Chùa Bích Động nguyên có tên "Bạch Ngọc Thanh Sơn Đồng"- Mang ý nghĩa một ngôi chùa bằng đá rất đẹp và trong trắng như ngọc ở nơi sơn cùng thủy tận (Bạch ngọc thạch được ghép thành chữ Bích, còn sơn đồng ghép thành chữ Động- chùa Bích Động) là một công trình văn hóa-kiến trúc cổ kính, đường nét hoa văn chạm trổ rất tinh xảo. Chùa xây dựng vào sườn núi và được chia làm ba cấp gọi là: chùa Hạ, chùa Trung và chùa Th­ợng, nằm trên dãy Ngũ Nhạc sơn, trên núi có hình tượng ông Quan Vân đội mũ cánh chuồn, ngắm nhìn bốn phía như đang chiêm ngưỡng và giới thiệu một thắng cảnh tuyệt đẹp của đất Hoa L­. Phía trước là cánh đồng Tràng Thi và một dòng sông uốn khúc xuyên qua nhiều thung lũng và núi non hiểm trở, bao bọc xung quanh là dãy núi Phi Vân trùng điệp. Đây đã từng là nơi tập luyện thủy binh chống quân xâm lược Nguyên- Mông lần thứ nhất của đời nhà Trần.

Bước vào chùa Hạ, một bức Đại tự bằng chữ Hán ở chính giữa có ghi "THANH thản cổ mộ; để nói lên cái tâm chính của chùa là thanh bạch từ xưa đến nay. Trên cùng là tòa tam thế. Theo lời giải thích của các sư trụ trì ở đây thì là ba vị này là người biết trước được mọi việc ở ba thế giới khác nhau là Thượng giới, Hạ giới và Âm giới. Kế đến là ba vị Phật, ngồi chính giữa là đức Phật Di Đà, bên phải là Quan Âm Bồ Tát, bên trái là Đại Thế Trí BồTát. 

Vị ngồi hàng thứ ba, đầu đội vương miện là bà chúa Ba- Công chúa thứ ba đời vua Trang Vương đi tu đắc đạo thành Phật (còn gọi là Phật Bà nghìn mắt nghìn tay). Vị đứng thứ tư mặc áo đỏ, tay chỉ thiên, tay chỉ địa là Thích Ca Mâu Ni (còn gọi là Phật Tổ Nh­ Lai). Người mặc võ phục đứng bên phải là Bát Đại Kim Cương, đứng bên trái là đại diện cho tứ trực công tào- coi xét việc chính sự trong giới nhà Phật. Cuối cùng là ba vị ngồi bên trái là Chí Kiên, Chí Thể và Chí Tâm đã có công thành lập và xây dựng nên chùa Bích Động. Hai tượng Phật đá bên ngoài là Nam Tào- Bắc Đẩu, coi xét sổ sanh tử. Tấm bia lớn bằng đá bên phải là tên những người đóng góp xây dựng chùa Bích Động.

Từ chùa Hạ bước lên 120 bậc theo đường hình chữ S tới lưng chừng dãy núi Ngũ Nhạc là chùa Trung. Ngay phía trước là hai chữ Bích Động tạc vào 
vách núi. Chùa này đã trải qua ba thời kỳ có tên khác nhau: thời kỳ đầu (1428) có tên là chùa Động, đến 1740, đời vua Lê Cảnh Hưng, chùa này được mở mang, xây dựng thêm và được đặt tên là: Bạch Ngọc Thạch Sơn Đồng. Đến 1786 dưới thời vua Tự Đức được đặt tên là chùa Bích Động. Phía trên của mái chùa có mười chữ Hán màu vàng là: Giá Lam Thần Đại Hùng Bảo Điện Nam Thiên Tổ- nghĩa là tất cả các vị sư tổ ở trời Nam này đều xuất phát từ chùa Bích Động ra đi. Về mặt bài trí ở chùa Trung, Phật Tổ Như Lai có cửu long phù giá. Hai tượng ngồi phía ngoài là Vân Thù Bồ Tát, bên trái là Phổ Hiền Bồ Tát, bên trong chính cung là Aỏtnan, còn được gọi là Thánh hiền (ai muốn học hành thành đạt thì cầu vị này) v.v... ở chùa Trung còn có đường lên Động Tối. Ngay trước cửa động, một chiếc chuông đồng cổ kính với những đường nét chạm trổ rất tinh xảo. Nhìn ra phía ngoài là cầu Giải Oan. Hầu hết khách qua đây thường "thỉnh" lên ba tiếng chuông ngân nga như để "giải oan" cho tâm hồn mình ở nơi cửa Phật được thanh thản.

Trong động có ba pho tượng đá sừng sững uy nghi. Chính giữa là đức Phật Di đà, bên phải là Vân Thù Bồ Tát, bên trái là Quan Âm Thị Kính và hình tượng Lão Thọ bằng đá, biểu tượng cho sự trường tồn bất tử v.v...

Tiếp đến là chùa Thượng, vừa được sửa lại 1991 với sự đóng góp tích cực của gia đình cụ Tục, người ở thị xã Ninh Bình và các phật tử khác. Chùa Thượng có hai miếu hai bên: bên phải thờ Thổ Địa, bên trái thờ Đức Sơn Trần. Cạnh chùa có một bể nước gọi là "bể nước Cam Lô" của Phật Bà Quan Âm. Phía trước là cánh đồng Ngũ Môn. Đứng trên chùa Thượng có thể phóng tầm mắt bao quát được toàn bộ cảnh đẹp của chùa Bích Động, không những đẹp về phong cảnh duyên dáng hữu tình, về nghệ thuật văn hóa- kiến trúc, mà nơi đây còn mang ý nghĩa là một di tích lịch sử của tich Ninh Bình.

Theo truyền thuyết địa phương, vào 1428 dưới triều Lê Thái Tổ có hai vị hòa thượng, vì lòng mộ đạo đã kết nghĩa huynh đệ rồi rũ nhau đi tìm cảnh lập chùa thờ Phật. Hai vị này đã đi nhiều nơi, nhưng khi đến nơi đây thấy phong cảnh hữu tình kỳ thú, trên non dưới nước, liền quyết định lập chùa thờ Phật thành ba khu vực- Đó là chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng như ngày nay. Đến đời Lê Cảnh Hưng là một ông vua thích đi tuần du thiên hạ, khi đến nơi đây thấy cảnh quan quá nên thơ nên đã ngẫu hứng vịnh bốn câu thơ:

      Núi bốn chung quanh nước bốn mùa
       Thuyền nan nhè nhẹ mái chèo đua
       Xôn xao sóng vỗ xung quanh động
       Mờ mịt mây tuôn khắp cảnh Chùa

Và đã đề tặng cho cảnh đẹp nơi đây năm chữ: "NAM THIÊN đệ nhị động"- có nghĩa là chùa Bích Động đẹp đứng thứ hai trời Nam- chỉ sau chùa Hương Tích ở Hà Tây.

Chùa Bích Động chỉ cách động Tam Cốc khoảng 2 km và đều nằm trên địa phận của xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, là một quần thể kiến trúc đậm nét thiên nhiên, phong cảnh hữu tình, chùa chiền mang nhiều dấu ấn của nền văn hóa dân tộc... đã và đang thu hút ngày càng nhiều khách du lịch trong và ngoài nước đến đây chiêm ngưỡng.

TVHS