Là
con người, tất cả chúng ta đều có khả năng đem đến hạnh
phúc và thương yêu cho người khác, và chúng ta cũng có khả
năng gây khổ đau cho kẻ khác. Khả năng đem lại thương yêu
hay tạo ra khổ đau này có mặt trong mỗi chúng ta.
Nếu
chúng ta muốn hạnh phúc, thì điều quan trọng là phải biết
nỗ lực phát triển những mặt tích cực và hữu ích trong
mỗi chúng ta và kiên quyết đoạn trừ những thứ tiêu cực.
Khi làm những việc tiêu cực, chẳng hạn như trộm cắp và
nói dối, có thể đôi khi nó mang lại cho ta một vài cảm
giác thoả mãn ngắn ngủi nào đó, nhưng về sau sẽ là khổ
đau lâu dài. Những hành động tích cực luôn mang đến cho
chúng ta sức mạnh nội tâm. Với sức mạnh nội tâm, chúng
ta sẽ ít sợ hãi và có nhiều tự tin, dễ dàng mở lòng ra
với người khác mà không có bất kỳ chướng ngại nào, dù
đó là chướng ngại tôn giáo, văn hoá hay bất cứ thứ chướng
ngại gì. Như vậy, nhận ra khả năng của chúng ta cả ở
mặt tốt lẫn mặt xấu, rồi quán sát và phân tích một cách
cẩn thận là điều tối quan trọng. Tôi gọi điều như vậy
là sự phát triển giá trị con người. Mối quan tâm chính
của tôi là luôn tìm cách phát triển hiểu biết về giá trị
sâu xa nơi con người. Giá trị đó là lòng thương yêu, là
sự quan tâm và tận tâm. Không cần biết tôn giáo của bạn
là gì, và cho dù bạn là một người có tín ngưỡng hay không
có tín ngưỡng, mà thiếu nó bạn không thể hạnh phúc được.
Từ
ái
Từ
ái và một tấm lòng độ lượng tạo nên nền mống căn bản
cho sự thành công của chúng ta trong đời này, sự tiến bộ
của chúng ta trên con đường tâm linh, và việc thực hiện
nguyện vọng tối hậu của chúng ta: chứng đạt giác ngộ
viên mãn. Do đó, từ ái và một tấm lòng độ lượng không
chỉ quan trọng ở giai đoạn bắt đầu mà ở cả giai đoạn
giữa và khi kết thúc. Sự cần thiết và giá trị của chúng
không giới hạn ở bất kỳ thời gian, không gian, xã hội
hay văn hoá riêng biệt nào.
Như
vậy, chúng ta cần lòng từ ái và yêu thương không phải chỉ
để sống, mà vì chúng còn là nguồn gốc thành công tối
hậu ở trong đời. Những lề lối suy nghĩ ích kỷ không chỉ
làm hại kẻ khác, mà còn ngăn chặn chính hạnh phúc mà bản
thân chúng ta mong muốn.
Phát
triển lòng từ bi
Trước
khi chúng ta có thể làm phát sinh lòng từ bi thì điều quan
trọng chúng ta phải hiểu rõ lòng từ bi là gì. Nói một cách
đơn giản, từ bi là những ý nghĩ và tư tưởng tích cực,
chúng làm phát sinh những điều cần thiết trong đời sống
như hy vọng, lòng quả cảm, sự quyết tâm và sức mạnh nội
tâm. Trong truyền thống Phật giáo, từ bi được hiểu ở
hai phương diện trong cùng một vấn đề: từ là mong muốn
cho kẻ khác được thoát khổ; bi là giúp họ có được hạnh
phúc.
Vấn
đề tiếp theo cần biết là có thể phát triển được lòng
từ bi hay không. Nói cách khác, có cách thức nào để nhờ
đó những phẩm tính này của tâm có thể được tăng trưởng
và loài trừ đi tham, sân, si hay không? Tôi trả lời dứt khoát
là “Có”! Còn nếu bạn không đồng ý với tôi ngay bây
giờ thì chính bạn cần phải mở rộng khả năng phát triển
ấy. Chúng ta hãy cùng xem xét một vài kinh nghiệm; có thể
chúng ta sẽ tìm ra được một vài câu trả lời.
Điều
đầu tiên là chúng ta có thể chia mọi thứ hạnh phúc và
khổ đau thành hai thứ chính: tâm và thân. Trong hai thứ này,
tâm chính là thứ tạo ra sự ảnh hưởng sâu sắc nhất đến
hầu hết chúng ta. Trừ khi chúng ta bị bệnh nặng hay bị
tước mất đi những thứ cần thiết căn bản, còn thì điều
kiện vật lý của chúng ta đống một vai trò thứ yếu trong
cuộc sống. Nếu thân chúng ta được thoả mãn, chúng ta hầu
như không để ý đến nó. Tuy thế, tâm thì ghi nhận mọi
sự kiện, bất kể thứ gì. Vì thế, chúng ta nên dành hết
mọi nỗ lực để tạo ra sự yên bình nội tâm hơn là làm
thoả mãn thân thể. Tâm có thể được thay đổi. Từ kinh
nghiệm của chính mình, tôi tin rằng thông qua sự đào luyện
thường xuyên chúng ta thật sự có thể phát triển tâm của
mình. Thái độ, tư tưởng và quan điểm tích cực của chúng
ta có thể được phát triển và những thứ tiêu cực có thể
được loại trừ. Dầu chỉ một ý niệm nhận thức cũng
dựa vào nhiều yếu tố, và khi chúng ta thay đổi những yếu
tố khác nhau này, tâm của chúng ta cũng thay đổi. Đây là
sự thật dễ hiểu về bản chất của tâm.
Cái
mà chúng ta gọi là “tâm” thì rất đặc biệt. Đôi khi
nó rất ngoan cố và rất khó thay đổi. Tuy thế, với nỗ
lực liên tục và với lòng tin đặt cơ sở trên lý trí, tâm
của chúng ta đôi khi hoàn toàn trong sáng và dễ chuyển đổi.
Khi chúng ta thật sự nhận ra rằng có sự cần thiết để
thay đồi thì tâm của chúng ta có thể thay đổi. Chỉ mong
ước và cầu xin sẽ không chuyển đổi được tâm của bạn;
bạn cũng cần đến lý trí, lý trí được dựa vào kinh nghiệm
của chính bạn. Nhưng bạn sẽ không thể chuyển đổi tâm
của bạn qua một đêm. Những thói quen cũ, đặc biệt là
những thứ thuộc về tâm, sẽ chống lại những giải pháp
vội vàng. Nhưng với sự nỗ lực liên tục và lòng tin đặt
trên trí tuệ, bạn nhất định có thể đạt được những
sự thay đổi sâu sắc ở trong tâm thức của bạn.
Như
là nền tảng cơ bản cho sự chuyển đổi, chúng ta cần nhận
biết rằng chừng nào chúng ta còn sống ở cõi đời này thì
chúng ta sẽ còn đối mặt với những vấn đề này kia, những
thứ làm trở ngại việc hoàn thành ý nguyện của chúng ta.
Khi những điều này xảy ra, nếu chúng ta đánh mất hy vọng
và trở nên chán nản thì chúng ta mất đi khả năng đối
mặt với những khó khăn này. Ngược lại, nếu chúng ta nhớ
rằng không chỉ chúng ta mà mọi người phải chịu đau khổ
thì điều này là cái nhìn hiện thực hơn làm phát triển
ý chí quả quyết và khả năng của chúng ta để vượt qua
những trở ngại. Bằng cách nghĩ đến nỗi khổ đau của
người khác, bằng cách thể hiện lòng từ bi đối với kẻ
khác, nỗi khổ đau của chúng ta sẽ trở nên dễ chuyển hoá
hơn. Sự thực, bằng thái độ sống này, mỗi trở ngại mới
có thể được xem như là cơ hội có giá trị để cải đổi
tâm của chúng ta, thêm cơ hội cho việc làm tăng thêm lòng
từ bi của chúng ta! Bằng mỗi kinh nghiệm mới, chúng ta có
thể nỗ lực dần dần và trở nên từ bi hơn; tức là, chúng
ta có thể phát triển cả sự cảm thông chân thật đối với
nỗi khổ của người khác và sẽ giúp chuyển hoá nỗi đau
khổ của họ. Kết quả của điều này, sự thanh thản và
sức mạnh nội tâm của chính chúng ta sẽ được phát triển.
Còn làm tăng trưởng lòng yêu thương tự ngã sẽ ngăn cản
tình thương của chúng ta đối với người khác và tất cả
chúng ta phải chịu khổ đau bởi điều đó dù ở gốc độ
này hay gốc độ kia. Vì để có được hạnh phúc chân thật,
chúng ta cần có một cái tâm bình lặng, và sự an bình như
vậy của tâm chỉ xảy ra bằng thái độ thương yêu. Chúng
ta có thể phát triển thái độ này bằng cách nào? Hiển nhiên,
chỉ đơn giản tin rằng từ bi là quan trọng và nghĩ nó là
điều tốt đẹp không thôi thì chưa đủ. Chúng ta cần phải
nỗ lực hết mình để phát triển nó; chúng ta phải sử dụng
tất cả những sự kiện trong đời sống hàng ngày của chúng
ta để chuyển đổi suy nghĩ và thái độ của chúng ta.
Trước
hết, chúng ta cần phải hiểu cho rõ ràng lòng từ bi mà chúng
ta muốn nói là gì. Có nhiều hình thức từ bi bị trộn lẫn
với tham ái chấp thủ. Ví dụ như, tình thương của cha mẹ
dành cho con cái của mình thường gắn chặt với những yêu
cầu tình cảm của chính họ, và như vậy nó không phải là
lòng từ trọn vẹn. Thường thường, khi chúng ta lo lắng cho
một người bạn thân, chúng ta cho đấy là lòng từ, nhưng
đó thường là sự chấp thủ.
Ngay
trong hôn nhân, tình yêu giữa chồng và vợ – đặc biệt
vào thời điểm ban đầu, khi người này vẫn chưa biết rõ
về tính cách của người kia – thì nó vẫn thuộc về ái
thủ hơn là tình yêu chân thật. Có những cuộc hôn nhân chỉ
tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn là vì chúng thiếu
đi lòng từ ái; chúng được tạo ra bằng sự ái thủ được
đặt trên dự định và mong chờ, và mỗi khi dự định thay
đổi, sự ái thủ biến mất. Tham ái của chúng ta có thể
mạnh đến độ những ai mà chúng ta ái thủ vào thì người
ấy trông luôn luôn hoàn thiện, trong khi trên thực tế người
ấy có nhiều khiếm khuyết. Thêm nữa, ái thủ khiến chúng
ta hay phóng đại tính cách một cách thiếu xác thực. Mỗi
khi điều này xảy ra, cho thấy rằng tình yêu của chúng ta
bị thúc đấy bởi nhu câu cá nhân hơn là bằng sự quan tâm
chân thật đến người khác. Lòng từ không ái thủ thì không
như thế. Do đó, chúng ta cần nhận ra những khác biệt giữa
lòng từ bi và ái thủ. Lòng từ bi chân thật thì hoàn toàn
không phải là một sự đáp trả tình cảm mà là một sự
tận tâm bền chắc được đặt trên lý trí. Bằng nền tảng
vững chắc này, lòng từ ái chân thật của chúng ta đối
với người khác không thay đổi dầu khi họ đối xử với
ta không tốt. Lòng từ ái chân thực không phải được đặt
trên dự định và mong đợi của chúng ta, mà khác hơn được
đặt trên sự mong đợi của kẻ khác, bất kể người kia
là bạn thân hay kẻ thù. Chừng nào người kia còn mong muốn
an lạc, hạnh phúc và mong muốn vượt thoát khổ đau, thì
trên cơ sở đó, chúng ta phát triển mối quan tâm chân tình
đến những vấn đề của họ. Đây là lòng từ chân thật.
Đối với một người Phật tử, mục đích để phát triển
lòng từ bi chân thật, ước mong chân thật này là vì ích
lợi của người khác, sự thực là vì mọi loài chúng sanh
trong khắp vũ trụ. Tất nhiên, việc phát triển lòng từ bi
chân thật này hoàn toàn không dễ chút nào! Chúng ta hãy xem
xét vấn đề này tỉ mỉ hơn.
Dù
người ta xinh đẹp hay xấu xí, thân thiện hay thô lỗ, thì
rốt cuộc họ vẫn là con người thật sự giống như chúng
ta. Giống như chúng ta, họ muốn hạnh phúc và không thích
khổ đau. Hơn thế nữa, quyền để vượt qua khổ đau và
đạt đến hạnh phúc của họ thì bình đẳng với chúng ta.
Bây giờ khi bạn nhận ra rằng tất cả chúng sanh đều bình
đẳng trong cả ước muốn hạnh phúc lẫn quyền đạt đến
hạnh phúc của họ, tự nhiên bạn cảm thấy cảm thông và
gần gũi với họ. Nhờ làm cho tâm bạn quen với lòng vị
tha rộng lớn này, bạn phát triển ý thức trách nhiệm đối
với người khác; bạn nhiệt tâm mong muốn giúp đỡ họ vượt
qua những vướng mắc của họ. Ước mong này không có sự
tuyển chọn; nó áp dụng bình đẳng đối với tất cả mọi
loài. Chừng nào họ vẫn nếm trải an lạc và khổ đau giống
như bạn, thì không có cơ sở hợp lý để phân biệt giữa
họ hay thay đổi mối quan tâm của bạn đối với họ nếu
họ đối xử không tốt.
Có
một điểm mà tôi cần đưa ra ở đây là một vài người,
đặc biệt là những người tự xem mình là hạng người rất
thực tế, đôi khi quá thực tế và bị ám ảnh bởi tính
thực tế ấy, có thể nghĩ, “Ý tưởng mong muốn đem hạnh
phúc đến cho tất cả chúng sanh, ý tưởng mong muốn đem lại
điều tốt đẹp cho mọi người là phi thực tế và quá duy
tâm. Một ý tưởng phi thực tế như vậy thì không thể góp
phần chuyển đổi tâm hay phát triển đạo đức bởi vì nó
hoàn toàn không thể thực hiện được”.
Phương
pháp có hiệu quả hơn, họ có thể nghĩ, là nên bắt đầu
với một nhóm người thân thiết mà với họ chúng ta có sự
ảnh hưởng trực tiếp. Sau đó chúng ta có thể nới rộng
và gia tăng giới hạn nhóm người đó. Họ thấy hoàn toàn
không có hiệu quả trong việc quan tâm đến tất cả mọi
chúng sanh, bởi vì chúng sanh thì vô hạn lượng. Họ có thể
nhận thấy được có một vài thứ liên hệ với một số
người trên hành tinh này, nhưng họ thấy rằng số chúng sanh
vô hạn lượng trong khắp vũ trụ để xem như những cá thể
thì kinh nghiệm của họ không thể. Họ có thể hỏi, “Có
lợi ích gì khi nỗ lực đào luyện tâm mà cố gắng bao gồm
mọi chúng sanh vào trong đó?”
Ở
trong những ngữ cảnh khác, đó có thể là một sự phản
đối có giá trị. Tuy nhiên, điều quan trọng ở đây là để
hiểu thấu sự ảnh hưởng trong việc đào luyện lòng vị
tha ấy. Mục đích là để cố gắng phát triển sự cảm thông
của chúng ta, mà bằng cách thức như vậy chúng ta có thể
mở rộng nó ra đối với bất kỳ hình thức đời sống nào
với khả năng cảm cảm nhận khổ đau và kinh nghiệm hạnh
phúc. Đó chính là vấn đề nhận ra những sinh vật có tri
giác, và do đó phải chịu khổ đau và có thể có hạnh phúc.
Một
tình yêu phổ quát như vậy thì rất mạnh mẽ. Theo cách nhìn
này, nó cũng giống như việc nhận thức bản chất phổ quát
của sự vô thường. Khi chúng ta phát triển nhận thức để
thấy rằng tất cả vạn pháp đều là vô thường, thì chúng
ta không cần xem xét riêng rẽ từng pháp một tồn tại trong
vũ trụ để rồi mới tin nó. Đó không phải là cách làm
việc có trí tuệ. Để nhận ra giá trị này là thật sự
quan trọng.
Chính
năng lực bên trong của chúng ta phát triển loại tình thương
phổ quát này. Tất nhiên, tự ngã của chúng ta, sự chấp
thủ đặc biệt của chúng ta đối với việc cảm nhận một
“cái Tôi” vững chắc, về cơ bản tác động làm ngăn chặn
lòng từ của chúng ta. Thực sự, tình yêu thương chân thật
chỉ có thể cảm nhận được khi thứ chấp ngã này được
đoạn trừ. Nhưng điều này không có nghĩa rằng chúng ta không
thể bắt đầu tu tập từ bi và bắt đầu thực hiện tiến
trình tu tập ngay lập tức.
Bởi
vì lòng từ và một trái tim tốt được phát triển nhờ nỗ
lực thường xuyên và tỉnh giác, điều quan trọng trước
hết đối với chúng ta là nhận ra những điều kiện thuận
lợi làm phát sinh những đức tính tốt của chúng ta, và sau
đó nhận ra những tình cảnh bất lợi làm trở ngại việc
phát triển những trạng thái tâm tích cực này của chúng
ta. Do đó để sống một đời sống luôn chánh niệm và tỉnh
giác là điếu rất quan trọng đối với chúng ta. Như vậy,
chúng ta nên có chánh niệm để bất cứ khi nào một hoàn
cảnh mới phát sinh, chúng ta có thể nhận biết lập tức
dù hoàn cảnh đó là thuận lợi hay bất lợi đối với sự
phát triển lòng từ bi. Nhờ theo đuổi thực tập lòng từ
bằng cách như vậy, dần dần chúng ta có thể làm giảm bớt
những ảnh hưởng của những năng lực gây trở ngại và
tăng trưởng những điều kiện có lợi cho việc phát triển
lòng từ bi. Lòng từ bi rộng lớn tôi tin có mặt nơi mọi
tầng lớp xã hội. Bí quyết cho một thế giới thành công
và hạnh phúc là việc phát triển lòng từ bi. Chúng ta không
cần phải trở thành tín đồ, cũng không cần phải tin vào
một hệ tư tưởng riêng biệt. Điều cần thiết đối với
mỗi chúng ta là phát triền những phẩm chất tốt của chúng
ta. Tôi tin rằng việc tu tập hạnh phúc cá nhân có thể góp
phần vào một con đường sâu xa và có hiểu quả đối với
sự thay đổi toàn bộ dân chúng nói chung.
Tất
cả chúng ta đều chia sẽ một nhu cầu giống nhau về tình
thương yêu, và trên cơ sở chung này, có thể cảm nhận rằng
bất cứ người nào chúng ta gặp, trong bất cứ hoàn cảnh
nào, là anh hay chị, khuôn mặt mới hay ăn mặc và cư xử
khác nhau thế nào không còn là vấn đề, không có sự phân
chia đáng chú ý giữa chúng và người khác. Thật thiếu khôn
ngoan nếu chỉ dựa vào những sự khác biệt ở bên ngoài,
bởi vì chúng ta đều giống nhau về bản chất.
Như
vậy, lợi ích của việc vượt qua những khác nhau bên ngoài
như vậy trở nên rõ ràng hơn khi chúng ta nhìn vào tình cảnh
chung của chúng ta. Sau cùng, loài người là một và hành tinh
nhỏ bé này chính là căn nhà của chúng ta. Nếu chúng ta phải
bảo vệ ngôi nhà này của chúng ta thì mỗi chúng ta cần phải
thể nghiệm tâm từ sâu sắc và lòng vị tha phổ quát. Và
điều này có thể loại bỏ đi những động cơ gây chấp
thủ đã khiến con người lừa dối và gây khổ cho nhau.
Nhu
cầu cho một bầu không khí cỡi mở và sự hợp tác ở mức
độ toàn cầu đang trở nên cấp thiết hơn. Trong thời buổi
hiện nay, việc giải quyết những vấn đề kinh tế không
còn nằm trong phạm vi gia đình hay quốc gia nữa. Từ quốc
gia đến quốc gia, từ lục địa đến lục địa, thế giới
nối liền với nhau không thể tất rời. Quốc gia này tùy
thuộc vào những quốc gia khác. Một quốc gia để phát triển
kinh tế cho chính mình, thì buộc phải lưu tâm tới những
điều kiện kinh tế của những quốc gia khác.
Bởi
những sự thật này có mặt khắp thế giới hiện nay của
chúng ta nên chúng ta cần có một cuộc thay đổi tổng thể
trong suy nghĩ và thói quen của mình. Càng ngày càng trở nên
rõ ràng hơn, rằng một hệ thống kinh tế tồn tại được
phải được đặt trên tinh thần trách nhiệm phổ quát. Nói
cách khác, những gì chúng ta cần là một sự nhiệt tâm chân
thật đối với những nguyên tắc của tình anh em đại đồng.
Điều này quá rõ ràng rồi phải không? Đây không chỉ là
một ý tưởng mang tính tín ngưỡng, đạo đức hay tôn giáo.
Mà khác hơn, nó là thực tế hiện hữu của loài người chúng
ta.
Nếu
bạn suy nghĩ thật sự sâu sắc thì hiển nhiên là chúng ta
cần nhiều hơn nữa tâm từ và lòng vị tha ở khắp mọi
nơi. Điểm then chốt này có thể được đánh giá bằng cách
quán sát tình cảnh hiện nay trên thế giới, dù ở trong những
lãnh vực kinh tế hiện đại, việc chăm sóc sức khoẻ, hay
ở trong những trường hợp chính trị, quân sự. Bên cạnh
vô số những cuộc khủng hoảng xã hội và chính trị, thế
giới cũng đang đối mặt với một chu kỳ thiên tai gia tăng
hơn bao giờ hết. Năm này qua năm khác, chúng ta đã chứng
kiến một sự thay đổi căn bản về các mẫu khí hậu toàn
cầu mà nó dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng: mưa dư
thừa ở một vài quốc gia đã mang đến lụt lội nghiêm trọng,
trong khi sự thiếu hụt mưa ở những quốc gia khác đã đưa
đến hậu quả là hạn hán thiêu đốt. Nhưng vẫn may mắn,
mối quan tâm về sinh thái và môi trường đang gia tăng nhanh
ở khắp mọi nơi. Bây giờ chúng ta đang bắt đầu hiểu rằng
câu hỏi về bảo vệ môi trường cuối cùng là một câu hỏi
thật sự sống còn của chúng ta trên hành tinh này. Là con
người, chúng ta cũng phải kính trọng các thành viên trong
gia đình con người này của chúng ta: hàng xóm của chúng ta,
bạn bè của chúng ta.v.v… Lòng từ bi, lòng vị tha và tình
huynh đệ anh em là những mấu chốt không chỉ đối với sự
phát triển con người mà còn là sự sống còn của hành tinh
này.
Sự
thành công hay thất bại của loài người trong tương lai trước
hết tuỳ thuộc vào ý chí và sự quyết định của thế hệ
hiện tại. Nếu chính chúng ta không sử dụng năng lực ý
chí và trí óc của chúng ta thì không có ai khác có thể bảo
hộ được tương lai của chúng ta và tương lai của thế hệ
kế tiếp. Đây là một sự thật không thể chối cãi. Chúng
ta không thể đổ lỗi hoàn toàn cho những nhà chính trị hay
những người được xem là có trách nhiệm trực tiếp về
những tình cảnh nghiêm trọng; chúng ta cũng phải nhận lấy
một vài trách nhiệm cá nhân. Chỉ khi nào chúng ta nhận lấy
trách nhiệm cá nhân thì khi ấy mình mới bắt đầu chủ động
giải quyết sự việc. Chỉ kêu ca phàn nàn thì không đủ.
Một sự thay đổi thật sự trước hết đến từ bên trong
mỗi cá nhân, sau đó người ấy mới có thể cố gắng thực
hiện những đống góp có ý nghĩa đối với loài người.
Lòng vị tha không chỉ là tư tưởng tôn giáo; nó là một
nhu cầu cho loài người tự do./.
Nguyên
Hiệp
(trích
dịch từ The Compassionate Life của đức Dalai Lama)
01-03-2008
11:23:45
