Hai
năm khám phá mảnh đất này cho thấy tiến trình truyền đạo
của Phật giáo Nguyên thủy tại Vịêt Nam và sức bật của
nó có ảnh hưởng đến đất nước Cambodia. Đối với PG
Nguyên thủy tại Vịêt Nam, chiều dài lịch sử của nó tương
đối ngắn kể từ khi ngôi chùa Bửu Quang, đầu tiên được
thiết lập vào năm 1939. Từ đó, các ngôi chùa Nguyên thủy
khác tại Việt Nam lần lượt được dựng lên, là nhờ vào
công sức kiên trì của HT Ho Tong, người khai sáng Buu Quang
tự.
Mặc
dù là nhà Sư Việt Nam, nhưng ngài được đào tạo tại Wat
Unalom, một ngôi chùa lớn nhất tại Phnom Penh. Sau khi tạo
dựng một ngôi chùa nhỏ ở thành phố này, ngài đã thiết
lập chùa Buu Quang tại Việt Nam. Vào thời kỳ khi mà chiến
tranh Đông dương chống Pháp trở thành chiến tranh chống Mỹ,
lúc ấy, nhiều Tăng sĩ Việt Nam đang nghiên cứu Phật giáo
Nguyên thủy tại Phnom Penh đã di tản vào Saigon, Vietnam để
tránh sự tàn sát. Các Tăng sĩ này bắt đầu hoằng pháp với
ngài Ho Tong. Sự việc đáng tiếc rằng sự truyền đạo của
PG Nguyên thủy lúc ấy lại trở thành bước nối cho sự xung
đột để rồi đào thải người Việt ra khỏi Cambodia.
Kế
đến, chúng tôi bàn về tình thế có thật của buổi lễ
truyền giới được tổ chức nhằm khôi phục lại PG Nguyên
Thủy sau lần hầu như bị tiêu hủy vào thời đại Dân chủ
Cambodia. Trong buổi lễ truyền giới này, có tất cả 8 vị,
nhưng trong số ấy có 3 vị người Việt được xem là quan
trọng hơn 5 vị Khơ me đến từ lãnh thổ Mekong kia (5 vị
Khơ me đã thọ giới với 3 người Việt). Các thành viên của
buổi lễ truyền giới tin vào sự học hỏi trước để trở
thành người Khơ me, nhưng sự khảo sát này đã được thực
hiện hơn ¼ thế kỷ sau cuộc xung đột và các tình huống
đã trở nên tốt hơn trước dù cần phải đương đầu với
một vài khó khăn.
Khi
chúng ta quán sát kỹ các thành viên của đòan vừa thọ giới,
nhận thấy rằng hầu hết trong số họ là những người Việt
được cung kính của Đảng Cộng sản Việt Nam hoặc họ là
những người tương đương như thế. Qua đó đủ xét đóan
rằng đòan này đã mạnh mẽ mang lại mục đích quan trọng
của Đảng. Vào năm 1979, khi Vietnam bắt đầu đấu tranh độc
lập chống lại quân đội Dân chủ Cambodia để loại trừ
chúng ra khỏi đất nước Cambodia thì chính những người Việt
đã trở thành những người có thế lực chính trị giúp người
Cambodian đạt được sự ủng hộ tinh thần, đó là sự truyền
đạo của PG Nguyên thủy.
Câu
hỏi được đặt ra là cho dù các Sư Nguyên thủy người Cambodian
đã thọ giáo nhờ buổi lễ truyền giới và đã trở thành
đệ tử người Việt hay không, song một số tu sĩ trẻ vẫn
cảm thấy nhớ ơn. Dù đây là sự truyền bá chỉ trong lĩnh
vực tinh thần, không có nghĩa lệ thuộc chính trị, cũng như
các người Nhật theo PG Bắc tông không lệ thuộc vào người
Trung quốc theo PG Bắc tông. Sự truyền đạo của Phật giáo
Nguyên thủy tại Vịêt Nam và tầm quan trọng của nó đối
với đất nước Cambodia do chiến tranh đem lại, đặc biệt
là bước ngoặc quan trọng đối với đất nước Cambodia,
bị ảnh hưởng của chiến tranh và mục đích chính trị rất
mạnh. Với bối cảnh không thuận xảy ra giữa Việt Nam và
đất nước Cambodia về mặt lịch sử, địa lý và văn hóa,
nhưng do sự truyền đạo và tầm quan trọng của nó nên đã
thực hiện được tốt. Chúng tôi hy vọng bài tóm tắt này
sẽ trở thành cơ sở cho cả hai nước trong mối tương quan
về mặt hiểu biết và giúp đỡ lẫn nhau.
