Hương Sơn là một khu vực rộng lớn thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, tỉnh Hà Tây, ven bờ phải sông Đáy. Nhiều chùa ở Hương Sơn được xây dựng với quy mô lớn vào thời Hậu Lê, nổi tiếng nhất là chùa Thiên Trù. Đến đầu thế kỷ XX, đã có hơn một trăm ngôi chùa và động ở khu vực này. Chùa Thiên Trù hay chùa Ngoài nằm gần bến Trò trên dòng suối Yến, được ngài Trần Đạo Viên Quang chân nhân dựng vào năm 1686 và được trùng tu, phát triển thành ngôi đại già lam ở các thế kỷ kế tiếp. Bom đạn chiến tranh đã phá hỏng ngôi chùa vào các năm 1947, 1948 và 1950. Di tích xưa nay chỉ còn lại tháp Thiên Thủy, tháp Viên Công - một công trình nghệ thuật đất nung thế kỷ XVII và bia đá. Năm 1985, chùa đã xây gác chuông 8 mái ở sân Thiên Trù. Từ năm 1989, Thượng tọa Thích Viên Thành cùng Ban xây dựng chùa Hương đã thực hiện công việc quy hoạch và tôn tạo toàn vùng, xây dựng chùa Thiên Trù ngày nay trên nền móng chùa cũ. Hàng năm, hội chùa Hương kéo dài từ đầu tháng giêng đến giữa tháng ba (âm lịch), là một trong những lễ hội lớn ở nước ta, thu hút hàng vạn Phật tử, du khách trong nước, nước ngoài đến tham quan, chiêm bái. Thắng cảnh chùa Hương đã được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia và đã đệ trình Hội đồng Di sản, Văn hóa và Thiên nhiên thế giới xét công nhận Di sản văn hóa thế giới.
 
 

CHÙA HƯƠNG
Võ Văn Tường - Huỳnh Như Phương

Ngày trước có một người con gái, mùa Xuân theo cha mẹ đi trẩy hội chùa Hương đã phải lòng chàng trai tài hoa phong nhã... 

Tâm tình của cô gái ấy với những lời e ấp vụng dại đã được nhà thơ Nguyễn Nhược Pháp ghi lại qua một thiên ký sự bằng thể thơ năm chữ nổi tiếng trên đất Việt hơn nửa thế kỷ qua. Ngày nay cảnh vật Hương Sơn có khác đi ít nhiều, nhưng hành trình đến chùa Hương vẫn là một cuộc hành trình trở về thiên nhiên và cội nguồn. Chúng ta hãy lần theo dấu chân cô gái ngày trước mà tìm đến với "Nam thiên đệ nhất động" (Ðộng đẹp nhất trời Nam). 

Chùa Hương nằm trên địa bàn xã Hương Sơn, huyện Mỹ Ðức, tỉnh Hà Tây, cách Hà Nội 60km. Thật ra chùa Hương không phải là một ngôi chùa mà là một hệ thống chùa chiền, đền thờ và hang động nằm trong khu vực có những ngọn núi đá vôi và rừng nhiệt đới, diện tích tất cả khoảng chừng 6km2. 

Theo truyền thuyết, vùng núi có hang động này được tìm thấy cách đây hơn hai nghìn năm và đã dược đặt tên Hương Sơn - lấy tên một ngọn núi ở phía Bắc Tuyết Sơn trong dãy Himalaya (Ấn Ðộ), nơi Ðức Phật đã ngồi tu khổ hạnh suốt 6 năm ròng rã. Ðời Lê Thánh Tông (1460- 1497) đã có am thờ Phật dựng trên mảnh đất Thiên Trù. Theo sách Hương Sơn Thiên Trù thiên phú  thì chùa Hương được xây dựng từ đời Lê Hy Tông niên hiệu Chính Hòa (1680-1705). Bia tại chùa Thiên Trù có ghi rằng việc xây dựng nền đất, bậc đá và tôn tạo Kim Dung bảo điện của chùa được thực hiện vào năm 1686; còn pho tượng chính trong chùa - tượng Bồ Tát Quan Âm - xưa kia vốn bằng đồng được đúc năm 1767. 

Hàng năm, hội chùa Hương mở từ ngày mồng sáu tháng Giêng đến rằm tháng Ba Âm lịch, trải dài trên ba tuyến chính: tuyến động Hương Tích, tuyến chùa Tuyết và tuyến chùa Long Vân. Trên thực tế, suốt trong tháng Giêng và tháng Hai cảnh chùa luôn luôn đông vui tấp nập, và khách thập phương chủ yếu vãn cảnh chùa theo tuyến động Hương Tích. 

Từ Hà Nội, đi xe vào thị xã Hà Ðông, lên thị trấn Vân Ðình, qua gần 20km nữa là tới Bến Ðục, nằm bên bờ sông Ðáy. Ðây là cửa ngõ vào khu danh lam thắng cảnh. Từ Bến Ðục, khách đi bộ gần 1km sẽ đến bến đò để lên thuyền xuôi theo một dòng suối có tên là Yến Vĩ (đuôi con chim én). 

Thuyền đi, Bến Ðục qua 
Mỗi lúc gặp người ra 
Thẹn thùng em không nói 
"Nam Mô A- Di- Ðà !"

Thuyền đưa du khách lướt bên những ngọn núi đá nên thơ như núi Voi, núi Rồng... cùng với nhịp cầu ở phía xa gợi lên khung cảnh non tiên nước Phật: 

Réo rắt suối đưa quanh 
Ven bờ, ngọn núi xanh 
Dịp cầu xa nho nhỏ 
Cảnh đẹp gần như tranh.

Ðến đền Trình, thuyền ghé vào để du khách"trình diện" với thần linh trước khi đặt chân lên cõi Phật. Ðền nằm dưới chân một quả núi được đặt tên là Quan Lớn, thờ một bộ tướng của vua Hùng. 

Rời đền Trình, du khách tiếp tục cuộc hành trình bằng đường thủy ngắm cảnh hai bên dòng suối: 

Sau núi Oản, Gà, Xôi 
Bao nhiêu là khỉ ngồi 
Tới núi con Voi phục 
Có đủ cả đầu đuôi.

Thuyền dừng ở Bến Trò cho du khách bước lên khu vực chùa Thiên Trù (Bếp Trời), tức là chùa Ngoài. Ngày xưa chùa được xây khuất trong bốn vách núi, có đến vài chục gian, nhưng đã bị tàn phá trong chiến tranh. Nam Thiên môn được xây dựng dưới triều Vua Gia long (năm 1809) cũng bị phá hủy. Một kiến trúc cổ còn lại là Viên Công bảo tháp được xây dựng từ thế kỷ XVII, nơi đặt xá lợi Thiền sư Viên Quang, người có công trùng tu chùa Hương sau nhiều năm hoang phế. Nhìn từ xa, tháp như cây bút hồng ngọn vút cao lên trời. - đây còn có Thiên Thủy tháp là một mỏm đá mọc ngược thành một cây tháp thiên tạo, nước mưa trên núi theo tháp chảy xuống. Năm 1986, chùa Thiên Trù đã phục dựng lại gác chuông và đến năm 1989 thì xây xong nhà Tam bảo hai tầng theo kiểu chữ "Ðinh". Ðầu năm 1994, chùa đã xây dựng lại Nam thiên môn (cửa trời Nam) theo nguyên mẫu xưa. 

Từ khu vực chùa Ngoài, du khách lần theo con đường dốc trên các sườn núi đá để ghé thăm chùa Tiên Sơn xây trong động giữa lòng một quả núi, có bốn pho tượng quý bằng hồng thạch. Tiếp đó là chùa giải Oan, nơi có giếng nước trong vắt gọi là "Thiên nhiên thanh trì" hay còn gọi là giếng Long Tuyền. Trước chùa có suối chín nguồn gọi là suối Giải Oan. Gần chùa là động Tuyết Kinh và am Phật Tích. Cách đó không bao xa, du khách bước chân đến núi Chấn Song để thăm đền cửa Võng. 

Ðích xa nhất mà du khách vãn cảnh chùa muốn đạt đến là Ðộng Hương Tích nằm sâu ở phía trong. Du khách bước qua một cổng lớn ở phía trên, rồi theo những bậc đá rộng đi xuống động. Cửa động trông như hàm rồng, phía trong có năm chữ Hán "Nam thiên đệ nhất động" tạc vào đá, tương truyền là bút tích của Tĩnh Ðô Vương Trịnh Sâm khắc vào năm 1770. Hai hàng cây cổ thụ tầng cao bóng cả chen cành kết lá phủ lên cửa động. Ánh nắng lọc qua lá cây tạo nên một thứ ánh sáng mờ ảo trải trên các bậc đá, cộng với khói hương từ lòng động bay lên tạo thành một không gian huyền diệu như lời ca trong bài hát " Chùa Hương" của nhạc sĩ Hoàng Quý: "Chùa Hương khói trầm ngút bay những khi nắng tàn, phút giây chìm đắm trong mơ màng". 

Vào trong động du khách chiêm ngưỡng tượng Bà Chúa Ba (Bồ Tát Quan Thế Âm) cùng nhiều tượng phật Bồ Tát... Trên vách động thạch nhũ rũ xuống muôn hình vui vẻ, màu sắc biến ảo: hình Ðụn Gạo, Ðụn Tiền, Cây Vàng, Cây Bạc, Buồng Tằm, Nong kén, Hòn Cậu, Hòn Cô... Trên trần động thạch nhũ còn nhô ra thành hình chín đầu rồng sinh động gọi là Cửu Long. Ngắm nhìn những dáng hình kỳ tú đó của thiên nhiên , cô gái trong thơ Nguyễn Nhược Pháp đã thốt lên: 

Ôi! Chùa Trong đây rồi! 
Ðộng thẳm bóng xanh ngời 
Gấm thêu trần thạch nhũ 
Ngọc nhuốm hương trầm rơi.

Còn nhà thơ Chu Mạnh Trinh ở thế kỷ trước thì cảm tác thành bài Thú Hương Sơn nổi tiếng: Bầu trời cảnh bụt 

Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay 
Kìa non non, nước nước, mây mây 
"Ðệ nhất động" hỏi rằng đây có phải! 
Nhác trong lên ai khéo họa hình 
Ðá ngũ sắc long lanh như gấm dệt 
Thăm thẳm một hang lồng bóng nguyệt 
Gập ghềnh mấy lối uốn thang mây...

Như trên đã nói, ngoài động Hương Tích, du khách còn có thể rẽ qua rừng mơ thăm chùa Hinh Bồng, theo suối Tuyết vào đền Mẫu Hạ rồi đến núi Thuyền Rồng, núi con Phụng, hòn đầu sư Tử, vách đá Kỳ Sơn Tú Thủy và sau đó đến bến Tuyết Sơn vào chùa Bảo Ðài. Leo núi Bạch Tuyết Môn, vào điện Cô, du khách tới thăm chùa Tuyết Sơn còn có tên là Ngọc Long Ðộng. Nơi đây, vào năm 1770, Trịnh Sâm có làm bài thơ Ðăng Tuyết Sơn hữu hứng. 

Ở hướng khác, một nhánh của dòng suối Yến đưa du khách qua núi Ông Sư Bà Vãi, lên thuyền vào thăm chùa Long Vân, leo núi thăm chùa Cây Khế và hang Sũng Sàm, một di chỉ khảo cổ ghi dấu tích người xưa. 

Giã từ cảnh đẹp Hương Sơn, du khách có thể mang về làm kỷ vật một cây gậy trúc đã chống trên đường hành hương, và mảnh gốc mơ già để pha nước uống, những quả mơ dày cùi nhỏ hạt và mấy mớ rau sắn nấu canh hương vị thơm ngon. Nhưng cái quý nhất mà người đi chùa Hương có được là một tâm hồn đã tẩy sạch bụi trần, lâng lâng một niềm vui thoát tục với những ấn tượng không phai mờ về một chốn Thiên Thai ngay trên trần gian như ca dao đã miêu tả: 

Một vùng non nước bao la 
Rằng đây Lạc quốc hay là Ðào nguyên 
Hương Sơn là chốn non tiên 
Bồng lai mà thấy ở miền nhân gian.
 

ĐI CHÙA HƯƠNG KHỔ VÌ CÁP TREO
Thứ hai, 6/2/2006, 19:45 GMT+7 

4h sáng trời mùa đông, người ngồi sát nhau không nhìn rõ mặt, vậy mà trên dòng bến Đục (chùa Hương), hàng trăm chiếc đò vẫn hăm hở chèo. Đôi chân không còn mỏi vì đã có cáp treo, ý nghĩ đó đã khiến lượng du khách đến với lễ hội chùa Hương tăng vọt. 

Không chờ đến ngày khai hội, ngay từ mùng 2 Tết (30/1), số lượng du khách trảy hội chùa Hương đã nhiều đến mức ngạc nhiên. Anh Hùng, chủ nhà nghỉ kiêm nhà đò Hùng Tình, với thâm niên đón khách hơn 10 năm, cho biết: "Suốt từ mùng 2 tới giờ, ngày nào tôi cũng phải dậy từ 3h sáng đón khách. Mệt nhưng mà sướng. Khách đông, chúng tôi cũng được nhờ". Anh Hùng nguyên là giáo viên một trường tiểu học của huyện, nhưng 3 tháng hội chùa, anh tình nguyện xin nghỉ không lương để ở nhà lo toan việc đón khách. Hết hội, anh lại trở về với công việc gõ đầu trẻ. Không chỉ riêng anh Hùng, người lớn và cả con trẻ đang tuổi học hành nơi đây đa số đều nghỉ hết những công việc hằng ngày khác, chỉ để tập trung nhân lực vào "kiếm 3 tháng ăn cả năm" này.

Nguyên nhân khiến lượng khách trảy hội chùa Hương bùng nổ có lẽ là nhờ dịch vụ cáp treo, bắt đầu đưa vào sử dụng từ mùa hội năm nay sau thời gian dài hứa hẹn. Cáp treo giúp đôi chân đỡ mỏi, nhưng trên thực tế, để có được 4 phút ngồi trong buồng cáp treo, du khách sẽ phải chờ đợi thời gian còn lâu và mệt hơn cả 1 tiếng đồng hồ leo bộ như trước kia. 

Đầu tiên là công đoạn mua vé. "Còn khổ hơn thời bao cấp", anh Quỳnh, một khách đến từ Hà Nội, than thở. To, khỏe, nặng chừng 80 kg, vậy mà anh Quỳnh đã suýt gãy tay khi dại dột thò vào ô cửa phòng bán vé. Bị đè đau, anh Quỳnh đã kêu thật to với hy vọng được ưu tiên mua trước đôi vé cho mẹ già và cô con gái 5 tuổi. Cô bán vé liếc đôi mắt lá răm nhìn anh Quỳnh, sau đó không nói một lời, tiếp tục ngồi nhìn lơ đãng những cánh tay vẫy tới tấp ngoài ô cửa.

Mãi rồi cũng xong. Nhưng xếp hàng để được vào cổng lại là cả vấn đề. Hàng dài người đứng chờ, ai nấy miệng "nam mô" mong cho thời gian qua nhanh. Chiếc cầu thang duy nhất dành cho khách lên tầng vào cáp treo chiều rộng khoảng 1 m, không có cổng, được chặn lại bởi hai bảo vệ. Cứ 15 phút một chuyến, 4 cánh tay ấy mới mở ra cho khách vào. Cũng bởi thế, việc kiểm soát vé ở cổng này chỉ được xem như "làm phép", bởi đội bảo vệ không có nổi biện pháp nào soát vé cho tới gần 300 khách mỗi lượt, chầu chực đứng chờ chỉ để thực hiện mỗi việc là lao thật nhanh ngay khi bảo vệ nới khóa tay. 

Cảnh tượng người người chen chúc, giẫm lên nhau chạy qua cổng soát vé như ong vỡ tổ. Mặc kệ người già, trẻ con, ai nhanh chân vào trước, dù rằng trước hay sau thì rồi cũng sẽ vào tới nơi. Quệt mồ hôi, bà Dần - 60 tuổi - dự định đi chùa Hương lần cuối trước khi mừng thọ và cũng để "thử cáp treo như thế nào", vừa thở vừa nói: "Thế này thà tôi leo bộ còn hơn. Chưa lên đến cáp đã tưởng đứt hơi rồi". Ở bên cạnh, cậu sinh viên Tuấn Anh nhìn bà Dần cười: "Phải chịu thôi bà ơi. Lười leo núi thì chấp nhận đau thương". 

Đoạn đường rẽ vào khu bán vé cáp treo, người đứng chật cứng đến nghẹt thở. 32 toa, 6 người một toa, 4 phút một lượt lên hoặc xuống, mỗi ngày 48 lượt mở cửa, mỗi lượt chừng 200-300 khách, vé khứ hồi dành cho trẻ con 30.000 đồng, còn người lớn là 60.000 đồng, tính nhẩm mỗi ngày cũng khoảng hàng chục nghìn lượt khách có nhu cầu đi cáp treo. Nhìn cảnh hàng nghìn người đứng im một chỗ lắc lư, những du khách định lên động Hương Tích (dù bằng con đường leo bộ cũng vẫn phải đi qua đoạn có cáp) cũng lắc đầu lè lưỡi, quay trở xuống dù con gà và mâm xôi vẫn còn nguyên trong giỏ.

Mất cắp vẫn là chuyện muôn thuở ở những nơi đông người. Khách đang bận giơ hai tay ôm mâm lễ, kẻ cắp phía dưới cứ ung dung móc điện thoại. Chị Bích - quê Bắc Ninh - vừa mới "tậu" được con Nokia láng coóng, trong lúc mải xếp mâm, bị tên ăn trộm thò hẳn tay vào túi áo. Chỉ đến khi bước ra ngoài cửa động, chị Bích mới biết điện thoại đã không cánh mà bay. Dù xung quanh lối đi công an đứng khá đông, nhưng chị vẫn không biết nhờ ai tìm đồ đã mất.

Chùa Hương mỗi năm lại mở hội, và những phật tử vẫn đến dù sau đó không ngớt lời kêu than. 

Bài và ảnh: Lê Bảo

CHÙM ẢNH CHÙA HƯƠNG MÙA LỆ HỘI
Thứ năm, 9/2/2006, 07:30 GMT+7 

Vừa leo vừa thở, miệng niệm nam mô mong tới nơi... là hình ảnh quen thuộc của những phật tử trảy hội chùa Hương. Đôi chân đau buốt, chen chúc đổ mồ hôi, mọi nỗi khổ ấy cũng không ngăn nổi khát khao được sống trong không khí linh thiêng, nơi giao hòa Thiên - Địa - Nhân, của những người con đất Việt.

Đội lễ lên chùa Thiên Trù. 

Nam mô a di đà... cầu cho năm mới phát tài phát lộc. 

Xếp hàng đi cáp treo. "Mẹ ơi bế con cao lên kẻo bẹp". 

Cáp treo thẳng tiến Hương Tích, vừa ngồi vừa... run. 

Động Hương Tích luôn trong tình trạng tắc nghẽn. 

Tranh thủ chợp mắt trước khi tiếp tục lên đường. 

Đò ơ... Mau ra để về nào. 

 

 TVHS