Kính thưa chư đạo hữu,

Nhân vì từ ngữ Bồ Tát Ðạo thường bị lạm dụng , tôi xin sưu tầm một bài về ý nghĩa bản nguyên , để trả lại sự cao quý , trong sáng , cho lời gửi gấm thiết tha của chư Phật , chư Ðại Bồ Tát và chư Tổ về vấn đề " hành Bồ Tát Ðạo".
Kính ,
VCT.

Bồ Tát Ðạo là gì ?
Bồ Tát Ðạo là phần thực hành của người " Phát Bồ Ðề Tâm " . Toàn bộ vấn đề là " Phát Bồ Ðề Tâm , học Bồ Tát Hạnh , tu Bồ Tát Ðạo " .
Vậy , Phát Bồ Ðề Tâm là gì ?

Ðại sư Thật Hiền đã viết một bài văn thống thiết khuyên phát bồ đề tâm , hòa thượng Trí Quang dịch , Trung Tâm Văn Hóa Việt Nam xuất bản , sách tên là " Phát Bồ Ðề Tâm ". 

Trong lời " Duyên khởi " , hòa thượng Thích Mẫn Giác viết :
"---Bồ Ðề là giác ngộ , là trí huệ vô thượng của chư Phật . Trí huệ đó cũng chính là cái Linh Giác , Chân Tâm , Phật Tánh , Tự-tánh-thanh-tịnh-tâm của tất cả chúng sanh vốn đồng với chư Phật , không hai không khác .Theo nghĩa trên thì Phát Bồ Ðề Tâm là lập cái chí nguyện mong cầu đạt được Trí Huệ vô thượng của chư Phật . Theo nghĩa dưới thì Phát Bồ Ðề Tâm là làm hiển khởi cái tự tánh giác ngộ ở nơi chính mình . Nói hai nghĩa là để phân biệt cho dễ hiểu , chứ thực ra , hai nghĩa này chỉ là một : đạt được Trí Huệ vô thượng của chư Phật thì cũng chính là làm hiển khởi cái tự tánh giác ngộ ở nơi chính mình ...."...

Hòa thượng Thích Trí Quang , trong lời " Tiểu dẫn " , đã viết : "---Phát bồ đề tâm , nói đơn giản , là trước hết , lập cái chí nguyện mong cầu tuệ giác Vô thượng bồ đề , kế đó , phát triển tuệ giác ấy , cuối cùng , phát hiện bản thể của tuệ giác ấy là chân như . Giai đoạn trước hết , chí nguyện mong cầu tuệ giác Vô thượng bồ đề hàm chứa hai tính chất mà thành ngữ thường nói là " Thượng cầu Phật đạo , hạ hóa chúng sanh " . Như vậy , đối với người học Phật , phát bồ đề tâm không những là bước đầu mà còn là căn bản , không những là căn bản mà còn là cứu cánh . Do đó mà bồ đề tâm là căn bản của bồ tát giới , và trong Mật giáo còn có sự " Thọ Bồ đề tâm giới " , với một nghi thức dành cho việc này ..."

Ngay đầu bài văn , ngài Thật Hiền thống thiết :"---Thật Hiền tôi , một kẻ xuất gia phàm phu , đã bất tiếu lại ngu hèn , khóc mà lạy , khẩn thiết khuyến cáo đại chúng hiện tiền , cũng như nam nữ có đức tin thuần thành trong thời vị lai , xin quý vị thương xót , gia tâm một chút mà xét cho .Tôi từng nghe , cửa chính yếu để nhập đạo thì sự phát tâm đứng đầu , việc khẩn cấp để tu hành thì sự lập nguyện đứng trước . Nguyện lập thì chúng sanh độ nổi , tâm phát thì Phật đạo thành được . Cái tâm quảng đại không phát , cái nguyện kiên cố chẳng lập , thì dẫu trải qua đời kiếp nhiều như cát bụi , cũng y nhiên vẫn ở trong phạm vi luân hồi . Tu hành dẫu có , cũng toàn là lao nhọc , khổ sở một cách vô ích . Do đó mà kinh Hoa Nghiêm đã nói , quên mất tâm bồ đề mà tu hành các thiện pháp thì gọi là hành động theo ma vương . Quên mất còn thế , huống chi chưa phát . Nên muốn học Như Lai thừa thì trước phải phát bồ đề nguyện , không thể chậm trễ ..."...

Toàn bản văn khuyên phát bồ đề tâm của ngài lời lẽ thông thiết , khiến cư sĩ Bành Tế Thanh, một hành giả Tịnh Ðộ Tông , đồng thời cũng là tác giả một số sách luận giải về đạo Phật, đã viết :" Ðọc bài văn ấy không lúc nào tôi khỏi đổ mồ hôi , khỏi rơi nước mắt ..."

Như thế , Phát Bồ Ðề Tâm là phát khởi cái tâm tu hành để nhổ tận gốc rễ Tham , Sân , Si , ngã chấp , pháp chấp , khiến cho tuệ giác vô thượng hiển lộ , đồng thời hóa độ chúng sanh , khiến cho họ cũng thoát khỏi vô minh . Phát Bồ Ðề Tâm rồi, vậy chuyện cụ thể gì sẽ phải làm để hoàn thành cái sứ mạng của sự phát tâm ấy ? 

Nói tóm tắt , thì người tu bồ tát đạo phải thực hành Lục Ðộ Ba La Mật , gồm có : Bố thí , trì giới , nhẫn nhục , tinh tấn , thiền định , trí tuệ . Nói rộng ra là vạn hạnh . Nhưng khi hành trì , người đã phát bồ đề tâm, tu bồ tát đạo không còn thấy có mình là người hành, có cái pháp được hành, có người nhận được lợi ích do sự hành của mình , như thế mới là ba la mật , có nghĩa là qua bờ kia , tâm hoàn toàn buông xả , tâm Không . Ðó là cách tu hoàn toàn rốt ráo , mà chư Phật và chư Tổ muốn chúng ta hành trì , để thoát khỏi sự chiêu cảm ân đền oán trả không còn dính mắc với nhân quả thế gian , ra khỏi được nhà lửa sinh tử . Cho nên ngài Thật Hiền mới nhắc lời kinh Hoa Nghiêm rằng :" ...Quên mất tâm bồ đề mà tu hành các thiện pháp thì gọi là hành động theo ma vương " . Ma ở đây chính là " nội ma ngã chấp" . Nếu không có " ba la mật " là đèn sáng soi đường thì cái ngã của chúng ta , vốn đã cùng với chúng ta trôi lăn trên biển sinh tử , tạo nghiệp , thọ khổ , ân oán , ghét yêu , từ vô lượng kiếp , lúc nào cũng sẵn sàng nổi lên lẫy lừng để đẩy chúng ta tiếp tục trôi lăn !

Vì tu bồ tát đạo khác với hành những thiện pháp trong đời sống tương đối như thế , nên kinh Hoa Nghiêm ( do hòa thượng Thích Trí Tịnh dịch ) đã dành ra gần 1100 trang để trả lời câu Thiện Tài Ðồng Tử hỏi 53 vị thiện tri thức , rằng :"---Bạch đức Thánh , tôi đã phát tâm vô thượng bồ đề mà chưa biết bồ tát thế nào học bồ tát hạnh , tu bồ tát đạo . Tôi nghe đức Thánh khéo dạy bảo , xin vì tôi mà nói . "

Tôi xin trích một số những lời dạy bảo của chư thiện tri thức , sau đây :

Thiện tri thức Bà San Bà Diễn Ðể :"---"...nếu có chúng sanh ham tụ lạc , mến nhà cửa , mà thường ở chỗ tối tăm bị khổ , thời ta vì họ mà thuyết pháp cho họ nhàm lìa , để được đầy đủ pháp lành , an trụ chánh pháp . Nguyện tất cả chúng sanh đều chẳng tham mến tụ lạc lục trần , mau được thoát khỏi cảnh giới sanh tử , rốt ráo an trụ nơi thành nhất thiết trí...."

Thiện tri thức Khai Phu Nhất Thiết Thọ Hoa :---"...Này thiện nam tử ! Nếu có chúng sinh tuổi trẻ háo sắc , kiêu mạn phóng dật , vui say ngũ dục , thời ta vì họ mà hiện tướng già , bệnh , chết , họ sợ sệt rời bỏ các điều ác . Lại vì họ mà khen ngợi các thiện căn khiến họ tu tập . Vì người bỏn sẻn ,khen ngợi bố thí , vì người phá giới , khen ngợi tịnh giới . Với người sân hận ,dạy họ hạnh đại từ . Khiến người não hại thật hành nhẫn nhục . Nếu người giải đãi khiến họ tinh tấn . Nếu người tán loạn khiến tu thiền định . Người trụ ác huệ khiến học bát nhã ..."

Thiện tri thức Cù Ba dạy :---"...Không đoái tiếc thân mạng mình . Lòng chẳng tham cầu sự vui thế gian . Biết tất cả pháp tánh đều bình đẳng . Trọn chẳng lui bỏ nguyện nhất thiết trí . Quán sát thiệt tướng pháp giới . Tâm hằng rời bỏ tất cả biển hữu lậu . Biết pháp như không , tâm không chỗ nương . Thành tựu tất cả đại nguyện bồ tát . ..."

Hai thiện tri thức đồng tử Ðức Sanh và đồng nữ Hữu Ðức dạy :---"...Tất cả thế giới đều là huyễn trụ , do nhân duyên mà sinh khởi . Tất cả chúng sanh đều là huyễn trụ , do nghiệp phiền não mà khởi . Tất cả thế gian đều là huyễn trụ , do vô minh , hữu , ái xoay vần làm duyên sanh khởi .Tất cả pháp đều là huyễn trụ , do những huyễn duyên , ngã kiến vân vân , sanh khởi .Tất cả tam thế đều là huyễn trụ , do những điên đảo trí , ngã kiến vân vân sanh khởi .Tất cả chúng sanh sanh diệt , sanh lão bệnh tử , ưu bi khổ não , đều là huyễn trụ , do hư vọng phân biệt sanh khởi .Tất cả quốc độ đều huyễn trụ , do tưởng đảo , tâm đảo , kiến đảo và vô minh hiện khởi . Tất cả Thanh Văn và Bích Chi Phật đều là huyễn trụ , do trí đoạn phân biệt mà thành .Tất cả Bồ Tát đều là huyễn trụ , do những hạnh nguyện hay tự điều phục và giáo hóa chúng sanh mà thành .Tất cả Bồ Tát chúng hội biến hóa điều phục những công hạnh đều là huyễn trụ , do nguyện trí huyễn mà thành .Này , thiện nam tử ! Huyễn cảnh tự tánh bất tư nghì !..."

Kính thưa chư đạo hữu ,

Chỉ với một số lời dạy tượng trưng , đã nói lên rằng Bồ Tát Ðạo là con đường mà chỉ riêng đạo Phật mới có . Tại sao ? Tại vì nếu hành giả hành trì theo lời dạy thì sẽ phá trừ được ngã chấp . Không còn có cái tôi để mà nhận những phước đức hữu lậu nhân quả thế gian , hay là những phước đức trên những c i Trời nào đó , mà , do sự giác ngộ của đức Bổn Sư Thế Tôn , chúng ta được biết rằng chúng ta đã trôi lăn trong cái nhà lửa tam giới này từ vô luợng kiếp , những phước đức đó cũng chỉ là những sợi dây trói buộc chúng ta , giữ chúng ta lại để mà tiếp tục tạo nghiệp , thọ quả báo . Nhờ có chư Phật , chư Tổ dậy chúng ta con đường giải thoát , là :" Phát Bồ Ðề Tâm , học Bồ Tát Hạnh , để thực hành Bồ Tát Ðạo " , chúng ta sẽ phá tan được cái vô minh đã nhận chúng ta chìm vào pháp chấp , ngã chấp , khiến chúng ta liên miên trôi nổi trong biển sinh tử , luân hồi .

Nhân thân nan đắc . Phật pháp nan văn . Phật pháp ở đây là Giác pháp , pháp đưa con người ra khỏi sông Mê .Chúng ta đã được " văn " . Còn hành trì thì hoàn toàn tuỳ thuộc vào ý thích mỗi người . Làm điều thiện là bổn phận của Phật tử , theo lời dậy đầu tiên " Không làm điều ác , siêng làm điều lành , thanh tịnh hóa tâm " . Làm điều thiện cũng là lời dạy của nhiều tôn giáo khác , cũng là lời dạy trong gia đình , ngoài trường học , kể cả ở những ngôi trường làng , nơi hẻo lánh . Nhưng làm điều thiện theo lời dạy về Bồ Tát Ðạo , làm điều thiện với hạnh nguyện ba la mật , mới là tâm nguyện mà chư Phật , chư Tổ , mong muốn cho chúng ta hành trì hơn hết .

Kính , 
VCT 
 

x