CHƯƠNG
20
Sự
báo ứng của Nghiệp
"Chính
Nghiệp dẫn dắt thế gian nầy"
Atthasalini
Sự
báo ứng của Nghiệp là một tiến trình vô cùng phức tạp
mà chỉ có Đức Phật mới có thể am tường thấu đáo. Để
nhận thức phần nào vấn đề khó khăn ấy, ta cần phải
biết lịch trình tiến triển của dòng tư tưởng (citta vithi).
Tâm,
hay thức, phần tinh túy của cái được gọi là chúng sanh,
đóng vai trò tối quan trọng trong guồng máy phức tạp của
con người. Chính tâm làm cho ta trong sạch, cũng chính tâm làm
cho ta ô nhiễm. Trong thực tế, tâm là người thù nguy hiểm
nhất mà cũng là người bạn chí thân của con người.
Khi
ngủ say, không chiêm bao mộng mị, tâm của ta ở trong một
trạng thái ít nhiều tiêu cực, tương tợ như trạnh thái
tâm của người vừa chết, hay lúc được thọ thai. Danh từ
Phật Giáo gọi loại tâm ấy là Bhavanga, hay yếu tố của
đời sống. Bhavanga cũng có nghĩa là nguyên do tối cần, hay
điều kiện tối cần để tồn tại. Phát sanh và hoại diệt
từng khoảnh khắc, luồng Bhavanga trôi chảy như một dòng
suối, luôn luôn biến đổi, không khi nào giống hệt nhau trong
hai chập tư tưởng kế tiếp.
Không
phải chỉ lúc ngủ mê không nằm mộng ta mới có loại tâm
Bhavanga, mà lúc thức cũng có. Trong đời sống, ta có loại
tâm ấy nhiều hơn tất cả những loại tâm khác. Do đó Bhavanga
là điều kiện tối cần thiết cho đời sống .
Có
vài học giả cho rằng Bhavanga đồng nghĩa với tiềm thức.
Theo Tự Điễn Triết Học [1], tiềm thức là một ngăn trong
tâm mà vài tâm lý gia và triết gia cho rằng ngăn ấy nằm
cạnh phía dưới ngưỡng cửa của thức.
Theo
các triết gia tây phương, tiềm thức và thức cùng tồn tại
trong cùng một lúc [2]. Nhưng theo Phật Giáo, hai loại tâm không
thể tồn tại trong cùng một lúc.
Bhavanga
không phải là một "hạ tầng cảnh giới" cũng không như "tâm
cao thượng" của F.W. Myer. Hình như trong tất cả nền triết
học Âu Tây, không có khoảng nào đề cập đến cái gì như
Bhavanga.
Bhavanga
là yếu tố chánh yếu duy trì cuộc sống. Danh từ gần Bhavanga
nhất có lẽ là "Liên Tục Sinh Tồn", có nơi gọi là "Luồng
Hộ Kiếp", vì nó là điều kiện tất yếu cho kiếp sống
sinh tồn.
Nếu
không bị ngoại cảnh xâm nhập, như lúc ngủ say không mộng
mị, thì những chập tư tưởng Bhavanga liên tục nối tiếp
như dòng nước. Khi có một đối tượng xuất hiện - vật
chất hay tinh thần - thí dụ như một hình sắc, thì luồng
Bhavanga rung động trong hai chập tư tưởng, rồi tắt. Lúc
luồng Bhavanga vừa tắt thì "ngũ môn hướng tâm" hay "ngũ khai
môn" (pancadvaravajjana) phát sanh và hoại diệt. Tác động của
tâm nầy là hướng về đối tượng, trong trường hợp nầy
đối tượng là hình sắc. Tức thì, nhãn thức (cakkhu-vinnana)
thấy đối tượng, nhưng chưa biết gì. Kế đó là "tiếp
thọ tâm", hay "tâm tiếp thâu" (sampaticchana). Tiếp theo là "suy
đạc tâm" (santirana) quan sát, dò xét đối tượng. Rồi "xác
định tâm" (votthapana) phân biệt, lựa chọn, thu nhận hay loại
bỏ. Đến đây là vai trò của tự do ý trí. Do nơi chập tư
tưởng quyết định, phát sanh tiến trình Javana, một giai đoạn
tối quan trọng, vì chính ở giai đoạn nầy hành động thiện
hay bất thiện biểu hiện. Chính Nghiệp được tạo nên trong
giai đoạn nầy.
Nếu
quyết định chánh đáng (yoniso manasikara) thì tạo thiện nghiệp.
Nếu quyết định sai lầm (ayoniso manasikara) thì tạo bất thiện
nghiệp. Mặc dầu đối tượng có đáng được ưa thích hay
không, ta vẫn có thể tạo một tiến trình Janava thiện hay
bất thiện theo ý muốn. Thí dụ như khi gặp người thù nghịch,
tức nhiên là sự giận dữ phát sanh ngoài ý muốn của ta.
Nhưng bậc thiện trí thức có thể chế ngự tâm mình, thay
vì nổi giận, rải tâm Từ đến người ấy. Vì lý do đó
mà Đức Phật dạy:
"Làm
ác do ta.
Làm
cho ta nhơ bẩn do nơi ta.
Không
làm ác do ta.
Làm
cho ta trong sạch cũng do nơi ta.
Cả
hai, nhơ bẩn và trong sạch, chỉ tùy thuộc nơi ta.
Không
ai khác có thể làm cho ta trong sạch. [3]"
Dĩ
nhiên là trong đời sống, tư tưởng của ta bị rất nhiều
yếu tố bên ngoài chi phối như giới thân cận, tập tục,
lễ nghi v.v... Trong những trường hợp ấy thì tự do ý trí
cũng bị lũng đoạn. Tuy nhiên, dầu ở trường hợp khó khăn
nào, ta cũng có đủ khả năng dùng tự do ý chí vượt qua
các áp lực bên ngoài và tạo những tư tưởng thiện hay bất
thiện. Một người thân cận có thể là yếu tố có nhiều
ảnh hưởng, nhưng chính ta phải chịu trách nhiệm về tất
cả các hành động của ta và chỉ có hành động của ta mới
theo sát ta như bóng với hình.
Javana
là một Phạn ngữ rất khó chuyển dịch ra ngôn ngữ khác.
Vài học giả dịch là "trực cảm". Danh từ "xung lực" đôi
khi cũng được dùng. Trong quyển sách nầy, Phạn ngữ Javana
được giữ nguyên vẹn.
Theo
đúng nguyên căn, Javana có nghĩa là chạy, bởi vì trong tiến
trình tâm, mỗi loại thường phát sanh trong một, hai, hay ba
chập tư tưởng, chỉ có tâm Javana phát sanh liên tiếp trong
bảy chập lúc bình thường và năm chập khi lâm chung, và tất
cả bảy chập đều cùng chung một đối tượng. Những tâm
sở phát sanh trong bảy chập tư tưởng ấy đều giống hệt
nhau, nhưng năng lực thì không đồng đều, có chập mạnh
có chập yếu hơn.
Tiến
trình tâm (citta vithi), hay lộ trình tiến triển của một tư
tưởng, một thời gain cực nhỏ, chấm dứt bằng "đăng ký
tâm" hay "tâm ghi nhận" (tadalambana) trong hai chập. Như vậy,
trọn lộ trình tư tưởng có tất cả mười bảy chập.
Kinh
sách thường diễn tả lịch trình tiến triển của tâm như
sau:
"Người
kia nằm dưới gốc cây xoài, lấy khăn trùm đầu lại, ngủ
mê. Một ngọn gió thổi qua làm rung động nhánh cây và một
trái xoài rụng xuống cạnh bên đầu anh chàng đang ngủ. Anh
tung khăn ra và hướng tầm mắt về phía có tiếng động.
Thấy một vật, anh cầm lên, quan sát và nhận ra đó là một
trái xoài. Anh hả miệng cạp ăn, và nuốt cùng với nước
miếng. Xong, nằm xuống ngủ lại."
Trong
câu truyện, giấc ngủ say là luồng Bhavanga yên tĩnh trôi chảy.
Ngọn gió thoảng qua cây xoài là tâm "Bhavanga vừa qua" (atiti
Bhavanga ). Nhánh cây rung động là tâm "Bhavanga rung động" (Bhavanga
calana). Trái xoài rụng là tâm "Bhavanga dứt vòng" (Bhavanga upaccheda).
Hướng về đối tượng là "ngũ môn tâm hướng" (pancadvaravajjana).
Thấy đối tượng mà chưa biết gì là "ngũ quan thức" (panca
vinnana), trong trường hợp nầy là nhãn thức. Nhặt lên là
"tiếp thọ ". Quan sát là "suy đạc tâm". Nhận định rằng
đó là một trái xoài là "xác định tâm". Chính sự thưởng
thức trái xoài là tiến trình Javana (7 chập), va sự nuốt
miếng xoài, là "đăng ký tâm". Khi ăn xong trái xoài người
kia nằm ngủ lại, là khi trãi qua trọn lộ trình thì tâm trở
lại trạng thái Bhavanga.
Tóm
lại mỗi lộ trình tư tưởng chia làm 17 chập: 3 chập Bhavanga,
1 ngũ môn hướng tâm, 1 ngũ quan thức, 1 tiếp thọ tâm, 1 suy
đạc tâm, 1 xác định tâm, 7 chập Javana và 2 chập đăng ký,
như sau:
Lộ
Trình Tiến Triển Của Một Tư Tưởng
1
Atita Bhavanga (Bhavanga vừa qua)
2
Bhavanga Calana (Bhavanga rung động)
3
Bhavanga Upaccheda (Bhavanga dứt vòng)
4
Pancadvaravajjana (Ngũ môn hướng tâm)
5
Panca Vinnana (Ngũ quan thức)
6
Sampaticchana (Tiếp thọ tâm)
7
Santirana (Suy đạc tâm)
8
Votthapana (Xác định tâm)
9
Javana
10
Javana
11
Javana
12
Javana
13
Javana
14
Javana
15
Javana
16
Tadalambana (Đăng ký tâm)
17
Tadalambana (Đăng ký tâm)
Trong
7 chập tư tưởng của tiến trình Javana, chập đầu có năng
lực tạo Nghiệp yếu nhất nên trổ quả trong kiếp hiện
tại, gọi là "Hiện Nghiệp" (dittha dhamma vedaniya kamma, nghiệp
có hiệu năng tức khắc trong hiện tại). Nếu không trổ sanh
trong kiếp hiện tại thì quả ấy sẽ tiêu mất, gọi là quả
không trổ sanh, hay "Nghiệp Vô Hiệu Lực" (Ahosi).
Chập
tư tưởng yếu kế đó là chập thứ 7 của tiến trình Javana.
Quả của chập nầy trổ sanh trong kiếp sống kế liền sau
kiếp hiện tại, gọi là "Hậu Nghiệp" (upapaja vedaniya kamma,
nghiệp có hiệu năng liền kế đó). Nghiệp nầy trổ quả
kế tiếp theo, cũng tự nhiên trở nên vô hiệu lực nếu không
trổ sanh trong kiếp kế liền đó.
Quả
của 5 chập tư tưởng còn lại, từ chập 2 đến chập 6 của
tiến trình Javana, có thể trổ sanh bất cứ lúc nào trong vòng
luân hồi, từ kiếp kế kiếp hiện tại đến lúc hoàn toàn
giải thoát, gọi là "Nghiệp Vô Hạn Định" (aparapariya vedaniya
kamma, quả trổ sanh trong thời gian vô hạn định).
A.
Phân loại theo Thời gian
Như
vậy, theo thời gian, Nghiệp có thể được phân loại như
sau:
1.-
Hiện Nghiệp (Dittha dhamma vedaniya kamma), quả trổ sanh trong
kiếp hiện tại.
2.-
Hậu Nghiệp (Upapajja vedaniya kamma), quả trổ sanh trong kiếp
kế kiếp hiện tại.
3.-
Nghiệp Vô Hạn Định (Aparãpariya vedaniya kamma), quả trổ sanh
không nhất định lúc nào trong thời gian chưa đắc Quả Niết
Bàn.
4.-
Nghiệp Vô Hiệu Lực (Ahosi Kamma).
Những
câu chuyện thí dụ:
Hiện
nghiệp
a)
Quả lành trổ sanh trong kiếp hiện tại.
Hai
vợ chồng kia chỉ có một cái áo (choàng theo lối người
Ấn). Khi chồng có việc đi đâu, mặc áo, thì vợ phải ở
nhà. Nếu vợ đi thì chồng ở nhà. Một ngày kia, chồng đi
nghe Đức Phật thuyết pháp, lấy làm thỏa thích, khởi sanh
ý muốn dâng lên Đức Phật cái áo duy nhất ấy, nhưng lòng
luyến ái cố hữu của con người trỗi dậy, và một cuộc
tranh đấu diễn ra bên trong anh. Sau cùng, tâm bố thí chế
ngự lòng luyến ái. Anh hết sức vui mừng, reo lên: "Ta đã
chiến thắng, ta đã chiến thắng", và hành động đúng y sở
nguyện, dâng cái áo lên Đức Phật.
Câu
truyện lọt đến tai vua. Đức vua lấy làm hoan hỷ, truyền
lệnh ban cho anh 32 bộ áo. Người chồng có tâm đạo nhiệt
thành ấy lựa ra hai bộ, một bộ cho mình và một bộ cho
vợ, còn lại bao nhiêu dâng hết lên Đức Phật. [4]
b)
Quả dữ trổ sanh kiếp hiện tại.
Một
người thợ săn dắt bầy chó vào rừng kiếm thịt, thấy
bên đàng một vị tỳ khưu đang đi khất thực. Hôm ấy anh
đi cả buổi mà không săn được gì, người thợ săn lấy
làm bực tức cho rằng vì gặp vị đạo sĩ giữa đàng, đó
là điềm xấu nên xui xẻo. Lúc trở về lại gặp vị đạo
sĩ ấy nữa, người thợ săn nổi giận xua chó cắn, mặc
dù vị tỳ khưu kia hết lời năn nỉ van lơn. Không còn cách
gì khác nữa, vị tỳ khưu bèn trèo lên cây để tránh bầy
chó dữ. Người thợ săn chưa đã nư giận, chạy đến gốc
cây, dương cung bắn lên, nhằm bàn chân vị tỳ khưu. Trong
lúc sợ hãi mất bình tỉnh và vô cùng đau đớn, vị tỳ
khưu đánh rơi cái y của mình xuống, chụp lên đầu và bao
trùm lên mình thợ săn. Bầy chó dữ thấy một người đang
lúng túng trong bộ y vàng ngỡ là nhà sư đã té xuống nên
áp lại cắn xé chủ mình. [5]
Hậu
Nghiệp: Quả trổ sanh trong kiếp kế liền, sau kiếp hiện
tại.
Có
người làm công cho nhà triệu phú nọ, một người rằm, sau
khi làm việc cực nhọc ngoài đồng, chiều về thấy cả nhà
đều thọ bát quan ngày ấy. Mặc dầu chỉ còn có nửa ngày,
anh liền xin thọ giới và nhịn đói buổi chiều. Bất hạnh
thay, sang hôm sau anh qua đời. Nhờ tâm trong sạch nghiêm trì
bát quan trai giới, anh tái sanh lên cõi trời.
Vua
Ajatasattu (A Xa Thế), con Vua Bình Xa Vương (Bimbisara), liền sau
khi chết, tái sanh vào cảnh khổ vì mang trọng tội giết cha.
Nghiệp
Vô Hạn Định: Quả trổ sanh bất cứ lúc nào,từ kiếp kế
kiếp hiện tại đến lúc giải thóat hoàn toàn.
Không
ai có thể lẫn thoát ra khỏi Nghiệp nầy. Chư Phật và chư
vị A La Hán cũng không thể tránh khỏi quả dữ của những
Nghiệp đã gieo trong thời dĩ vãng.
Đức
A La Hán Moggallana (Mục Kiền Liên), trong một kiếp quá khứ
xa xôi, đã nghe lời người vợ tàn ác âm mưu ám hại cha
mẹ [6]. Do hành động sai lầm ấy, Ngài đã trãi qua một thời
gian lâu trong cảnh khổ và, trong kiếp cuối cùng, bị một
bọn cướp giết chết.
Đức
Phật bị vu oan là giết chết một nữ tu sĩ theo đạo lõa
thể. Kinh sách chép rằng sở dĩ Đức Phật phải chịu tiếng
oan như vậy là vì trong một tiền kiếp, Ngài đã thiếu lễ
độ với một vị Độc Giác Phật.
Devadatta
(Đề Bà Đạt Đa) toan giết Đức Phật, lăn đá từ trên
núi cao làm trầy chân Ngài. Kinh sách chép rằng vào một tiền
kiếp xa xôi, Đức Phật đã lỡ tay giết người em khác mẹ
trong một vụ tranh chấp tài sản.
B.
Phân loại theo Tác động
Theo
một lối phân loại khác, căn cứ trên tác động, Nghiệp
chia làm bốn:
1.-
Nghiệp Tái Tạo (Janaka Kamma)
2.-
Nghiệp Trợ Duyên (Upatthambhaka Kamma)
3.-
Nghiệp Bổ Đồng (Upapidaka Kamma)
4.-
Nghiệp Tiêu Diệt (Upaghataka Kamma)
Theo
Phật Giáo, chập tư tưởng cuối cùng của đời sống thật
quan trọng, vì trong giờ phút lâm chung, Nghiệp lành hay dữ
có năng lực mạnh nhất tạo điều kiện cho sự tái sanh liền
kế đó. Nghiệp ấy gọi là Nghiệp Tái Tạo (Janaka Kamma).
Cái
chết của một chúng sanh chỉ là sự "sự gián đoạn tạm
thời của một hiện tượng tạm thời". Mặc dầu thể xác
hiện tại hoại diệt nhưng một hình thể khác sẽ phát sanh
thích ứng tùy theo tư tưởng mạnh nhất trong giờ lâm chung,
và hình thể sau nầy không hoàn toàn giống hình thể trước
mà cũng không tuyệt đối khác. Thể xác tan rã, nhưng luồng
Nghiệp lực vẫn tồn tại. Tiến trình tư tưởng cuối cùng
ấy, gọi là "Nghiệp Tái Tạo", quyết định cảnh giới của
kiếp sống tới.
Thông
thường, tiến trình tư tưởng cuối cùng của một người
tùy thuộc nơi phẩm hạnh của người ấy trong đời sống.
Tuy nhiên, cũng có trường hợp đặc biệt mà ngoại cảnh
tạo cơ hội thuận lợi hay bất lợi, làm cho một người
tốt có thể có những tư tưởng xấu, hay người xấu có
những tư tưởng tốt lúc thở hơi cuối cùng. Chính chập
tư tưởng cuối cùng ấy tạo điều kiện cho sự tái sanh
trong kiếp kế. Trong trường hợp nầy phẩm hạnh của người
kia trong đời sống không đem lại ảnh hưởng nào cho sự
tái sanh. Nhưng, như vậy không có nghĩa là quả phải có của
những hành động trong quá khứ đã tiêu tan mất. Quả ấy
sẽ trổ sanh đúng lúc và tương xứng với nhân đã gieo.
Những
biến đổi bất ngờ trong lúc tái sanh giải thích vì sao có
những đứa con hung dữ, xấu xa, trong một gia đình lương
thiện và những người hiền lành đạo đức sanh trưởng
trong một gia đình hư hèn tàn ác.
Nghiệp
Tái Tạo cũng có thể bị Nghiệp quá khứ chen vào để trợ
lực hay để làm suy nhược và ngăn trở. Những ảnh hưởng
và duy trì gọi là "Nghiệp Trợ Duyên" (Upatthambhaka Kamma).
Những
ảnh hưởng làm suy nhược và ngăn trở gọi là "Nghiệp Bổ
Đồng" (Upapidaka Kamma).
Theo
định luật Nghiệp Báo, khả năng trổ quả của Nghiệp Tái
Tạo cũng có thể bị một Nghiệp quá khứ khác, nghịch chiều
và mạnh hơn, hoàn toàn tiêu diệt một cách bất ngờ, cũng
như một chướng ngại vật chận đứng sức tiến của một
làn tên bay đến là rơi mũi tên xuống đất. Ảnh hưởng
phản nghịch ấy gọi là "Nghiệp Tiêu Diệt" (Upaghataka Kamma).
Nghiệp nầy mạnh hơn hai Nghiệp trên vì chẳng những gây
trở ngại mà còn tiêu diệt hoàn toàn năng lực của một
Nghiệp khác.
Trường
hợp của Devadatta (Đề Bà Đạt Đa) được sanh trưởng trong
hoàng tộc. Nghiệp Trợ Duyên giúp Ngài trưởng thành trong
hoàn cảnh tiện nghi, sung túc. Đến khi manh tâm chia rẽ Tăng
Già, tạo Nghiệp Bổ Đồng, do Nghiệp nầy Ngài bị trục
xuất ra khỏi Giáo Hội và phải chịu nhục nhã. Sau cùng,
Nghiệp Tiêu Diệt dẫn ông vào khổ cảnh.
C.
Phân loại theo Báo ứng
Căn
cứ trên khả năng báo ứng (vipakadanavasena), Nghiệp có thể
phân làm bốn loại:
1.-
Trọng Nghiệp (Garuka Kamma ),
2.-
Cận Tử Nghiệp (Asanna Kamma ),
3.-
Thường Nghiệp (Acinna Kamma ),
4.-
Tích Trữ Nghiệp (Katatta Kamma ).
Loại
Nghiệp đầu tiên là "Trọng Nghiệp" (Garuka Kamma ), có nghĩa
là hành động trọng yếu, nghiêm trọng, một cái Nghiệp nặng,
vì nó chắc chắn trổ quả trong kiếp hiện tại hay kế tiếp,
sau kiếp hiện tại. Nếu là một Trọng Nghiệp thuộc về
loại "thiện "thì đó là kết quả của thiền (Jhana). Người
đắc tứ Thiền Sắc Giới chẳng hạn thì hưởng quả vị
của Thiền ấy ngay trong kiếp hiện tại hay trong kế tiếp.
Nếu
là một Trọng Nghiệp thuộc về loại "bất thiện", thì đó
là hậu quả của năm tội ác, Anantariya Kamma, Ngũ Nghịch Đại
Tội, tức là: giết cha, giết mẹ, giết một vị A La Hán,
gây thương tích cho Đức Phật, và gây chia rẽ Tăng Già.
Đức
Phật có lưu ý hàng đệ tử rằng nếu không phạm tội giết
cha thì Vua Ajatasattu (A Xà Thế) đã đắc quả Tu Đà Hườn
rồi. Trong trường hợp nầy Trọng Nghiệp bất thiện được
gây ra trước, và ngăn cản tiến bộ tinh thần về sau.
Nếu
không có một Trọng Nghiệp làm điều kiện cho sự tái sanh
trong kiếp kế liền đó, thì "Cận Tử Nghiệp"(Asanna Kamma
) là nghiệp dắt dẫn đi thọ sanh. Cận Tử Nghiệp là hành
vi cuối cùng, hay hành vi nào mà chập tư tưởng cuối cùng
nhớ đến trước khi lâm chung. Vì lẽ ấy, trong các xứ Phật
Giáo thường có tập tục nhắc nhở người sắp lìa trần
những hành vi tốt đẹp của họ trong đời sống, giúp đỡ,
khuyến khích họ tạo một vài nghiệp lành ngay trước giờ
lâm chung như đọc kinh, niệm Phật, bố thí v.v...
Đôi
khi người xấu có thể chết một cách yên ổn và tái sanh
vào cảnh giới hữu phúc nếu họ được may mắn hồi nhớ
lại, hoặc làm một điều thiện trong giờ phút cuối cùng.
Như vậy không có nghĩa là người ấy - dầu tái sanh trong
nhàn cảnh - tránh khỏi quả dữ của nhân ác đã gieo trong
quá khứ.
Mặc
khác, một người lành có thể thọ sanh trong cảnh khổ vì
bất thình lình trong giờ phút cuối cùng lại có một hành
vi hay tư tưởng bất thiện. Trong trường hợp nầy cũng vậy,
nhân lành đã gieo sẽ trổ quả đúng lúc, nhưng vì có chập
tư tưởng bất thiện cuối cùng, người ấy phải chịu tái
sanh trong cảnh khổ.
Loại
nghiệp thứ ba là 'Thường Nghiệp" (Acinna Kamma). Thường Nghiệp
là hành động hằng ngày, những việc làm mà ta thường lập
đi lập lại, hay thường nhắc nhở, nhớ đến, và ưa thích
hơn hết. Những thói quen, lành hay dữ, dần dần trở thành
bản chất và ít nhiều uốn nắn tâm tánh con người. Trong
khi nhàn rỗi tâm thường duyên theo những tư tưởng, những
hành vi quen thuộc một cách tự nhiên, lắm khi vô ý thức.
Cùng một thế ấy, trong giờ phút lâm chung, trừ khi bị một
ảnh hưởng nào mạnh hơn, ta thường nhớ lại những hành
vi và tư tưởng quen thuộc. Như bác sĩ thì nhớ bệnh nhân,
giáo sư thì nhớ cử tọa v.v...
Sau
cùng là "Nghiệp Tích Trữ"(Katatta Kamma ), bao gồm tất cả
những trường hợp không có kể trong ba loại nghiệp trên.
Những trường hợp nào không nằm trong ba loại nghiệp kể
trên gom chung lại thành một loại: Nghiệp Tích Trữ. Nghiệp
nầy giống như cái vốn dự trữ của một cá nhân.
D.
Phân loại theo Cảnh giới
Lối
phân loại cuối cùng căn cứ trên những cảnh giới mà quả
có thể trổ sanh. Theo lối nầy quả có thể chia làm bốn:
1.-
Những hành động bất thiện (akusala) tạo quả trổ sanh trong
Dục Giới (kamaloka),
2.-
Những hành động thiện (kusala), tạo quả tái sanh trong Dục
Giới,
3.-
Những hành động thiện, tạo quả tái sanh trong Sắc Giới
(rupaloka), và
4.-
Những hành động thiện, tạo quả tái sanh trong Vô Sắc Giới
(arupaloka).
Những
Hành Động Bất Thiện Tạo Quả Trổ Sanh Trong Dục Giới
Có
mười hành động bất thiện, tạo nghiệp dữ. Trong 10 hành
động ấy,
- Ba
biểu hiện bằng việc làm (thân nghiệp ) là: sát sanh (panatipata),
trộm cắp (adinnadana), và tà dâm (kamesu micchacara)
- Bốn
biểu hiện bằng lời nói (khẫu nghiệp) là: nói dối (musavada),
nói đâm thọc (pisunavaca), nói lời thô lỗ cộc cằn (pharusavaca),
nói nhảm nhí vô ích (samphappalapa).
- Ba
biểu hiện bằng tư tưởng (ý nghiệp ) là: tham lam (abhijjha),
sân hận (vyapada), và tà kiến (micchaditthi).
Sát
sanh là cố ý giết chết một chúng sanh. Trong Phạn ngữ Panatipata,
"pana" có nghĩa là đời sống tâm-vật-lý của một chúng sanh.
Xem thường đời sống, tiêu diệt, cắt đứt, ngăn chặn sức
tiến của năng lực một đời sống, không để nó tiếp tục
trôi chảy là panatipata.
"Pana"
có nghĩa là cái gì đó có hơi thở. Do đó tất cả những
động vật - gồm cả loài thú - đều được xem là "pana".
Cây cỏ không có phần tinh thần, tuy nhiên giới luật hàng
xuất gia không cho các vị tu sĩ xâm phạm đến đời sống
của cỏ cây. Giới nầy không áp dụng cho người cư sĩ.
Có
năm chi tạo nghiệp sát sanh: 1.- Có một chúng sanh; 2.- Biết
rằng đó là một chúng sanh; 3.- Ý muốn giết; 4.- Cố gắng
để giết; 5.- Chính hành động giết chết.
Nghiệp
bất thiện được gây nên do hành động sát sanh nặng hay
nhẹ tùy tánh cách quan trọng của chúng sanh bị giết, lành
hay dữ, lớn hay nhỏ v.v... Giết một bậc vĩ nhân hiền đức
hay một con thú to lớn tạo nghiệp nặng hay là giết một
tên sát nhân hung dữ hay một sinh vật bé nhỏ, vì sự cố
gắng để thực hiện hành động sát sanh và tai hại gây ra
quan trọng hơn. Quả dữ của nghiệp sát sanh là mạng yểu,
bệnh hoạn, buồn rầu, đau khổ vì nạn chia ly và lo sợ.
Có
năm chi tạo nghiệp trộm cắp: 1.- Có một vật thuộc sở
hữu của người khác; 2.- Biết như vậy; 3.- Có ý muốn đoạt
vật ấy làm sở hữu của mình; 4.- Cố gắng trộm cắp; 5.-
Chính hành động trộm cắp. Quả đương nhiên của nghiệp
trộm cắp là nghèo nàn, khốn khổ, thất vọng và làm thân
nô lệ.
Có
bốn chi tạo nghiệp tà dâm là: 1.- Ý nghĩ muốn thỏa mãn
nhục dục; 2.- Cố gắng tiếp theo; 3.-Tìm phương tiện để
đạt mục tiêu; 4.- Chính hành động tà dâm. Quả đương nhiên
của nghiệp tà dâm là có nhiều kẻ thù, đời sống gia đình
(giữa vợ và chồng) không có hạnh phúc, tái sanh làm đàn
bà hay người bán nam bán nữ.
Có
bốn chi tạo nghiệp nói dối: 1.- Có sự giả dối (không chân
thật) trong lời nói; 2.- Ý muốn làm người khác hiểu sai
sự thật; 3.- Thốt ra lời; 4.- Tạo sự hiểu biết sai lạc
cho người khác. Quả đương nhiên của nghiệp nói dối là
bị mắng chửi nhục mạ, tánh tình đê tiện, không ai tín
nhiệm và miệng thúi.
Có
bốn chi tạo nghiệp nói đâm thọc: 1.- Có những người sẽ
là nạn nhân của sự chia rẽ; 2.- Ý muốn phân ly những người
ấy hay muốn lấy lòng một người; 3.- Cố gắng thực hiện
tình trạng phân ly; 4.- Thốt ra lời nói đâm thọc. Quả của
nghiệp nói đâm thọc là bị chia rẽ với bạn bè.
Có
ba chi để tạo nghiệp nói thô lỗ: 1.- Một người khác; 2.-
Tư tưởng sân hận; 3.- Thốt ra lời thô lỗ. Quả của nghiệp
nói thô lỗ là không làm gì ai cũng bị ghét, tiếng nói khàn
khàn.
Có
hai chi tạo nghiệp nói nhảm: 1.-Ý muốn nói chuyện nhảm nhí;
2.- Thốt ra lời nói nhảm. Quả của nghiệp nói nhảm là thân
thể không nở nang đều (có một bộ phận nào trong mình yếu
kém), lời nói không rõ ràng minh bạch làm cho người ta không
tin.
Có
hai chi tạo nghiệp tham lam: 1.- Vật sở hữu của người khác;
2.- Tâm thèm muốn, ước mong được làm chủ vật ấy. Quả
của nghiệp tham lam là không được mãn nguyện.
Có
hai chi để tạo nghiệp sân hận: 1.- Một người khác; 2.-
Tư tưởng muốn tạo phiền não cho người đó. Quả của nghiệp
sân hận là thân hình xấu xa, nhiều bệnh hoạn và bẩm tánh
khó thương.
Tà
kiến là thấy sự vật không đúng, hiểu biết sai lầm, tin
rằng không có quả báo.
Có
hai chi để tạo nghiệp tà kiến: 1.- Nhìn sự vật một cách
sai lầm; 2.- Khư khư cố chấp quan niệm sai lầm ấy. Hậu
quả đương nhiên của tà kiến là: ham muốn thấp hèn, thiếu
trí tuệ, kém thông minh, bệnh hoạn kinh niên và có những
tư tưởng đáng chê trách.
Theo
Phật Giáo có 10 loại tà kiến:
1.-
Tin rằng không có gì gọi là "để bát"(dinnam). Câu nầy hàm
ý là để bát chư Tăng không đem lại lợi ích gì.
2.-
Tin rằng không có gì là "cúng đường"(ittham), hay
3.-
"dâng tặng"(hutam). Nơi đây cũng vậy hai câu nầy có nghĩa
là để bát cúng dường Đức Phật và chư Tăng, bố thí vật
thực và dâng tặng vật dụng đến những người cần món
ấy không đem lại lợi ích gì.
4.-
Tin rằng không có nhân quả. Hành động thiện hay bất thiện
đều không gây hậu quả nào.
5.-
Tin rằng không có gì gọi là "thế gian nầy", hay
6.-
"Thế gian tới", tức những người sanh ở đây không chấp
nhận có kiếp quá khứ và những người ở đây không
chấp nhận một đời sống vị lai.
7.-
Tin rằng không có "mẹ", hay "cha". Hai câu nầy ngụ ý rằng
đối xử với cha mẹ như thế nào cũng không đem lại hậu
quả gì.
9.-
Tin rằng không có chúng sanh chết và tái sanh.
10.-
Tin rằng không có những bậc tu sĩ xa lánh chốn phồn hoa đô
hội, tìm nơi vắng vẻ để hành thiền và những bậc thiện
trí thức, đức độ cao cả, đạo hạnh trang nghiêm đã chứng
đạt Đạo Quả (ám chỉ chư Phật và chư vị A La Hán ).
Nghiệp
Lành Tạo Quả Trổ Sanh Trong Lục Giới
Có
10 loại hành động tốt tạo nghiệp lành (kusalakamma) trổ
quả trong Dục Giới là:
1.-
Bố thí (dana) hay là lòng quảng đại rộng rãi;
2.-
Trì Giới (sila);
3.-
Tham thiền (bhavana);
4.-
Lễ bái (apacayana), biết trọng người đáng kính;
5.-
Phục vụ (veyyavacca);
6.-
Hồi hướng phước báu (pattidana);
7.-
Hoan hỷ với phước báu của người khác (anumodana), tâm Hỷ;
8.-
Nghe Pháp (dhamma savana);
9.-
Hoằng Pháp (dhamma desana); và
10.-
Củng cố chánh kiến của mình (ditthijjukamma).
Đôi
khi thiện nghiệp thứ bẩy được chia làm hai: "tán dương
phước báu của người khác" (pasamsa) được thêm vào cùng
"hoan hỷ với phước báu của người khác" (anumodana). Điểm
thứ 10, chánh kiến cũng được chia làm hai là qui y Tam Bảo(tisarana)
và niệm (anussati).
Nếu
tính như thế ấy thì mười thiện nghiệp trở thành mười
hai.
Đức
khoan dung quảng đại hay "Tâm Bố Thí" tạo quả dưới hình
thức được nhiều của cải, sự nghiệp. "Trì Giới" đem
lại sự tái sanh trong gia tộc quý phái và hoàn cảnh an lành
hạnh phúc. "Tham Thiền" đưa đến sự tái sanh trong Sắc Giới
và Vô Sắc Giới và nâng đỡ, đưa hành giả đến giác ngộ
và giải thoát. Quả của sự "Hồi Hướng Phước Báu" là
được một đời sống sung túc, dồi dào phong phú. "Hoan Hỷ
với phước báu của người khác" đem lại trạng thái an vui,
bất luận trong cảnh giới nào. "Nghe Pháp" và "Hoằng Pháp"
đem lại trí tuệ. "Kính Trọng Người Đáng Kính"là nhân tạo
quả được có thân bằng quyến thuộc quý phái thượng lưu.
"PhụcVụ" tạo quả dưới hình thức có nhiều người theo
hầu hạ và giúp đỡ. "Tán Dương Hành Động của kẻ khác"
đem lại hậu quả là được nhiều người khen tặng. "Quy
Y Tam Bảo" sớm chấm dứt phiền não. "Niệm" đem lại hạnh
phúc dưới nhiều hình thức.
Thiện
Nghiệp Tạo Quả Có Thể Trổ Sanh Trong Sắc Giới
Sau
đây là năm tầng thiền Sắc Giới (Rupa Jhanas) [7] hoàn toàn
thuộc về tâm:
1.-
Tâm thiện của sơ thiền, gồm: tầm (vitakka), sát (vicara),
phỉ (piti), lạc (sukha), và trụ (ekaggata).
2.-
Tâm thiện của nhị thiền gồm: sát, phỉ, lạc, trụ.
3.-
Tâm thiện của tam thiền gồm: phỉ, lạc, trụ.
4.-
Tâm thiện của tứ thiền gồm: lạc và trụ, và
5.-
Tâm thiện của ngũ thiền gồm: xả (upekkha) và trụ.
Mỗi
tầng trong năm tầng thiền ấy đều là nhân tạo quả tương
xứng cho hành giả thọ hưởng trong cảnh sắc giới, sau khi
từ bỏ xác thân nầy.
Thiện
Nghiệp Tạo Quả Trổ Sanh Trong Vô Sắc Giới
Có
bốn tầng Thiền Vô Sắc tạo quả cho hành giả thọ hưởng
trong những cảnh trời Vô Sắc:
1.-
Tâm thiện đeo níu trạng thái "không vô biên thiên"(Akasanancayatana).
2.-
Tâm thiện đeo níu trạng thái "thức vô biên thiên" (Vinnanancayatana)
3.-
Tâm thiện đeo níu trạng thái "vô sở hữu thiên"(Akincannacayatana).
4.-
Tâm thiện đeo níu trạng thái "phi tưởng, phi phi tưởng thiên"(Nevasanna
nasannayatana). [8]
Chú
thích:
[1]
Dictionary of Philosophy.
[2]
Theo triết học Phật Giáo, không lúc nào không có một loại
tâm đang đeo níu một đối tượng, vật chất hay tinh thần.
Nói cách khác, tâm luôn luôn có đối tượng. Đối tượng
của tâm có thể là vật chất như tiếng động, hình sắc
hay tinh thần như một tư tưởng, tâm Từ chẳng hạn. Mỗi
chập tư tưởng phát sanh rồi hoại diệt và, trước khi diệt,
tạo điều kiện cho chập tư tưởng kế tiếp phát sanh. Sự
tồn tại của một chập tư tưởng như vậy nhanh đến độ
giác quan của con người khó có thể ý thức được. Những
nhà chú giải ghi nhận rằng trong thời gian một cái nhoáng,
có hằng tỷ tỷ chập tư tưởng phát sanh và hoại diệt.
[3]
Dhammapada, Kinh Pháp Cú, câu 165.
[4]
Buddhist Legends - Dhammapadatthakatha, phần 2, tr. 262.
[5]
Buddhist Legends, trang 282.
[6]
Theo một vài quyển sách, chính ông đã giết mẹ.
[7]
Theo Vi Diệu Pháp Toát Yếu, Abhidhammatha Sangaha, Thiền Sắc
Giới (Rupa Jhana) có năm tầng, nhưng sách Visuddhi Magga, Thanh
Tịnh Đạo, chỉ nêu lên bốn tầng. Không có nhiều khác biệt
giữa hai lối giải thích. Theo Vi Diệu Pháp, mỗi tầng Thiền
(Jhana) tương ứng với một chi thiền (tầm, sát, phỉ, lạc,
trụ). Trong sách Thanh Tịnh Đạo tầnh nhị thiền không còn
hai chi tầm, sát nữa mà chỉ gồm ba chi thiền: phỉ, lạc,
trụ.
[8]
Để có thêm chi tiết, xem "A Manual of Abhidhamma", tác giả Narada
Thera, trang 43-56.
