NGHỆ THUẬT
SỐNG
Nguyên
tác: Đạt Lai Lạt ma thứ 14 Bản dịch: Chân Huyền
Đối phó với
giận hờn và thù hận
Giận
và thù là hai người bạn thân thiết nhất của ta. Khit ôi
còn nhỏ tuổi, tôi có liên hệ khá mật thiết với cái giận.
Rồi cuối cùng tôi thấy nhiều điều không đồng ý với
nó. Dùng lẽ phải thông thường, thêm lòng từ bi và trí khôn,
ngày nay tôi có những lý lẽ mạnh mẽ để thắng được
sự giận dữ.
Theo
kinh nghiệm riêng, rõ ràng là ai cũng có thể thay đổi nếu
chịu cố gắng. Dĩ nhiên sự chuyển hóa không xảy ra tức
thời, nó cần nhiều thời gian. Để có thể thay đổi và
đối phó với các cảm xúc, điều quan trọng nhất là ta phải
biết phân tích coi những cảm nghĩ nào có hữu ích, có tính
cách xây dựng và đem lợi lạc tới cho ta. Tôi muốn nói tới
những ý nghĩ mang lại sự thoải mái và bình an, những thứ
giúp cho tâm trí ta được an bình, trái ngược với những
cảm nghĩ làm cho ta khó chịu, sợ hãi hay thất vọng. Sự
phân tích này cũng tương tự như khi ta phân loại sự vật
bên ngoài, như các loại cây cối chẳng hạn. Có những loại
cây, hoa hay trái tốt nên chúng ta ăn và trồng chúng. Những
loài cây độc và có hại, ta cần học để nhận diện và
đôi khi phải triệt hạ chúng.
Thế
giới nội tâm cũng giống vậy. Nếu chỉ nói về thân và
tâm thì quá sức giản dị. Trong cơ thể, trong thân ta có hàng
tỷ thành tố khác nhau. Tâm cũng vậy, có biết bao loại tư
tưởng, tương ứng với vô số những trạng thái tâm của
mình. Chúng ta cần nhìn sâu vào tâm thức mình để phân biệt
được những trạng thái tâm khác nhau, thứ nào có hại, thứ
nào có ích lợi cho ta. Khi nhận diện được giá trị của
các tâm thiện lành, bạn có thể nuôi dưỡng chúng và làm
cho chúng tăng thêm lên.
Bụt
dạy các nguyên tắc căn bản của giáo pháp, là Tứ Diệu
Đế. Diệu đế thứ ba là sự ngừng bặt. Theo ngài Long Thọ
(Nagarjuna), ngừng bặt đây là nói về trạng thái tâm diệt
bỏ được tất cả các cảm xúc tiêu cực, do sự cố gắng
tu tập của chúng ta. Ngài Long Thọ định nghĩa sự ngừng
bặt đích thực là trạng thái của tâm thức hoàn toàn tự
do, không còn bị các vọng tâm phiền não ảnh hưởng chi nữa.
Sự ngừng bặt (diệt khổ) thật sự đó chính là Phật Pháp
tinh nguyên, mà mọi người Phật tử đều mong đạt tới.
Bụt là chỗ nương tựa cho mọi người vì ngài đã đạt
tới trạng thái đó. Vậy nên người ta sùng kính Bụt, hoặc
nương tựa vào Bụt,không phải vì ngài sanh ra là một nhân
vật đặc biệt, mà chính vì ngài đã đạt tới trạng thái
diệt khổ thật sự. Người ta cũng nương tựa vào Tăng đoàn
vì đó cũng là một cộng đồng gồm nhiều cá nhân đã hay
đang đi trên con đường diệt khổ.
Chúng
tôi thấy rằng Diệt khổ là một trạng thái tâm thức tự
do, không bị vướng bận vào những cảm xúc và tư tưởng
tiêu cực, nhờ áp dụng những lực đối kháng lại chúng.
Các thành tố đưa tới trạng thái Diệt khổ cũng là những
vận hành của tâm. Sự thanh lọc tâm thức cũng xảy ra trong
chuỗi liên tục của các thức. Vậy nên trong đạo Phật.
hiểu được bản chất của tâm là điều quan trọng nhất.
Nói như thế, tôi không có ý cho rằng mọi sự đều chỉ
là một hình ảnh hay phóng chiếu của tâm, ngoài ra không có
gì khác. Nhưng sự hiểu biết về tâm là điều rất quan trọng
trong Phật giáo nên người ta thường mô tả Phật giáo như
là một khoa học về tâm.
Đại
cương trong Phật giáo, một cảm nghĩ bất thiện được định
nghĩa là một trạng thái tâm gây phiền não cho trí óc con
người. Những cảm nghĩ tiêu cực đó gây ra khổ não, phiền
trược trong chúng ta. Cảm xúc bình thường không nhất thiết
đều có tính cách tiêu cực. Trong một hội nghị khoa học
với các tâm lý gia và khoa học gia chuyên về thần kinh, mọi
người kết luận rằng Bụt là người có cảm xúc - theo định
nghiã của danh từ này trong nhiều bộ môn khoa học. Vậy nên
Từ Bi cũng là một thứ xúc cảm.
Dĩ
nhiên các cảm thọ có thể tích cực hay tiêu cực. Nhưng khi
nói về cái giận vv... chúng ta nói tới những cảm xúc tiêu
cực hay bất thiện. Đó là thứ cảm thọ gây ra một thứ
phiền não, đau khổ và trong đường dài, nó dẫn ta tới những
hành động làm hại người khác, và từ đó, mang đau khổ
cho ta thêm nữa. Cảm thọ tiêu cực có nghĩa như vậy.
Có
hai loại tâm hờn giận. Một loại có thể biến thành ra một
cảm thọ tích cực. Tỷ dụ một người có lòng từ bi và
quan tâm tới người khác đang hành xử bất cần để ý tới
ai. Trường hợp này, người tử tế kia có thể biến cái
giận của mình thành ra hành động ngăn cản người khác làm
sai. Pháp tu Mật tông giúp chúng ta các phương pháp thiền quán
để chuyển đổi cái tâm hờn giận thành ra năng lượng hành
động tích cực. Tuy nhiên, thường sự hờn giận hay đưa
chúng ta tới thù hận, một cảm thọ bất thiện. Thù hận
tạo ra những ý tưởng xấu xa.
xk
