(III)
PHẬT
GIÁO VÀ ÐỜI SỐNG
11
SỰ THẬT CỦA
CUỘC ÐỜI
Hòa Thượng
Narada Mahathera
Chúng ta sống trong
một thế giới chao đảo không quân bình. Nó không đầy hoa
hồng mà cũng chẳng hoàn toàn gai góc. Hoa hồng mềm mại,
đẹp đẽ và thơm ngát, nhưng trên cọng cây hoa mọc thì đầy
gai. Vì hoa hồng, ta quảng đại với gai. Tuy nhiên, ta không
coi rẻ hoa hồng về chuyện hoa hồng có gai.
Với người lạc quan, thế giới
này tuyệt đối là tươi vui như hoa hồng; với người bi quan,
thế giới này hoàn toàn gai góc. Nhưng với người thực tế,
thế giới không hoàn toàn tươi vui như hoa hồng mà cũng chẳng
hoàn toàn gai góc. Nó đầy dẫy hoa hồng đẹp và gai nhọn.
Một người hiểu biết không say
đắm bởi cái đẹp của hoa hồng, nhưng nhìn nó như đúng
nó là như vậy. Biết rõ bản chất của gai, người đó nhìn
chúng đúng là như vậy, và cẩn thận để khỏi bị gai làm
đau.
Giống như quả lắc nó luôn luôn
chuyển động từ phải sang trái, bốn hoàn cảnh thuận tiện
và bốn hoàn cảnh không thuận tiện lan tràn trong thế giới
này. Bất kể ai, không chừa một người nào, đều phải trực
diện vói các hoàn cảnh ấy trong dòng đời. Những hoàn cảnh
ấy là:
* được (labha), và
thua (alabha)
* danh dự (yasa) và mất danh
dự (ayasa)
* thưởng (pasamsa) và phạt
(ninda)
* hạnh phúc (sukha) và khổ
cực (dukkha)
Ðược và Thua
Các doanh nghiệp, theo nguyên tắc,
phải lệ thuộc vào cả hai lỗ và lãi. Ðương nhiên thấy
thỏa mãn nếu được hay có lãi. Trong điều này tự nó không
có gì sai cả. Lợi nhuận như vậy sinh một lô ý thích mà
một người bình thường hay săn tìm. Không có những giây
phút lạc thú, tuy chỉ là tạm thời, cuộc đời không đáng
để sống. Trong thế giới tranh đua và chao đảo này, người
ta phải được vui hưởng một loại hạnh phúc nào đó làm
con tim sung sướng. Hạnh phúc như vậy, dù là vật chất, dẫn
đến khỏe mạnh và sống lâu.
Vấn đề phát sanh trong trường
hợp thua lỗ. Lời thì cười, nhưng thua lỗ thì không. Thua
lỗ làm cho tinh thần thống khổ và đôi khi có khuynh hướng
tự tử phát sanh khi thua lỗ không thể chịu đựng được.
Trong trường hợp trái ngang như vậy, ta phải tỏ ra có tinh
thần mạnh, can đảm, duy trì tinh thần quân bình thích hợp.
Tất cả chúng ta đều lúc lên lúc xuống trong khi tranh đấu
với đời. Ta phải sẵn sàng chấp nhận điều tốt cũng như
điều xấu. Như vậy ta sẽ ít thất vọng.
Trong thời Ðức Phật, một mệnh
phụ quý phái cúng dường đồ ăn cho Ngài Xá Lợi Phất và
một số chư tăng. Trong khi đang dâng thực phẩm cúng dường,
bà nhận được giấy báo tin bất hạnh đã xẩy ra cho gia
đình bà. Không chút rối loạn, bà bình tĩnh bỏ lá thư vào
túi rồi vẫn tiếp tục dâng thức ăn đến quý thầy như
không có chuyện gì xẩy ra. Một nữ tỳ mang một bình quý
sữa để dâng quý thầy, vô ý trượt té và làm vỡ bình
sữa. Nghĩ rằng bà này sẽ không khỏi phiền não vì bình
sữa quý bị vỡ, Ngài Xá Lợi Phất liền khuyên giải bà
và nói rằng tất cả những gì có thể vỡ được thì một
ngày nào đó cũng sẽ bị vỡ. Bà nói: "Thế nào là cái mất
không đáng kể? Tôi vừa nhận được tin bất hạnh đã xẩy
ra cho gia đình tôi. Tôi chấp nhận, tôi vẫn bình tĩnh. Tôi
vẫn tiếp tục hầu hạ quý Ngài mặc dù nhận được tin
buồn". Sự dũng cảm của người đàn bà can đảm này đáng
được ca ngợi.
Một lần, Ðức Phật đi khất thực
tại một làng. Do sự can thiệp của Mara, ma vương tội lỗi,
Ðức Phật không nhận được chút đồ ăn nào cả. Khi Mara
hỏi Ngài khá châm biếm, "Ngài có đói không?". Ðức Phật
vui vẻ giải nghĩa thái độ tinh thần của những ai thoát
khỏi mọi chướng ngại, Ngài đáp: "Sung sướng thay, chúng
ta sống không bị điều gì chướng ngại. Ta thường sống
an vui như các vị thần ở cõi trời Quang Âm".
Một dịp khác, Ðức Phật và các
đệ tử của Ngài an cư vào mùa mưa tại một làng theo lời
mời của một người Bà La Môn, người này quên hẳn bổn
phận tiếp tế vật thực cho Ðức Phật và Tăng Già. Trong
suốt ba tháng, Ngài Mục Kiền Liên đã phải xung phong dùng
thần thông đi xin đồ ăn, thế mà Ðức Phật không hề có
một lời phàn nàn và chịu dùng cỏ khô của ngựa do một
ông lái ngựa cúng dường.
Thua lỗ ta phải vui vẻ cam chịu
với cái hùng của đấng nam nhi. Bất hạnh ta phải đối đầu
với chúng, và thường là cả nhóm chứ không một mình. Ta
phải trực diện với chúng với bình thản và lấy nó làm
một cơ hội để trau dồi đức hạnh cao siêu này.
Danh Dự và Mất Danh Dự
Danh dự và mất danh dự là một
cặp hoàn cảnh trần thế không thể tránh được mà ta phải
đương đầu trong đời sống hàng ngày.
Danh dự hay nổi tiếng, chúng ta
thích thú, mất danh dự chúng ta ghét. Danh dự làm tim ta vui
sướng; mất danh dự làm tim ta buồn đau. Chúng ta ham thích
trở nên nổi tiếng. Nhiều người ao ước thấy hình ảnh
của mình trên tạp chí bằng bất cứ giá nào. Chúng ta hết
sức vui mừng, khi thấy những hoạt động của chúng ta tuy
không nghĩa lý gì, lại được đem ra quảng bá. Ðôi khi chúng
ta đã tìm sự quảng bá quá mức.
Nhiều người lại lo lắng khi thấy
hình của mình trên các báo chí. Muốn có danh dự, nhiều người
sẵn sàng lo lót hay cho các món tiền lớn lao cho những người
có quyền hành để làm cho thiên hạ biết đến, một số
người trưng bày lòng hảo tâm bằng cách cúng dường cả
trăm thầy tu hay nhiều hơn nữa; nhưng họ lại hoàn toàn lạnh
nhạt trước sự đau khổ của người nghèo, kẻ thiếu thốn
nơi xóm giềng.
Ðó là những nhược điểm của
con người. Ða số có những động cơ kín đáo. Những người
vị tha hành động không vụ lợi rất hiếm trên thế giới
này. Hầu hết người trần tục đều giữ bí mật để dùng
khi cần đến. Vậy thì, ai là người hoàn toàn tốt? Có bao
nhiêu người thật tâm trong sạch về những động cơ của
họ? Có bao nhiêu người thật sự có lòng vị tha?
Chúng ta không cần đi săn tìm danh
tiếng hay danh dự. Nếu chúng ta đáng được danh dự, danh
dự sẽ đến chẳng cần phải tìm cầu. Con ong bị thu hút
bởi hoa nặng trĩu mật. Hoa không mời ong.
Quả là đúng, chúng ta tự nhiên
cảm thấy hạnh phúc, và còn hơn thế nữa, cực kỳ sung sướng
khi danh của ta lan xa lan rộng khắp. Nhưng chúng ta phải nhận
thức rằng sự nổi danh, danh dự và vinh quang ấy sẽ qua đi.
Chúng tiêu tan và loãng trong không khí.
Về mất danh dự thì ra sao? Mất
danh dự không khoan khoái gì cho tai nghe và tâm ý. Chắc chắn
chúng ta xao xuyến khi những lời thô lỗ hay bất kính chọc
vào tai ta. Cái đau của tâm ý còn to lớn hơn khi cái gọi
là báo cáo bất công và sai hoàn toàn.
Thường phải mất nhiều năm mới
xây được một tòa nhà lộng lẫy. Trong một hay hai phút,
với vũ khí phá hoại hiện đại dễ dàng làm tòa nhà đó
tiêu tan. Phải mất nhiều năm hay suốt cả đời mới xây
dựng được sự trọng vọng. Trong nháy mắt tên tuổi khó
khăn mới tạo nên có thể bị hư hoại. Không ai có được
miễn trừ trước lời nhận xét tàn phá bắt đầu với cái
"nhưng". Phải, ông ta rất tốt, ông ta làm cái này cái kia,
nhưng toàn bộ hồ sơ tốt của ông ta bị nhuộm đen bởi
cái gọi là "nhưng". Bạn có thể sống một đời như Ðức
Phật nhưng không được miễn trừ những lời phê bình, tấn
công và lăng mạ.
Ðức Phật là người nổi tiếng
nhất, nhưng cũng là người bị nói xấu nhất thời bấy giờ.
Một số người chống đối Ðức Phật phao tin một phụ nữ
thường ngủ đêm trong tu viện. Thất bại trong vụ mưu toan
hèn hạ này, chúng phao tin đồn trong dân chúng là Ðức Phật
và các đệ tử của Ngài giết chết người đàn bà đó và
chôn xác trong đống rác hoa tàn héo trong tu viện. Những kẻ
âm mưu sau này xác nhận chính chúng là thủ phạm.
Khi sứ mạng lịch sử của Ngài
thành công, và khi nhiều người đến xin thọ giáo với Ngài,
những kẻ thù phỉ báng Ngài nói Ngài cướp mẹ của những
đứa con, chia lìa vợ chồng, và cản trở sự tiến bộ của
quốc gia.
Thất bại trong tất cả âm mưu
làm tổn thương đặc tính cao thượng của Ngài, người anh
em họ với Ngài, Ðề Bà Ðạt Ða, một đệ tử ganh ghét
Ngài, âm mưu giết Ngài bằng cách lăn một tảng đá từ trên
cao nhưng thất bại trong mưu toan này.
Nếu đó là số phận buồn phiền
của Ðức Phật không tỳ vết, toàn bích, vậy số phận sẽ
thế nào với một con người bình thường chưa hoàn hảo?
Bạn càng trèo cao bao nhiêu, bạn
càng làm cho người khác để ý đến. Sau lưng bạn để lộ
ra nhưng mặt bạn bị che lấp. Thế giới soi mói sẽ phô bày
những nhược điểm và lo âu của bạn nhưng phớt lờ đức
hạnh nổi bật của bạn. Gió thổi cái vỏ đi nhưng giữ
lại hạt, cái lọc, trái lại giữ lại phần thô nhưng để
thoát đi nước. Người văn hóa lấy cái tinh tế và bỏ đi
cái thô, người không văn hóa lấy cái thô nhưng bỏ đi cái
tinh tế.
Khi bạn bị xuyên tạc một cách
cố ý hay không, hãy nhớ đến lời khuyên của Epictetus để
nghi hay nói như sau "Ồ, bởi sự hiểu biết hời hợt của
họ và cái kiến thức yếu ớt của tôi, tôi bị phê bình
chút ít. Nếu tôi biết nhiều hơn nữa, ắt hẳn tôi sẽ bị
buộc tội nghiêm trọng hơn và lớn hơn nhiều."
Không cần thiết phải phí phạm
thì giờ để cải chính những báo cáo sai lầm trừ phi những
hoàn cảnh bắt buộc bạn cần thiết sự sáng tỏ. Kẻ địch
sẽ hài lòng khi nhìn thấy bạn bị đau. Ðó là điều kẻ
địch mong muốn. Nếu bạn dửng dưng, những xuyên tạc như
vậy sẽ rơi vào những lỗ tai điếc.
* Thấy lỗi người khác, ta nên
cư xử như một người mù.
* Khi nghe thấy những lời bình phẩm
bất công của người khác, chúng ta nên xử sự như một người
điếc.
* Nói xấu về người khác, ta nên
cư xử như người ngu.
* Không thể nào có thể ngăn chận
những lời buộc tội, tin đồn và rỉ tai sai lầm.
Thế giới đầy rẫy chông gai và
sỏi đá. Không thể nào chuyển chúng hết đi được. Nhưng
nếu chúng ta phải bước vào những chướng ngại ấy, thay
vì cố gắng loại bỏ chúng đi là không thể được, hãy
theo lời khuyên nên mang một đôi giày để bước cho khỏi
bị đau.
Giáo pháp dạy:
*Giống như sư tử không run sợ
trước những tiếng động
*Giống như luồng gió không bám
víu vào mắt mắt lưới.
*Giống như hoa sen không bị hôi
tanh bởi bùn nơi nó mọc lên.
* Ði lang thang một mình như con tê
giác.
* Như chúa sơn lâm, sư tử không
hề biết sợ. Do bản chất chúng không sợ hãi trước những
tiếng rống của các con vậy khác. Trong thế giới này, chúng
ta có thể nghe những báo cáo trái ngược, lời kết tội sai
lầm, lời nhận xét đê hèn của những giọng lưỡi buông
lung. Giống như sư tử, ta không nên nghe. Giống như cái bu
mơ rang (đòn bẩy) ném ra rồi sẽ quay về chỗ cũ, tin đồn
sai lầm sẽ chấm dứt nơi chúng phát sanh.
* Chó sủa, nhưng khách lữ hành
vẫn tiến bước.
Chúng ta đang sống trong một thế
giới vẩn đục bùn nhơ. Nhiều đóa hoa sen mọc từ đó nhưng
không nhiễm bùn nhơ, chúng tô điểm thế giới. Giống như
hoa sen, ta cố gắng sống cuộc đời cao thượng không ai chê
trách được, không quan tâm tới bùn nhơ có thể ném vào chúng
ta.
* Chúng ta nghĩ sẽ bị ném bùn nhơ
thay vì hoa hồng. Như vậy chúng ta không bị thất vọng.
* Dù khó khăn chúng ta nỗ lực trau
dồi không luyến chấp. Một mình chúng ta đến, một mình
chúng ta đi. Không luyến chấp là hạnh phúc trên thế giới
này.
* Không quan tâm dến những mũi tên
độc phóng ra bởi giọng lưỡi buông lung, một mình chúng
ta lang thang phục vụ người khác với hết khả năng.
* Thật là lạ lùng những vĩ nhân
bị phỉ báng, nói xấu, đầu độc, hành xác và bị bắn.
Nhà hiền triết vĩ đại Socrates bị đầu độc. Jesus Christ
cao thượng bị đóng đinh tàn nhẫn trên thập tự giá. Mahatma
Gandhi không hại ai bị bắn.
Vậy thì, nguy hiểm là một người
thiện? Ðúng! Trong khi còn sống họ bị công kích, tấn công
và bị giết. Sau khi chết họ được tôn sùng như thần thánh
và vinh danh.
Ðại trượng phu không màng tới
danh dự hay mất danh dự. Họ không rối trí khi bị công kích
hay phỉ báng vì họ làm không phải muốn có tên tuổi hay
danh dự. Họ không màng tới người khác công nhận hay không
công nhận sự phục vụ của họ. Làm việc, họ có toàn quyền
nhưng không phải là để hưởng cái quả của việc làm ấy.
Khen và Chê
Khen và chê là hai hoàn cảnh trần
thế có ảnh hưởng nhân loại. Ðiều tự nhiên là ta hãnh
diện khi được khen và buồn phiền khi bị chê. Về khen và
chê, Ðức Phật dạy, người trí thờ ơ trước khen và chê.
Giống như tảng đá vững chắc, không bị lung lay bởi gió,
người đó vẫn đứng vững không lay chuyển.
Khen, nếu đáng giá rất bùi tai.
Nếu không đáng giá, như trường hợp nịnh bợ, tuy thích
thú mà là lừa bịp. Nhưng có tất cả những vang vọng không
tạo ảnh hưởng gì nếu chúng không đến tai chúng ta.
Từ quan điểm trần thế, lời khen
bay xa. Bằng cách khen một chút, một đặc ân có thể dễ
dàng đạt được. Một lời khen đạo đức đủ để lôi
cuốn thính giả khi ta nói. Nếu, lúc bắt đầu, diễn giả
ca ngợi thính giả, diễn giả sẽ được thính giả lắng
tai nghe. Ngay lúc ban đầu nếu diễn giả phê bình thính giả,
sự đáp ứng sẽ không được toại nguyện.
Người có văn hóa không cần đến
nịnh bợ, và cũng không mong muốn được người khác nịnh
bợ. Cái đáng khen, họ khen không đố kÿ. Cái đáng trách,
họ trách không khinh thường mà vì muốn sửa đổi người.
Nhiều người biết Ðức Phật rất
thân, tán dương đức hạnh của Ngài theo đường lối riêng
của họ. Một U Ba Li, một nhà triệu phú, một tín đồ mới
rất tường tận, tán dương Ðức Phật theo cách ứng khẩu
kể ra hàng trăm đức hạnh tùy hứng. Chín đức hạnh về
chân giá trị ở thời Ngài vẫn được tụng niệm bởi tín
đồ nhìn vào hình ảnh của Ngài. Những đức hạnh ấy là
đề tài thiền định cho người sùng đạo. Những đức hạnh
đáng ca ngợi này vẫn là một cảm hứng vĩ đại cho tín
đồ.
Về chê thì ra sao?
Ðức Phật nói: "Người nói nhiều
bị chê. Người nói ít cũng bị chê. Người im lặng cũng
bị chê. Trong thế giới này không ai là người không bị chê!"
Chê dường như là một di sản chung
của nhân loại. Ða số người trên thế giới nhận xét Ðức
Phật là vô kỷ luật. Giống như con voi lâm trận phải chịu
tất cả những mũi tên bắn vào nó, cũng vậy, Ðức Phật
chịu đau khổ với tất cả những lời chửi rủa.
Kẻ lừa dối và ác độc chỉ chực
tìm kiếm cái xấu mà không bao giờ tìm cái tốt và cái đẹp
của người khác.
Trừ Phật ra không có ai hoàn toàn
tốt. Không một ai hoàn toàn xấu. Có cái xấu trong cái tốt
nhất của chúng ta. Có cái tốt trong cái xấu nhất của chúng
ta.
Người tự giữ được lặng thinh
giống như một cái chuông nứt rạn khi bị tấn công, chửi
bới, và lạm dụng, Ðức Phật tán thán: "Người đó đang
ở ngay tại Niết Bàn dù rằng chưa đạt được Niết Bàn".
Ta có thể làm với những động
cơ tốt đẹp nhất. Nhưng thế giới bên ngoài thường hiểu
sai người đó và đổ cho người đó lý do mà người đó
chưa từng bao giờ nghĩ tới.
Ta có thể phục vụ và tận tình
giúp đỡ người khác với tất cả khả năng, đôi khi mang
công lãnh nợ hay phải bán đồ vật hoặc tài sản để cứu
một người bạn gặp khó khăn, nhưng sau này, cái thế giới
lừa đảo được tạo thành với những người đã được
giúp đỡ lại tìm lỗi người giúp, hăm dọa, làm nhơ nhuốc
lòng tốt và vui mừng trước sự suy sụp của người ấy.
Trong những câu chuyện trong Jataka
có nói đến Guttila, một nhạc sĩ đã hết lòng dạy bảo
đệ tử không mảy may dấu giếm, nhưng người đệ tử trẻ
tuổi vô ơn này đã thất bại không cố gắng thi đua với
thầy mà làm hại thầy.
Có lần, Ðức Phật được một
người Bà La Môn mời về nhà để cúng dường. Ðược mời
nên Ðức Phật đến nhà ông ta. Thay vì làm cho Ngài vui, hắn
dã thóa mạ Ðức Phật bằng những lời hết sức thô tục.
Ðức Phật từ tốn hỏi: "Này ông
Bà Là Môn, có phải khách đến thăm nhà ông không?"
"Phải" hắn trả lời.
"Ông làm gì khi khách đến?"
"Ồ, tôi sửa soạn một bữa tiệc
thịnh soạn."
"Nhưng nếu khách không tới được?"
"Chúng tôi phải vui vẻ chia nhau
ăn ."
"Tốt, này ông bạn Bà la môn, ông
mời ta đến đây để cúng dường mà ông lại đối xử với
ta bằng những lời thóa mạ. Ta không nhận chút nào cả. Làm
ơn nhận lại."
Ðức Phật không trả thù. "Không
trả thù", Ðức Phật khuyến khích. "Hận thù không thể chấm
dứt được hận thù mà chỉ có tình thương yêu mới chấm
dứt được hận thù".
Không có một vị đạo sư nào được
hết sức ngợi khen mà cũng bị kịch liệt công kích, chửi
rủa và chê trách như Ðức Phật. Số phận của vĩ nhân là
như vậy.
Ðức Phật bị buộc tội giết
một phụ nữ với sự giúp đỡ của các đệ tử của Ngài.
Những người không phải là Phật Tử phê bình Ngài và các
đệ tử Ngài rất thậm tệ đến nỗi Ngài A Nan (thị giả
của Ngài) thưa với Ngài nên di chuyển tới một làng khác.
"Này A Nan, nếu những người dân
làng ấy cũng ngược đãi chúng ta thì sao?"
"Thưa Thế Tôn, chúng ta lại di chuyển
tới một làng khác nữa".
"Này An Nan, tất cả xứ Ấn Ðộ
này cũng không có chỗ cho chúng ta dung thân. Hãy kiên nhẫn.
Những ngược đãi, chửi mắng đó sẽ tự động chấm dứt".
Magandinya, một cung nữ có sự bất
bình với Ðức Phật vì nói xấu đến bộ mặt hấp dẫn
của mình khi cha nàng, vì vô minh, mong muốn gả nàng cho Ðức
Phật. Cung nữ này thuê những người say rượu đi thóa mạ
Ðức Phật trước công chúng. Với một sự bình thản hoàn
toàn, Ðức Phật chịu đựng những lời chửi bới.
Chửi bởi là một sự thường tình
trong nhân loại. Bạn càng làm việc bao nhiêu, càng trở nên
vĩ đại, bạn càng phải chịu đựng chửi bới và sỉ nhục.
Socrates bị chửi rủa rầy la bởi
chính vợ của ông. Bất cứ lúc nào ông ra ngoài để giúp
đỡ người khác thì người vợ hẹp hòi này trách mắng ông.
Một hôm bà không được khỏe nên không làm được nhiệm
v? ngỗ nghịch thường lệ này. Hôm ấy Socrates ra khỏi nhà
với một bộ mặt buồn thảm. Bạn bè hỏi tại sao hôm nay
ông buồn. Ông trả lời ngày hôm nay vợ ông không trách mắng
ông vì không được khỏe.
"Ông phải vui sướng vì không bị
rầy la ngày hôm nay chứ " Bạn ông nhận xét.
"Ồ, không phải thế. Khi vợ tôi
rầy la tôi, tôi có dịp thực hành kiên nhẫn. Hôm nay tôi
mất dịp tốt đó. Ðó là lý do tại sao tôi buồn". Nhà triết
lý này trả lời như vậy.
Ðó là những bài học đáng nhớ
cho tất cả mọi người.
Khi bị chửi bới, chúng ta nên nghĩ
rằng đây là những dịp để chúng ta thực hành kiên nhẫn.
Thay vì bực mình, chúng ta nên biết ơn kẻ thù.
Hạnh Phúc và Khổ Ðau
Hạnh phúc và khổ đau là cặp cuối
cùng về sự đối nghịch. Chúng là những yếu tố mạnh mẽ
nhất ảnh hưởng đến nhân loại.
Cái gì mang thoải mái là hạnh phúc
(sukkha), cái gì mang khó khăn là khổ đau (dukkha).
Hạnh phúc bình thường là thỏa
mãn sư khao khát. Ngay khi điều mong muốn đạt được, thì
ta lại mong muốn một loại hạnh phúc khác. Cho nên lòng thèm
muốn ích kỷ của chúng ta không bao giờ thỏa mãn.
Sự vui hưởng lạc thú nhục dục
là thứ hạnh phúc cao nhất và duy nhất chỉ thấy nơi những
người bình thường. Chắc chắn có những lúc hạnh phúc trong
lúc mong đợi đạt được, thỏa mãn và những kỷ niệm về
lạc thú. Loại hạnh phúc này ước vọng bởi người theo
chủ nghĩa nhục dục, nhưng chỉ là ảo ảnh và phù du.
Có thể sở hữu vật chất đem
hạnh phúc thực sự hay không? Nếu đúng như vậy, hẳn các
nhà triệu phú không bao giờ cảm thấy chán nản trong đời.
Trong một số quốc gia đã đạt được đến đỉnh cao trong
tiến bộ vật chất, nhưng một số đông lại đau khổ vì
bệnh tinh thần. Tại làm sao lại như thế nếu tích lũy vật
chất có thể đem hạnh phúc?
Quyền lực thống trị thế giới
có thể đem hạnh phúc thực sự không? Alexander tiến quân
chiến thắng vào Ấn Ðộ, thôn tính đất đai trên đường
tiến quân, đã thở dài vì không có nhiều đất đai hơn nữa
để chinh phục.
Nhiều đời sống của các chính
khách sử dụng quyền lực bị lâm nguy. Trường hợp bi thiết
của (Thánh) Mahatma Gandhi và (Tổng Thống) John F. Kennedy là
những thí dụ điển hình.
Hạnh phúc thực sự tìm thấy trong
nội tâm chứ không phải tìm thấy nơi của cải, quyền thế,
danh vọng, hay chiến thắng.
Nếu những của cải chiếm hữu
bằng vũ lực hay sử dùng vào mục đích sai lầm, hay được
nhìn bằng luyến chấp, chúng chỉ là nguyên nhân của đau
đớn và phiền não cho sở hữu chủ.
Cái hạnh phúc với người này có
thể không hạnh phúc với người khác. Thịt và rượu với
người này có thể là thuốc độc với người kia.
Ðức Phật nêu lên bốn loại hạnh
phúc cho người cư sĩ. Hạnh phúc có sức khỏe, của cải,
sống lâu, đẹp đẽ, vui vẻ, sức mạnh, tài sản và con cái.
vân vân...
Nguồn suối hạnh phúc thứ hai là
tìm thấy sự vui mừng về những của cải đó.
Bình thường, nam nữ mong muốn hưởng
thụ. Ðức Phật không khuyên tất cả phải từ bỏ trần
tục và rút lui sống cô đơn.
Sự vui hưởng của cải không những
nằm trong việc sử dụng cho riêng mình mà cũng đem phúc lợi
cho người khác. Cái mà chúng ta ăn chỉ là tạm bợ. Cái mà
chúng ta gìn giữ, chúng ta cũng bỏ lại rồi đi. Cái gì ta
cho mới có thể mang theo được. Chúng ta được nhớ mãi vì
những việc làm lương thiện mà chúng ta đã xử xự bằng
của cải trần thế.
Không nợ nần là một nguồn hạnh
phúc khác. Nếu chúng ta bằng lòng với cái chúng ta có, và
nếu chúng ta tần tiện, chúng ta không mắc nợ ai. Người
mắc nợ sống trong tình trạng lo âu và phải chịu ơn người
cho vay. Tuy nghèo, nhưng không nợ nần, chúng ta cảm thấy an
tâm và tinh thần sung sướng.
Sống một cuộc đời không bị
chê trách là nguồn hạnh phúc tốt nhất cho người cư sĩ.
Một người không bị chê trách là phúc lành cho chính mình
và cho người khác. Người đó được mọi người ngưỡng
mộ và cảm thấy sung sướng hơn, truyền cảm làn sóng hòa
bình sang người khác. Tuy nhiên phải nói rằng rất khó khăn
để được tiếng tốt từ mọi người. Người trí cao thượng
chỉ quan tâm đến một đời sống không bị chê trách và
dửng dưng với sự tán dương bên ngoài.
Phần đông trong thế giới này thích
thú hưởng lạc thú trong khi những người khác tìm sự thích
thú bằng cách từ bỏ chúng. Không-luyến-ái hay vượt qua
lạc thú vật chất là hạnh phúc cho tinh thần. Hạnh phúc
Niết Bàn là hạnh phúc giải thoát khổ đau, dạng thức hạnh
phúc tối thượng.
Bình thường chúng ta đón chào hạnh
phúc, nhưng không vui vẻ với sự đối nghịch của nó - phiền
não, rất khó khăn để chịu đựng.
Phiền não hay khổ đau đến trong
nhiều lốt vỏ khác nhau.
Chúng ta đau khổ khi chúng ta đến
tuổi già, đó là điều tự nhiên. Bằng bình thản chúng ta
chịu đựng cái đau khổ của tuổi già.
Ðau đớn nhiều hơn đau khổ do
tuổi già gây ra là bệnh tật. Chỉ đau răng hay nhức đầu
nhẹ đôi khi cũng không chịu đựng nổi.
Khi chúng ta bị bệnh tật, đừng
lo lắng, chúng ta có thể chịu đựng được với bất cứ
giá nào. Vậy thì chúng ta phải tự an ủi nghĩ rằng chúng
ta đã thoát được một bệnh nặng hơn nhiều.
Rất thông thường chúng ta phải
xa lìa những người thân. Sự xa lìa gây nên đau đớn nặng
nề cho tâm. Chúng ta nên hiểu rằng tất cả có hợp thì phải
có tan. Ðây là dịp tốt cho chúng ta thực hành bình thản.
Thông thường hơn nữa là chúng
ta phải bắt buộc hợp nhất với điều mà chúng ta không
thích, điều chúng ta ghét. Chúng ta nên gắng chịu đựng chúng.
Có lẽ chúng ta đang gặt hái hậu quả của Nghiệp riêng của
mình ở quá khứ hay hiện tại. Chúng ta nên cố gắng tự
thích nghi với hoàn cảnh mới hoặc cố gắng vượt qua các
trở ngại bằng một số phương tiện khác.
Thậm chí Ðức Phật, Người hoàn
hảo đã loại bỏ được tất cả ô trược, vẫn phải chịu
đựng đau khổ vật chất gây ra bởi bệnh tật và tai nạn.
Ðức Phật luôn luôn bị đau đầu.
Bệnh cuối cùng làm cho Ngài đau đớn nhiều về thể xác.
Do kết quả của việc lăn tảng đá từ trên cao xuống bởi
Ðề Bà Ðạt Ða để giết Ngài, chân Ngài bị thương bởi
một mảnh vụn cần phải được giải phẫu. Ðôi khi Ngài
phải nhịn đói. Vì các đệâ tử không tuân lời Ngài, Ngài
đã phải rút lui sống trong rừng ba tháng. Trong rừng lấy
lá làm nệm trên nền đất cứng, đối đầu với gió rét
lạnh buốt, Ngài vẫn bình thản. Giữa cái đau đớn và hạnh
phúc, Ngài sống với một tâm tư quân bình.
Chết là cái phiền não lớn nhất
mà ta phải đương đầu trên nẻo đường luân hồi. Thường
thường chỉ có một người chết nhưng đôi khi có nhiều
người chết làm cho ta rất khó khăn chịu đựng.
Khi một bà được hỏi tại sao
bà không khóc trước cái chết bi thảm của người con, bà
trả lời: "Chẳng mời nó đến. Chẳng báo trước nó đi.
Vì nó đến như vậy thì nó cũng đi như vậy. Tai sao ta phải
khóc chứ? Khóc có ích lợi gì chứ?"
Như trái rơi từ trên cây - có trái
non, trái chín hay trái già- cũng vậy chúng ta chết non, lúc
tuổi thanh xuân hay lúc già. Mặt trời mọc ở phía Ðông và
chỉ lặn về phía Tây. Hoa nở buổi sáng để rồi tàn vào
buổi chiều.
Cái chết không tránh được đến
với tất mọi người, nó không chừa ai, chúng ta phải đương
đầu bằng sự bình thản hoàn toàn.
"Giống như ném vào mặt
đất
Dù cho thơm tho hay hôi thối
Ta vẫn dửng dưng trước tất cả
Chẳng hận thù, chẳng thân thiện
Cũng vậy người đó tốt hay xấu
Ta bao giờ cũng giữ vững thăng
bằng"
Ðức Phật dạy: "Khi tiếp xúc với
hoàn cảnh trần tục, tâm của một vị A La Hán không bao giờ
nao núng". Giữa được và thua, danh dự và ô danh, khen và chê,
hạnh phúc và phiền não, hãy cố gắng giữ tâm quân bình.
