Chùa
Xvay-ton (chùa Xà Tón) tọa lạc ở khóm 3, thị trấn Tri Tôn,
huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang là một trong những ngôi chùa của
đồng bào dân tộc Khmer. Chùa được dựng sơ sài vào thế
kỷ XVII. Đến năm 1896, chùa được xây dựng kiên cố cho
đến nay. Xvay là khỉ, Ton là kéo, tên chùa được người
dân tộc Khmer đặt cho vùng đất ngày trước còn hoang vu,
ít người ở và trên cây nhiều đoàõn khỉ sinh sống. Những
ngày lễ hàng năm ở chùa là: Lễ Cholchonam Thmay (lễ vào năm
mới), lễ Pisatbochia (lễ ơn Phật), lễ Chol cà sa (lễ cấm
cung sư sãi), lễ Đolta (lễ ông bà) và lễ Dâng y (lễ cúng
dường quần áo cho sư sãi)... Chùa được Bộ Văn hóa công
nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.
Chùa
Xà Tón
An
Giang
Chùa
Xà Tón (Xvayton) là một ngôi chùa thờ Phật nổi tiếng (theo
phái tiểu thừa), tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc chùa
tháp của đồng bào Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long, Nam
Bộ. Chùa Xà Tón nằm ngay ở trung tâm huyện lî Tri Tôn (An
Giang).
Đối
với đồng bào Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long và An Giang,
chùa là nơi thờ Phật, là trung tâm văn hóa, nơi gìn giữ
những phong tục, tập quán, kiến trúc, điêu khắc, nghệ thuật
dân tộc cổ truyền; nơi thanh niên và bà con dân tộc Khmer
đến tu học để trở thành người có tri thức, đức hạnh
và chăm chỉ lao động.
Các
vị cao niên người Kher và các vị sư sãi ở đây cho biết,
chùa Xà Tón đã được xây dựng cách đây hơn 200 năm. Lúc
đầu, chùa được dựng bằng gỗ, lợp lá, nền đất. Ngày
xưa vùng Tri Tôn còn hoang vu, rậm rạp, dân cư rất thưa thớt.
Trên những ngọn cây to cao nhiều cành, nhiều lá có từng
đàn khỉ (Xvay) đu vào nhau, nối đuôi nhau mà chuyền đi (ton).
Bà con Khmer dựng chùa thờ Phật ở đây và đặt tên chùa
là Xvayton (biến âm thành Xà Tón cho dễ đọc).
Năm
1896 và 1933 chùa Xà Tón được xây dựng lại bằng gạch ngói,
cột bằng gỗ câm-xe, nền chùa đắp cao 1,8 m đễợc xây
bằng đá xanh. Giống như các chùa Khmer khác ở đồng bằng
sông Cửu Long, chùa Xà Tón cũng theo cùng một quy cách bố
cục và kiến trúc thống nhất. Chính điện chùa Xà Tón nằm
ở trung tâm khu đất của chùa. Chính điện được xây theo
hướng đông-tây có nóc nhọn và hai mái cong gợi hình ảnh
nằm dài uốn cong của rắn thần Naga,
tượng
trưng cho sự bất diệt, dũng mãnh. Mái chính điện được
dựng cao dần theo tam cấp, lợp ngói đỏ, xanh, vàng, trông
rực rỡ dưới nắng. Chung quanh ngôi chính điện là các dãy
tháp, kiểu thức thanh nhã tinh tế, vút dần lên cao, với các
tượng nhỏ chung quanh và trên đỉnh là tượng thần Bayon
bốn mặt bằng đá (thần sáng tạo). Trong các tháp này là
hài cốt đã hỏa táng của các nhà tu hành ở chùa. Phía trước
chùa có hồ lớn trồng hoa sen, hoa súng; bên trái chùa là hàng
dừa trĩu quả và các cây cổ thụ cành là là rủ bóng xuống
hàng tháp. Trong ngôi chính điện có tượng Phật lớn ngồi
trên bệ cao. (Chỉ có một tượng Phật cao gần mái đặt
ở chính điện). Trên các bức tường chung quanh có nhiều
hình vẽ kể lại cuộc đời của Phật và các môn đồ, nhưng
nay đã phai màu. Đằng trước tượng Phật còn có nhiều tượng
nhỏ bằng bạc, bằng gỗ khá đặc sắc. Chính điện là nơi
hành lễ, thuyết pháp, còn nơi học, nơi ở của các vị sư
là những dãy nhà khác, có phần nhỏ hơn nhưng cũng có hai
mái cong gập lại, có nóc nhọn và có hình tễợng thần rắn
Naga.
Hằng
năm ở chùa Xà Tón có 5 ngày hội lớn: Lễ hội Chol Chhnam
Thmay là lễ năm mới vào tháng Tư; lễ Pisát Bôchia là lễ
nhớ ơn Phật; lễ Phật sinh vào rằm tháng Tư âm lịch; lễ
Chol Neasa là lễ cấm ba tháng sư không ra khỏi chùa (từ rằm
tháng Sáu đến rằm tháng Chín âm lịch); lễ Pha Chum Bênh,
còn gọi là Đôn ta là lễ thanh minh cúng ông bà, lễ tỏ lòng
biết ơn tổ tiên; lễ Kà Thận là lễ sắm quần áo cho sư
sãi, sắm vật dụng cho chùa hay cho trường làng. Vào những
ngày đó, bà con Khmer đến chùa lễ Phật rất đông vui.
Những
ngôi chùa Khmer như ngôi chùa Xà Tón với hình tượng rắn
thần Naga - biểu tượng cho sự Bất diệt, với các ngôi tháp
có tượng thần Bayon bốn mặt - thần sáng tạo là những
nét độc đáo, cổ kính của các làng Khmer ở đồng bằng
sông Cửu Long, Nam Bộ.
Nguyễn
Tiến
