Chùa tọa lạc ở số 339 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, quận 3, thành phố Hồ Chí Minh. Chùa được xây dựng từ năm 1964 đến năm 1971, theo bản vẽ của kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng. Tháp Quan Âm được xây bên trái chùa, có 7 tầng mái, cao 35m; tháp Xá Lợi cộng đồng xây phía sau, bên phải, có 4 tầng, cao 25m, dựng năm 1982. Bái điện là một tòa vũ nguy nga dài 35m, rộng 22m. Điện Phật được bài trí tôn nghiêm, chính giữa thờ đức Phật Thích-ca, hai bên thờ Bồ-tát Văn-thù và Bồ-tát Phổ Hiền. Ở đây có những công trình chạm gỗ như: bao lam tứ linh, bao lam cửu long, phù điêu trên các hương án (chạm những ngôi chùa nổi tiếng trong nước và các nước Châu Á) được các nghệ nhân Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Văn Du, Bá Nhâm... thực hiện vào những năm 1960. 

Hòa thượng Thích Thanh Kiểm là vị trụ trì ngôi chùa từ khi thành lập đến nay. Chùa hiện đặt Trường cơ bản Phật học thành phố Hồ Chí Minh. Chùa là ngôi danh lam bậc nhất ở thành phố hiện nay. Hàng ngày, chùa đã đón tiếp nhiều Phật tử, du khách trong nước, nước ngoài đến tham quan, chiêm bái.

Giá trị truyền thống và phong cách thời đại ở chùa Vĩnh Nghiêm
Thu Nga - Phương Ly 

Người dân sùng đạo Phật ở TP HCM đều biết đến chùa Vĩnh Nghiêm. Ngôi chùa này có sức cuốn hút bởi không chỉ là nơi linh thiêng để bà con sinh hoạt tôn giáo mà còn là ngôi chùa đầu tiên ở Việt Nam có kiến trúc độc đáo dựa trên việc sử dụng các chất liệu xây dựng hiện đại. 

Ấn tượng dễ nhận thấy ngay khi đặt chân đến chùa Vĩnh Nghiêm vẫn là nét kiến trúc xưa. Hàng mái ngói đao thẳng cong hai tầng ngay ngưỡng cổng tam quan, mái chùa với những lối đi nối qua khoảng sân đưa du khách trở về gần hơn với  toà nhà chính của chùa. Màu sắc thể hiện trong thiết kế chùa theo đúng đặc điểm của kiến trúc truyền thống. Nhưng sự cách tân mang tính đột phá ở chùa Vĩnh Nghiêm chính là việc sử dụng vật liệu mới để xây dựng. Nguyễn Bá Lăng đã chọn cho mình một phương thức xây dựng chưa từng được thể nghiệm trong lịch sử kiến trúc, đó là dùng toàn bộ bê tông, cốt thép để xây dựng, thiết lập trong một kết cấu hoàn toàn mới mẻ.
 

Năm 1954, hai hoà thượng Thích Tâm Giác và Thích Thanh Kiểm từ Bắc vào Nam truyền bá Phật giáo. Nguyên mẫu của chùa Vĩnh Nghiêm được lấy từ một ngôi chùa gỗ cùng tên ở tỉnh Bắc Giang. Vào thời điểm đó, việc thiết kế các công trình kiến trúc mang bản sắc dân tộc chưa có bước đột phá. Kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng đã táo bạo đến mức liều lĩnh khi là người đầu tiên sử dụng vật liệu mới để xây dựng chùa trên quan điểm là giữ nguyên những giá trị kiến trúc truyền thống mang tính đặc trưng của ngôi chùa Việt Nam. 

Tất cả chi tiết trong kiến trúc của chùa đều hiện nên trên vẻ bề thế vững chãi của vật liệu xây dựng hiện đại. Từ cột, kèo hay đến những chi tiết nhỏ nhất đều tôn nên sự uy nghi, rộng lớn. Khách thập phương khi đến chùa sẽ không thấy một không gian được bày đặt dàn trải nhưng cũng không vì thế mà làm mất đi vẻ tôn nghiêm nơi cửa Phật. Theo như kiến trúc sư Khương Văn Mười đánh giá: " Đi tìm một bản sắc không phải là đơn giản, đây là sự cố gắng rất lớn của Nguyễn Bá Lăng..." 

Điều ngạc nhiên nữa là trong chùa Vĩnh Nghiêm chỉ thờ ba bức tượng Phật: Thích ca mâu ni, Văn Thù Bồ tát, Bồ tát Đại hạnh Phổ hiền. Những bức tượng này tương đối cao lớn, đường bệ. Đó là cách thể hiện tương hợp thống nhất của một không gian chùa cao rộng với số lượng tượng thờ ít ỏi. Cách thiết lập không gian của chùa cũng cho thấy phần nào nhu cầu tín ngưỡng và quan niệm sống của người dân nơi đây.

Kể từ khi xây dựng đến nay đã được bốn mươi năm, thời gian không nhiều nhưng đã khẳng định chất lượng của công trình. Phong cách về kiến trúc và sử dụng chất liệu mới của Nguyễn Bá Lăng qua việc xây dựng chùa Vĩnh Nghiêm đã đặt nền móng cho một quan niệm mới: giá trị truyền thống không nằm trong sự lặp lại mà cách tân đột biến đầy sáng tạo. Mặc dù được làm hoàn toàn từ đá rửa, bê tông và cốt thép, thoát khỏi nguyên tắc xây dựng  truyền thống, nhưng chùa Vĩnh Nghiêm vẫn giữ nguyên giá trị văn hoá cổ xưa. Điều đó khẳng định sự thành công của việc ứng dụng kiến trúc mới. Hiện tại,Vĩnh Nghiêm là ngôi chùa tiêu biểu về kiến trúc và nghệ thuật ở TP HCM. Chính quan niệm và giá trị thời đại mới có thể đặt dấu ấn vĩnh hằng về một công trình mang giá trị văn hoá lịch sử.
 
 

THÁP ĐÁ CHÙA VĨNH NGHIÊM 
Tháp đá cao nhất Việt Nam 

Tháp Vĩnh Nghiêm nằm trong khuôn viên tổ đình Vĩnh Nghiêm trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Thành phố Hồ Chí Minh có chiều cao 14m, được coi là ngôi tháp đá cao nhất Việt Nam.

Tháp Vĩnh Nghiêm cũng là ngôi tháp xây bằng đá đầu tiên khu vực Nam Bộ được khởi công từ tháng 4/2001 và khánh thành ngày 27/12/2003 để tôn thờ nhục thân cố Đại lão Hoà thượng Thích Thanh Kiểm, vị thầy đã xây dựng nên tổ đình Vĩnh Nghiêm (viên tịch cuối năm 2000).

Toàn bộ tháp, từ lan can, nền, các câu đối và thân tháp đều được làm từ đá xanh. Tháp có tiết diện hình vuông, mỗi cạnh 5x5m; nằm giữa dãy lan can cũng bằng đá vuông mỗi chiều 9,5m; đặt trên một bệ tháp bát giác. Năm bậc cấp từ hai cột chính bằng đá bước lên tòa tháp tượng trưng cho “ngũ căn, ngũ lực” của nhà Phật. Trên thân tháp có một cặp rồng lớn, 27 cặp rồng nhỏ và những cánh phượng uốn mình rất hoành tráng.

Toàn bộ tháp còn được chạm khắc công phu, tỉ mỉ với những hoa văn đời nhà Trần và nhiều đền chùa cổ phía Bắc như những hình cánh sen, hoa sen, thủy ba (sóng nước), lá đề, dơi, câu đối, câu chú lớn trên sáu tầng tháp.

Để hoàn thành được tháp này, Đại đức Thích Thanh Phong đã cùng nhiều vị tăng khác là thầy Thích Trường Xuân (chùa Đỏ - Hải Phòng), Thích Chiếu Tạng (chùa Trung Hậu - Vĩnh Phúc), Thích Minh Hiền (chùa Hương - Hà Tây) lặn lội đến từng ngôi chùa cổ khắp miền Bắc, xem từng bản vẽ, từng mẫu hoa văn để tìm ra mẫu phù hợp nhất. 

Đặc biệt, những người thợ làm tháp hầu hết còn rất trẻ đến từ ba làng đá (Thượng, Hệ, Xuân Vũ) của xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư (Ninh Bình). Họ là hậu duệ của những người đã tham gia xây dựng nhà thờ đá Phát Diệm (Ninh Bình) cách đây hơn một thế kỷ.

TVHS