Cái
gì là "mới" trong thời đại này? Và cái gì là đặc điểm
nổi bật của thời đại gọi là "mới"? Chắc ai cũng trả
lời: toàn cầu hóa. Thật ra, toàn cầu hóa không phải là
hiện tượng mới trong lịch sử. Đối với tôn giáo, chuyện
này lại càng cũ rích. Đâu phải ngày hôm nay các nhà truyền
giáo mới vượt biên. Chỉ khác một điều là vượt biên
với chân cứng đá mềm như ngày xưa hay với xe tăng tàu bò
như gần đây và như ngày nay. Đối với toàn cầu hóa nói
chung, cũng có một điều khác là bây giờ hiện tượng đó
rộng lớn, bao trùm moi lãnh thổ và mọi lĩnh vực, từ kinh
tế đến văn hóa, từ vật chất đến tín ngưỡng. Như vậy
thì cũng đáng gọi là mới và cũng đáng được bàn trong
hội thảo này.
Hạn
chế vấn đề vào lĩnh vực văn hóa, và thu hẹp văn hóa vào
một khía cạnh thôi, là bản sắc, tôi nêu ra đây hai thử
thách, chẳng phải riêng gì đối với Phật giáo mà đối
với cả Nhà nước, hơn thế nữa, đối với con người, đối
với chính tự do của con người : đó là tôn giáo cực đoan
và văn hóa thống trị. Từ trong bản chất, Phật giáo khác
như nước với lửa cả hai xu hướng đó: khoan dung thì tối
kỵ với cực đoan; giải thoát thì tối kỵ với thống trị.
Nhưng tối kỵ là thế nào? Là thế nào đối với cả Phật
giáo lẫn Nhà nước? Là không chấp nhận được, tất nhiên.
Nhưng không chấp nhận bằng cách nào? Xây thành Cổ Loa?
Tôn
giáo cực đoan
Không
hiểu từ đâu, người ta gán cho văn hào André Malraux câu nói
tiên tri chưa chắc là của ông: "Thế kỷ 21 hoặc là không
hiện hữu hoặc là thế kỷ tôn giáo". Áp dụng vào Âu châu,
tiên tri đó trật lất. Tôn giáo truyền thống ở đấy úa
tàn như hoa cuối mùa, cả Cơ Đốc lẫn Tin Lành. Nhà thờ
càng ngày càng trống vắng, người đi tu hiếm, ảnh hưởng
nhạt phai trong xã hội. Làn sóng thế tục hóa, bắt đầu
từ Bắc Âu, tràn xuống Tây Âu, Trung Âu, không tha cả nước
Ý của La Mã ở phương Nam, cũng không chừa cả Tây Ban Nha
từ sau khi Franco chết. Nước lũ bây giờ tràn sang các nước
vừa gia nhập Cộng đồng Âu châu, kể cà Ba Lan gương mẫu.
Đắp đê, đạo Thiên chúa Chính thống ở Đông Âu ngăn cũng
không nổi, bằng chứng là Hy Lạp dần dần ngấm nước. Không
cần tiên tri, vài năm nữa, khi Rumani và Bungari gia nhập Cộng
đồng Âu châu, hai nước ấy cũng sẽ không khỏi bơi lội
trong nước lụt. Nếu muốn tìm một tôn giáo sinh động ở
Âu châu, chuyện nghe kỳ quặc mà chẳng có gì khó hiểu, phải
đi xa hơn chút nữa, vào trong sào huyệt xưa kia của xã hội
chủ nghĩa, vào tận nước Nga, nơi đó, bây giờ mùa xuân
của Thiên chúa Chính thống đang dậy thì lứa mai nhị độ.
Nhưng đó là chuyện khác rồi ... Vậy thì, ai dám nói thế
kỷ 21 là thế kỷ tôn giáo?
Ấy
vậy mà không chừng Malraux khỏi cải chính: Âu châu là biệt
lệ; tất cả mọi nơi khác tôn giáo bành trướng lên, hoặc
từ bên trong hoặc từ bên ngoài. Đúng hay sai, dư luận cứ
nói dai dẳng: người lật nhào xã hội chủ nghĩa là giáo
hoàng John-Paul II. Ngài mất rồi nhưng lời hô hào của ngài
đang thực hiện: bung truyền giáo vào châu Á, châu Phi. Ngài
có bạn đồng hành về phía Tin Lành "mũi nhọn" là tổng thống
Bush. Tín đồ "sinh lần thứ hai" của mũi nhọn "évangélique"
như ông đã tăng đến mức 300 triệu trên Á, Phi và Mỹ la
tinh; riêng nước Mỹ đã cung cấp 140.000 thừa sai xung kích
trên khắp thế giới. Thủ tướng phe tả, lãnh tụ một quốc
gia theo Anh giáo, ông Tony Blair bô bô tuyên bố mình là người
có tôn giáo và đó là tôn giáo của vợ: Cơ Đốc. Một tỷ
người trên thế giới tự nhận mình là tín đồ Hồi giáo
và tôn giáo này đang lớn như thổi, phát triển trong lòng
chính các nước Âu châu. Hồi giáo là tôn giáo lớn thứ hai
tại Pháp.
Nhà
văn Nguyễn Khải nói : "Thượng đế thì cười". Chắc là
cười mếu vì, bây giờ chẳng khác gì xưa, các tôn giáo hữu
thần cứ đem ngài ra để làm chiến tranh. Thế kỷ 21 nhìn
máu chảy ở Afghanistan, ở Irak, ở Ấn Độ, ở Pakistan, ở
Philippine, ở Phi châu, ở tận các ngoại ô Âu châu. Trên đống
tro chưa kịp tàn của chiến tranh lạnh, xung khắc tôn giáo,
trộn lẫn với hiềm khích dân tộc, chủng tộc, thổi bùng
lên lửa thù hận, thiêu đốt nước Nam Tư cũ : giữa Chính
thống Serbe, Cơ đốc Croate, Hồi giáo Bosnie. Chính trị nằm
sau tôn giáo hay tôn giáo nằm trong chính trị, nước Hy Lạp
chính thống và nước Thổ Nhĩ Kỳ hồi giáo vẫn chưa chịu
thỏa hiệp với nhau trên vận mệnh của đảo Chypre. Sắp
tới đây, nếu vạn nhất chiến tranh nổ ra giữa nước Mỹ
và nước Iran về chuyện nguyên tử, đố ai dám nói tách bạch
đây là chiến tranh chính trị hay chiến tranh với Hồi giáo.
Chưa nổ phát súng nào, chỉ vài nét vẽ biếm họa thôi về
chân dung Giáo chủ Mahômét đã làm dấy động cả thế giới
Hồi giáo. Đừng nói chỉ thế giới ấy là bất khoan dung;
bình luận gia Mỹ Ann Coulter tuyên bố gì sau vụ khủng bố
11-9 ? "Chúng ta phải xâm chiếm nước chúng nó, giết bọn
lãnh đạo ấy và cải đạo chúng nó thành thiên chúa hết
thảy". Không mấy ai nghĩ rằng luận thuyết của Huntington
về xung đột tôn giáo trong chiến trận tương lai là khoa học,
nhưng cứ đem Thượng đế ra cười hoài như vậy giữa cực
đoan này với cực đoan kia thì bỗng dưng thuyết của ông
giáo sư nọ cứ sáng giá trong thế kỷ.
Cực
đoan: đó là hiểm nguy. Nhưng đó lại chính là xu hướng thắng
thế trong phát triển tôn giáo hiện nay. Khắp nơi, khuynh hướng
ôn hòa mất dần ảnh hưởng. Ngay tại Mỹ, cánh Tin Lành truyền
thống thu mình nhìn các nhà thờ Tin Lành évangélique rần rộ
bành trướng. Trào lưu thế tục hoá càng xâm nhập vào xã
hội bên ngoài, vào phong hóa, đạo đức, các nhà thờ ở
bên trong càng ngã theo phe hữu. Rất có thể, thế tục hóa
làm lung lay niềm tin nơi con người; khi niềm tin không vững,
tín đồ bám theo cánh nào ăn nói quả quyết nhất, bốp chác
nhất, giản lược nhất, hứa hẹn dễ dãi nhất. Cực đoan
tha hồ thao túng trên thị trường khủng hoảng niềm tin đó.
Từ Mỹ, Tin Lành évangélique gởi thừa sai đi khắp nơi. Và
họ thành công chớp nhoáng, thần tốc. Họ đã bám trụ được
ở các bản xứ, nhất là ở châu Mỹ la tinh; bản xứ không
cần phải lệ thuộc nữa vào hỗ trợ của chính quốc, lại
còn gởi ngược thừa sai vào chính quốc để truyền cực
đoan vào các cộng đồng dân nhập cư ở Mỹ. Hay thế! Nhưng
cũng phải cố hay như thế ở Trung Quốc, thị trường béo
bở của thừa sai mọi phía. Ở đấy, cũng như ở Nga, niềm
tin tôn giáo đang dậy thì ...
Cực
đoan, càng rõ hơn nữa, cũng đang thắng thế trong các xã hội
Hồi giáo. Về tín ngưỡng, cũng như về cách sống, phản
ứng chống lại tân tiến được biểu lộ toàn diện: qua
cách nhìn mối tương quan giữa tôn giáo và Nhà nước, qua
quan niệm đối với phụ nữ, quan hệ gia đình, cách ăn mặc,
đời sống thường ngày, luân lý đạo đức. Đâu phải chỉ
tầng lớp thấp hèn, lạc hậu là bị ảnh hưởng của cực
đoan; các thành phần thượng lưu nhất ở thành phố, tân
học, xuất thân từ các đại học Mỹ, hưởng ứng không
thua. Giàu có, khá giả, công tư chức, các bá các cô cũng
khăn trùm che nửa mặt hoa. Ước mơ của các nhà cầm quyền
Âu châu là các cộng đồng di dân Hồi giáo ở đấy đừng
nhiễm vi khuẩn cực đoan, quá nguy hiểm cho an ninh, lại quá
ngon xơi cho luận điệu bài ngoại của phe cực hữu: ước
mơ coi bộ không dễ thực hiện khả quan.
Cái
gì đã thúc đẩy con sóng quá khích trong thế giới Hồi giáo?
Thất bại. Thất bại liên tiếp từ sau chiến tranh thế giới
thứ hai của tất cả các kinh nghiệm chính trị. Của chủ
trương Tây phương hóa triệt để. Của phát triển. Của chủ
nghĩa dân tộc Hồi giáo. Của chủ nghĩa liên Hồi giáo. Của
chủ nghĩa xã hội. Còn lại gì để tin tưởng? Để sống
tiếp? Chỉ còn tôn giáo truyền thống mà thôi. Hiện tại
thì đầy bất mãn, tương lai tối tăm, còn lại gì ngoài mơ
ước mông lung gởi vào một quá khứ vàng son trong đó tôn
giáo là nhựa sống tiếp nối? Bởi vậy, điểm khác biệt
căn bản giữa Hồi giáo cực đoan và Tin Lành cực đoan là
ở chỗ ấy: Hồi giáo quá khích phát triển trước tiên trong
cac quốc gia đã là Hồi giáo hoặc trong các cộng đồng di
dân (như ở Âu châu) ; Tin Lành cực đoan phát triển trên khắp
thế giới, trong những nước mà trước đây hệ tôn giáo
này chưa có hoặc chỉ mới lưa thưa ở vành ngoài xã hội.
Trách
người bao giờ cũng dễ hơn trách mình. Cho nên người Hồi
giáo cực đoan đổ trách nhiệm lên đầu Tây phương. Tất
nhiên là không sai. Quá khứ thuộc địa đã nặng, quá khứ
đế quốc cũng chẳng nhẹ hơn. Cả hai đều bao hàm ý nghĩa
khinh miệt. Ta là kẻ trên, chúng nó là kẻ dưới. Kẻ trên
đã đem bao nhiêu văn minh đến cho kẻ dưới : đô thị hóa,
kinh tế chủ nghĩa, luận lý tự do, cá nhân chủ nghĩa, hiệu
quả kỹ thuật, vật chất chủ nghĩa, tiêu thụ chủ nghĩa
... Vô tình hay cố ý, cách sống, cách suy nghĩ, cách hiện
đại hóa đó phá vỡ quan hệ xã hội tại các bản xứ, nhất
là tại các nước Hồi giáo trong đó tôn giáo không phải
chỉ là tín ngưỡng mà còn là cách sống. Vô tình hay cố
ý, Tây phương đã để mặc cho mô hình hiện đại hóa của
mình về kinh tế và về phong tục làm tan vữa gia đình truyền
thống, thay đồi quan hệ nam nữ, xáo trộn tương quan thế
hệ. Nếu hiện đại hóa theo kiểu Tây phương đó mà thành
công thì kẻ dưới của ngày hôm qua cũng có thể ngẩng đầu
lên mà xóa mặc cảm nhược tiểu. Trên thế giới, có những
nước đã ngẩng đầu bình đẳng như vậy tuy không hẳn theo
mô hình Tây phương. Nhưng dầu hỏa, Palestine, Israel, chiến
tranh lạnh, chính quyền bất lực, thối nát, chia rẻ nội
bộ, trấn áp đế quốc, tất cả nhục nhằn chồng chất
qua bao nhiêu thất bại đó chỉ đưa đến phản ứng bài ngoại
mà thôi, bài Tây phương, tuy vẫn tiếp tục mơ ước thầm
thiên đường kỹ thuật, đô la, và đại học Mỹ quốc.
Kẻ
dưới hôm qua càng thất bại, kẻ trên lại càng ngông nghênh
rêu rao những giá trị của mình, nhất là sau khi mô hình Liên
Xô tan rã. Dân chủ trừu tượng, kinh tế thị trường phóng
túng được kẻ mạnh ngày hôm nay xem như thuốc thần, ép
mọi người, có khi bằng cả chiến tranh, phải uống thuốc
ấy, bất chấp có hạp tỳ vị hay không. Những giá trị ấy
được kẻ chiến thắng tuyên dương là phổ quát, kẻ thất
bại tìm đâu ra những giá trị phổ quát để chống lại
nếu không phải nơi tôn giáo? Hai chủ nghĩa phổ quát (universalisme)
đối đầu nhau, một ở thế công, một ở thế thủ. Kẻ
ở thế công nương theo sức mạnh của sóng thần toàn cầu
hóa kinh tế kỹ thuật để thống trị; kẻ ở thế yếu biết
toàn cầu hóa cái gì đây bây giờ ngoài chất nổ nịt quanh
bụng? Các lý thuyết gia tân bảo thủ tha hồ lập thuyết
mới: sau chiến tranh thế giới chống phát xít, chiến tranh
thế giới chống cộng sản, bây giờ là chiến tranh thế giới
chống khủng bố. Toàn cầu hóa này chống toàn cầu hóa kia.
Lấy khí giới gì mà chống? Toàn cầu hóa "dân chủ". Nghĩa
là đĩ hóa ước mơ dân chủ của con người.
Văn
hóa thống trị
Thế
là toàn cầu hóa về kinh tế kỹ thuật lôi cuốn theo toàn
cầu hóa về văn hóa. Đây là thử thách thứ hai.
Văn
hóa là gì? Là cái gì định nghĩa con người. Cái gì mang lại
ý nghĩa cho con người, cho đời sống. Khác với con vật, con
người luôn luôn tìm ý nghĩa, hoặc tự nhiên, hoặc có ý
thức. Và bởi vì con người không sống riêng rẻ mà tụ họp
thành xã hội, mỗi xã hội cung cấp cho con người những ý
nghĩa, những lẽ sống, nghĩa là một nền văn hóa. Nếu tôi
chấp nhận văn hóa của tôi, nếu tôi thấy hạnh phúc trong
đó, xin anh ở ngoài đừng bắt tôi theo văn hóa của anh mà
anh cho là cao hơn. Không nền văn hóa nào cao hơn nền văn hóa
nào, không văn minh nào là thượng đẳng. Vấn đề là hạnh
phúc của tôi và khả năng của một nền văn hóa có mang lại
được hạnh phúc cho tôi không. Khốn thay, bởi vì kinh tế
và kỹ thuật là hai yếu tố quan trọng của văn hóa, và bởi
vì con người rất dễ định nghĩa hạnh phúc của mình qua
những lợi ích mà kinh tế và kỹ thuật mang lại, nền văn
hóa nào có trình độ văn hóa kỹ thuật cao rất dễ tự cho
mình và rất dễ được xem là văn hóa thượng đẳng. Trên
thực tế, đó là văn hóa thống trị. Hãy nói một khí giới
thôi, hiện đại nhất, trong nền văn hóa thống trị đó:
cái máy vi tính.
Cái
máy - nghĩa là kỹ thuật - vốn trung lập: nó hay hay dở là
tùy mình sử dụng nó để làm gì. Tự nó, cái máy vi tính
đem lại muôn vàn lợi ích cho tôi. Để viết bài này, tôi
đã gõ lên đầu nó và nó đã đưa bao nhiêu kiến thức vào
đầu tôi. Thế thì ông chính trị cũng gõ lên đầu nó để
thống trị cái đầu thiên hạ. Đây, tuyên bố của một viên
chức cao cấp Mỹ: "Đối với nước Mỹ, mục đích cơ bản
của ngoại giao trong thời đại thông tin là phải thắng trong
trận chiến về luồng thông tin thế giới bằng cách chế
ngự các làn sóng, y hệt như nước Anh trước đây đã chế
ngự biển cả". Ông nói thêm: "Quyền lợi kinh tế và chính
trị của nước Mỹ là phải làm thế nào để buộc thế
giới phải dùng tiếng Anh nếu thế giới chấp nhận một
ngôn ngữ chung; làm thế nào, nếu thê giới đi đến chỗ
đồng ý trên những nguyên tắc chung về truyền thông, về
an ninh, và chất lượng, thì nguyên tắc chung đó phải là
nguyên tắc của Mỹ; làm thế nào, nếu mỗi vùng trên thế
giới được nối kết với nhau bằng truyền hình, truyền
thanh và âm nhạc, các chương trình phải là chương trình của
Mỹ; và làm thế nào, nếu mọi người vạch ra những giá
trị chung, thì đó phải là những giá trị mà nước Mỹ xem
như của mình". Chuyện đó là dĩ nhiên. Tại sao? Tại vì "người
Mỹ không thể chối cãi sự kiện rằng, trong tất cả mọi
quốc gia từ khi có lịch sử loài người, lịch sử nước
Mỹ là công bằng nhất, khoan dung nhất, sẵn sàng đặt lại
vấn đề nhất, và thường xuyên tự mình hoàn hảo, nước
Mỹ là mô hình tốt đẹp nhất cho tương lai".
Cái
máy vi tính chứa đựng tất cả khả năng, tất cả yếu tố:
nó là một tổng thể văn hóa, nó là văn hóa. Nó cung cấp
toàn bộ ý nghĩa. Không phải chỉ cho một người: cho cả
nhân loại. Trong giấc mơ thống trị của ông chính trị, sẽ
không có ai thiếu vắng được nó; nó sẽ trở thành cần
thiết như không khí, như nước uống. Nếu mỗi nhà đều
có cái bàn thờ, thì mỗi nhà cũng phải có nó. Thế giới
còn tranh chấp là vì nó chưa vào được mỗi nhà. Chuyện
đó là chưa bình thường. Trên 6,5 tỷ người hiện nay trên
hoàn cầu, đã có 4,5 tỷ máy thu thanh, 3,5 tỷ máy truyền hình,
1,4 tỷ điện thoại di động, vậy mà chỉ mới có dưới
1 tỷ máy vi tính. Chưa bình thường! Ngày nào máy vi tính lọt
vào tổ ấm của mọi gia đình, ngày ấy thế giới mới chỉ
còn là một thôn xóm, ai cũng biết ai, ai cũng quen ai, ai cũng
cùng một thứ văn hóa, đâu còn nữa chiến tranh! Đừng lo
như Max Weber ngày xưa: "Tàu điện chạy, nguyên nhân này sẽ
đưa đến hậu quả ấy, nhưng chúng ta không còn biết nữa
bổn phận chúng ta là thế nào, tại sao chúng ta sống, tại
sao chúng ta chết". Cái máy vi tính sẽ dạy chúng ta sống như
thế nào, chết như thế nào, trong thôn xóm với nhau cả, sống
chết giống nhau, thờ phụng như nhau. Ông thần nào là số
một hiện nay? Đâu cần hỏi: Bill Gates!
Tất
nhiên sự thật sẽ không là vậy trăm phần trăm; nhưng đâu
cần phải chiếm trọn trăm phần trăm cái đầu mới thống
trị được nó? Lai giống là được rồi! Ông chính trị nói:
tôi không nghiền nát văn hóa của quý quốc đâu; cái máy
vi tính là nguồn suối của đa văn hóa. Có văn hóa nào là
nguyên chất như vàng ròng đâu, văn hóa bao giờ cũng tiếp
xúc nhau, thâm nhập nhau, lai nhau để sản sinh ra chất mới
Đúng quá. Nhưng trong việc lai giống, có giống yếu giống
mạnh, sản phẩm đẻ ra khó giữ được bản sắc của giống
yếu. Ông chính trị biết vậy nên mục đích ngắn hạn mà
ông nhắm không phải là hủy diệt các văn hóa khác: các văn
hóa ấy cứ vẽ bản sắc của mình lên trên một cái phông,
miễn rằng cái phông ấy là văn hóa của ông, nghĩa là văn
hóa toàn cầu. Và như vậy, mỗi dân tộc trên thê giới sẽ
có thêm một bản sắc thứ hai, bản sắc chung, yếu tố đưa
đến hòa bình nhân loại.
Cùng
là Tây phương cả, nhưng nước Pháp sợ nhất là cái bản
sắc thứ hai đó. Đàng sau cái thứ hai ấy, người Pháp nói,
là cả một bộ máy khổng lồ nhằm làm loãng đi hết những
cái thứ nhất. Nhượng Mỹ ở đâu cũng được, nhưng Pháp
nhất quyết không lùi trước tấn công văn hóa của Mỹ nhắm
vào tự do văn hóa như tự do mậu dịch. Văn hóa không phải
là hàng hóa; sản phẩm văn hóa không được đồng hóa với
mọi sản phẩm: đó là khẩu hiệu có tính nguyên tắc của
Pháp. Hàng hóa thì mặc cả, thuận mua vừa bán. Văn hóa -
nghĩa là niềm tin, giá trị, ngôn ngữ, gia tài, cách sống
– thì bất khả thương lượng. Văn hóa thì phải tôn trọng
lẫn nhau; không thể có toàn cầu hóa nếu bản sắc văn hóa
của các dân tộc không được tôn trọng. Tiếp xúc nhau là
cần, nhưng trao đổi là để giữ bản sắc của nhau, không
phải để hòa tan cái khác mình trong dung dịch của mình. Từ
1980 đến 2000, toàn cầu hóa tự do là phương châm ý thức
hệ của chủ nghĩa tư bản thắng thế ; Porto Alegre đánh dấu
phản ứng của các dân tộc, phản ứng của chính trị tự
vệ chống lại chính trị tấn công. Cái máy là thông tin,
được rồi, nhưng thông tin gì, cho ai, để phục vụ quan niệm
gì về văn hóa, chia sẻ với nhau thế nào về thông tin, làm
thế nào để tôn trọng văn hóa, văn minh, tôn giáo của các
dân tộc khác: đó là những câu hỏi mà Porto Alegre đặt ra.
Làm chủ cái máy là nhiệm vụ của mỗi dân tộc, nhưng khổ
thay, kẻ đánh qua người đánh lại, lửa choảng nhau với
tường lửa, âm binh đánh với âm binh, kẻ lổ đầu chảy
máu không có ai khác hơn là chính tự do.
Riêng
đối với chúng ta, đối với Phật giáo, có nên đề phòng
cái máy không? Nên! Có nên cảnh giác không? Nên quá! Nhưng
có nên sợ cái máy, sợ toàn cầu hóa không? Không! Vậy thì
sợ cái gì? Thứ nhất là sợ cái ngu, tưởng ma là mình. Thứ
hai là sợ co cụm, tưởng thu mình trong vỏ ốc là thoát. Làm
thế nào tránh cả hai? Đâu có mưu thần chước quỷ gì! Từ
ngàn xưa đến nay, phép thiêng chỉ có một thôi.
Bản
sắc
Biết
mình, biết mình thật rõ, đừng tơ lơ mơ. Hễ tơ lơ mơ là
lai ngay. Biết rõ mình rồi thì chơi với ai, ai đến chơi,
cũng chẳng sợ. Biết mình, biết rõ giá trị vô song của
mình, thì không co cụm. Một nền văn hóa co cụm là một nền
văn hóa yếu, biết trước mình sẽ thua. Y như một cơ thể
yếu, không dám ra sương gió. Đóng cửa, trùm chăn, thì yếu
vẫn yếu. Không có cách nào khác hơn là tự tu bổ sức khỏe,
tự phát huy nội lực. Một dân tộc cũng vậy, thấy đâu
là nội lực, đâu là ngoại nhập, đứng vững trên cái thứ
nhất thì không sợ cái thứ hai. Thì làm chủ cái máy, làm
chủ thông tin, làm chủ toàn cầu hóa. Hãy tin và dựa vào
cái gì mà dân chúng thấy là của mình, thấy thân thiết,
thấy quen biết, thấy đó là căn nhà văn hóa của mình, nơi
mà mình sống thoải mái nhất. Đạo đức xã hội, đạo đức
chính trị, môi trường sống, trường học, quan hệ giữa
người với người, giữa người với thiên nhiên, giữa người
dân với chính quyền: nếu gió thuận mưa hòa trên những quan
hệ đó, người ít học nhất cũng biết phân biệt đâu là
thật đâu là giả, đâu là đáng tin đâu là lừa đảo. Khi
một dân tộc đã có lòng tin từ trên đến dưới, đố luồng
thông tin nào từ bên ngoài làm sứt mẻ nổi lòng tin đó ở
bên trong. Dựa vào đâu để chống ngoại nhập? Vào nhau! Vào
cái gì đã chứng tỏ là bến bỉ nhất của dân tộc! Vào
tường lòng, thay vì tường lửa.
Cho
nên cái gì vững chắc nhất trong bản sắc, cái ấy không
sợ toàn cầu hóa tấn công mà còn tấn công ngược lại.
Tôi lấy hai ví dụ: thức ăn, y phục.
Ai
cũng biết McDonald là tiêu biểu của toàn cầu hóa thống trị.
Khi nông dân Pháp nổi dậy chống áp dụng kỹ thuật làm biến
chất thực phẩm (OGM), họ đốt tiệm ăn McDonald. Dưới mắt
họ, cũng như dưới mắt dư luận thế giới, McDonald không
phải chỉ là khoanh bánh mì và miếng thịt chiên; đó là cả
văn hóa ẩm thực, văn hóa ăn nhanh, kỹ thuật sản xuất,
tính hiệu quả, tính tiên đoán, tài kiểm soát, khả năng
sản xuất đồng bộ, khả năng đánh thức một mùi vị đồng
nhất, tóm lại khả năng tạo ra một bản sắc riêng chiếm
hữu không những cái lưỡi mà cả cái đầu của người tiêu
thụ. Một phong cách ăn tràn ngập thế giới bất kể thù
bạn. Một văn hóa chung, "bản sắc thứ hai", quê hương thứ
hai của cả nhân loại.
Nhưng
McDonald có làm tôi kém chung tình với chén cơm thường ngày
của tôi không? Thức ăn là một trong những yếu tố then chốt
của bản sắc. "Hãy nói cho tôi biết anh ăn thứ gì, tôi sẽ
nói cho anh biết anh là ai". Ăn hoài khoai tây mà không biết
chán thì chẳng cần khai tôi cũng biết anh là người Đức.
Do you speak spaghetti? là - đùa thôi - anh có nói tiếng
Ý không. Cầm khoanh phó mát ngửi cho đả đời rồi mới ăn
thì anh đích thực là người Pháp biết sống. Thức ăn là
bản sắc nên đi đâu người ta cũng mang nó theo, đâu có di
dân thì đấy có nó, nó không mất mà còn lan ra tứ xứ. Lai
giống Mỹ, pizza vẫn là pizza. Khắp nơi, vịt quay Bắc Kinh
treo lủng lẳng, Pa Ri, Luân Đôn, Niu Óc... bao tử ở đâu cũng
hẩu xực mì vịt quay. Vậy thì sá gì McDonald! Hỏi cái bụng,
hỏi cái lưỡi, hỏi cái đầu, hỏi từng tế bào trong cơ
thể của tôi: chúng mày nhớ cái gì nhất, cơm hay McDonald,
chúng nó đâu cần trả lời! Có nghĩa lý gì đâu khi con cái
đòi vào McDonald? Hãy vào, như hãy vào pizza, vào vịt quay,
vào couscous Bắc Phi, vào cà ri Ấn Độ! Bản sắc chỉ đích
thực là bản sắc khi phải đối phó với nhiều thách thức,
cạnh tranh. Nó chỉ là hoa hậu khi nó đánh bạt mọi giai nhân
khác. Còn nếu không có đối thủ, cái gọi là bản sắc cũng
không có, bởi vì bản sắc được định nghĩa là cái gì
khác, cái gì đặc biệt. Cái đó không mạnh thì dù co cụm
trong thành trì cũng bị đào thải thôi.
Thức
ăn là yếu tố mạnh nhất trong bản sắc, cho nên nó phát
triển với toàn cầu hóa. Suchi của Nhật ngày nay toàn cầu
hóa thực đơn khắp năm châu bốn biển. Mà đơn giản quá:
chỉ chút cơm bọc rau câu. Thế giới nhà giàu càng chán mỡ
càng chuộng suchi. Nắm yếu điểm đó, suchi tiến công trên
thị trường chuộng thức ăn nhẹ: nó đùa với cái bao tử,
hư hư thực thực, ăn vào như có như không. Phở của ta bây
giờ cũng thế, cũng toàn cầu hóa trong nhu cầu fast food! Trái
với suchi, nó thực chất, làm một tô bự là giải quyết
xong bữa ăn trưa, mà mùi vị lại đậm đà, kích thích. Chưa
nói đến chả giò mà tiếng quốc tế bây giờ là nem. Nem
đi vào các nhà hàng không phải chỉ của người Việt, đi
vào tận căng tin của các trường học. Nham nham, học trò
thấy nem, chưa ăn đã nham nham chảy nước miếng.
Nhưng
dù là nem hay phở, dù phở do bếp Tàu nấu hay dù nem đang
lai giống với bánh tráng Thái Lan, cái đặc biệt, cái khác
với Tàu, với Thái của Việt Nam, cái làm cho món ăn Việt
Nam được ưa chuộng trên thế giới, cái làm cho con người
Việt Nam muôn đời vẫn tự định nghĩa mình là Việt Nam
bất chấp không gian, bất chấp luật quốc tịch, vẫn là
cái đó, cái mùi thum thủm, cái vị mặn mặn, mà nếu thiếu
nó cuộc đời nhạt nhẽo như thiếu tổ quốc: cái chai nước
mắm. Nước mắm là đại nguyên soái bách chiến bách thắng.
Thực dân, đế quốc, bá quyền, Bắc thuộc, Tây thuôc ...
nó chẳng coi ra gì. Thì ra cái thá gì McDonald!
Y phục
là yếu tố then chốt thứ hai của bản sắc. Kimono không phải
chỉ là áo Nhật mà là nước Nhật. Sari là nước Ấn Độ.
Hãy xem những người lãnh đạo Ấn Độ: có bao giờ họ rời
bỏ quốc phục của họ đâu? Và hãy xem ta: nào đâu quốc
phục của ta? Mỗi dân tộc trên đất nước ta đều có y
phục riêng, chỉ có dân tộc Kinh là mất quốc phục mà thôi.
Nhận
xét này có áp dụng được cho cả Trung Quốc không? Lúc nhỏ,
đi vào tiệm Tàu, tôi thấy tiệm nào cũng treo chân dung Tôn
Dật Tiên với bộ áo cổ cao, không phải áo Tây phương. Sau
này, tôi nghe nói Tôn Trung Sơn chế biến y phục, dung hòa kiểu
Tây với kiểu cổ, để biểu dương một Trung Hoa hiện đại,
Cộng Hòa, nhưng không mất bản sắc. Áo Mao, cổ Mao, xuất
thân từ đó chăng?
Áo
ấy, cổ ấy, bây giờ chẳng còn là lễ phục tiếp khách
nữa nơi Hồ Cẩm Đào. Nhưng áo Tàu truyền thống đâu có
biến mất nơi các bà, các cô? Áo ấy, cổ ấy, len lỏi vào
thời trang Âu Mỹ tuy rằng thời trang Âu Mỹ cũng được gió
toàn cầu hóa thổi rất nhanh vào Bắc Kinh. Chẳng mấy chốc
sau khi Đặng Tiểu Bình tứ hiện đại mèo đen mèo xám, mọc
lên ở phố may mặc Dong An, quận Wang Fu Jing, một tiệm thời
trang mang tên là Mu Zhen Liao dành cho khách sang. Kiểu áo Qipaus
thượng lưu của thời nhà Thanh xuất hiện, mới lạ, làm
khách qua đường phải ngoái cổ nhìn. Báo Mỹ cho rằng Qipaus
là áo Mãn Châu, không phải Hán Đường Tống Minh, nhưng
Nguyên Thanh chẳng phải là lịch sử Trung Quốc hay sao?
Nói
tới Qipaus là để trở về với chiếc áo dài của ta. Áo
dài cũng không phải là truyền thống lâu đời, cũng là y
phục cải cách từ những năm 1930 thôi, cũng là thời trang
chế biến để thích nghi với thời đại mới. Nhưng nó thành
công bao nhiêu, thân thương bao nhiêu, yêu kiều bao nhiêu, thích
hợp bao nhiêu! Nó đi vào lòng dân tộc như thử nó đã được
khai sinh từ thuở dân tộc còn nằm nôi! Và nó hãnh diện
phất phới trên thế giới; thế giới thán phục nó. Ngày
nay, thời trang tha hồ vẽ vời, thêm bớt; nó nhân lên nhiều
kiểu mới, nhưng nó vẫn là nó, vẫn là nhan sắc vô địch.
Cái gì hợp với dân tộc qua bao nhiêu thử thách, cái ấy
là bản sắc, cái ấy không sợ ma nào ám, kẻ cướp nào lấy.
Bởi
vậy, câu hỏi mà tôi nêu lên để kết luận là: liệu yếu
tố căn bản thứ ba mà ta vốn cho là nằm tận trong thâm sâu
của bản sắc dân tộc, đóa hoa sen tinh khiết trong lịch sử,
sen đó có nở được trên bùn, trên bao nhiêu rác rưởi mà
người ngoài và chính ta, chính ta trước tiên, không ngớt
ném tràn lên nó từ bao lâu nay hay không. Câu hỏi đó không
đặt riêng cho chúng ta; bất cứ ai quan tâm đến trường tồn
của dân tộc đều phải đặt. Nhưng trường tồn hay không
là tự chúng ta trước hết. Không ai giết chết được chúng
ta ngoài chính chúng ta. Toàn cầu hóa ngày nay chẳng có gì
mới hơn cửa bể trong ca dao: đi qua cửa bể Thần Phù, khéo
tu thì nổi vụng tu thì chìm. Phép thiêng chỉ có một thôi
từ ngàn xưa: là tu. Là sống đúng như lời mình nói, đúng
như lời đức Phật dạy. Là nói ít ít. Để tu nhiều nhiều.
Như vậy thì chẳng sợ ai. Như chén nước mắm. Như chiếc
áo dài. Muôn đời của dân tộc.
Notes
[i]
Giáo sư Đại Học Picardie (Pháp).
Chú
thích:
2.
Câu nói của Ann Coulter cũng như con số tín đồ born again và
thừa sai évangélique lấy trong : André Fontaine, Un XXIè siècle
religieux?, Le Monde 5-4-2006.
3.
Tín đồ Cơ Đốc ở Phi châu đã nhân lên gấp ba từ 1978
(55 triệu) đến 2004 (149 triệu). Cũng trong khoảng thời gian
đó, tín đồ Cơ Đốc ở Á châu đã tăng lên 49,5% và ở
châu Mỹ la tinh 79,6%. Năm 2004, tỷ số tín đồ Cơ Đốc ở
toàn châu Mỹ (Bắc và Nam) là 62% và ở Á châu dưới 3%. Số
giáo sĩ Cơ Đốc ở Âu châu năm 1978 là 250.498 , sụt xuống
dưới mức 200.000 năm 2004. Con số đó ở Phi châu là 16.926
năm 1978 và 31.259 năm 2004 (tăng 84%) ; ở Á châu là 32.291 năm
1978 và 48.222 năm 2004 (tăng 74%). (Thống kê do Vatican đưa ra.
Xem Le Monde 4-5-2006).
Để
cho thấy rằng mình không đánh mất quyền làm chủ, Trung Quốc
chủ động trong việc bổ nhiệm giám mục. Ngày 30-4-2006, LM
MaYingling được bổ nhiệm giám mục Kunming, và ngày 3-5-2006
LM Liu Xinhong được bổ nhiệm giám mục Anhui mặc dù Vatican
không đồng ý. Xem Le Monde 3-5-2006.
4.
Câu của quan chức Mỹ (David Rothkoft, dưới thời Clinton) nói
về máy vi tính, trích từ Serge Latouche, Universalisme cannibale
ou terrorisme identitaire, http://1libertaire.free.fr/SLatouche23.html
5.
Con số máy vi tính trên thế giới lấy từ diễn văn của
Dominique Wolton, thành viên Hội Đồng các nước nói tiếng
Pháp, nghiên cứu sư CNRS: La mondialisation, une chance
pour la francophonie
http://www.senat.fr/evenement/colloque/mondialisation_francophonie/index.html
6.
Phụ lục theo đây một tài liệu bổ ích của Hiệp hội "Quyền
của phụ nữ và phát triển" (AWID) có thể đọc trên mạng
của WHRnet (Women's Human Rights net) : Eman Ahmed, "Dangerous Mix: Religion
and Development Aid" http://www.comminit.com/strategicthinking/st2005/thinking-1340.htm.
7.Về
hệ phái Tin Lành évangélique, xem quyển sách của tôi: Cao Huy
Thuần, "Tôn giáo và xã hội hiện đại", NXB Thuận Hóa, 2006.
Đây
là bài viết tham dự Hội thảo "Phật giáo trong thời đại
mới - Cơ hội và Thách thức do Viện Nghiên cứu Phật học
Việt Nam thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức.
GS.TS.
Cao Huy Thuần
MỤC
LỤC
TIN
TỨC VÀ HÌNH ẢNH
