13h05 ngày
12.5.2006.
Ở
lãnh vực khác, VOH trong chương trình “Sài Gòn buổi sáng”
(hệ FM 99.9) có một bài bình luận về giá trị Phật giáo
với dân tộc ngày 12.5.2006. Trưa cùng ngày, cũng VOH (hệ AM
12.5) chương trình “Văn hóa-thể thao” 11h30, phần “văn
hóa” dành trọn nói về Phật giáo với dân tộc.
Tất
cả những đài PT.TH khác chỉ có đưa tin tức về các hoạt
động đón mừng đại lễ Phật đản thế giới, không có
chương trình văn nghệ. Có thể các đài PT.TH này không biết
Phật giáo hiện vẫn có thể cung cấp các bài hát Cổ-Tân
nhạc Phật giáo chăng?
(Bài
viết Hội thảo "Phật giáo trong thời đại mới: Cơ hội
và Thách thức")
Dương
Kinh Thành
MỤC
LỤC
TIN
TỨC VÀ HÌNH ẢNH
