Phần
1
Hội
thảo khoa học
300
năm Phật giáo Gia Định - Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh
Mục
đích của cuộc Hội thảo này là một hoạt động nhằm kỷ
niệm 300 năm Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh, và đồng
thời coi năm 1998 là cái mốc để nhìn lại những thành tựu
của công cuộc hoằng hóa đạo pháp, sự trưởng thành của
Giáo hội cũng như những đóng góp của Phật giáo (PG) Gia
Định-Sài Gòn cho đạo, cho đời trong những chặng đường
lịch sử thăng trầm suốt 300 năm qua.
1-
Như chúng ta đã biết, đất Gia Định là đất mới khai phá.
Các Tăng lữ PG đã cùng những lưu dân Thuận-Quảng đến
đây từ buổi đầu khai hoang. Từ những du tăng Thuận-Quảng
vào hoằng hóa ở phương Nam, buổi đầu PG Gia Định như một
nhánh của các tông phái PG ở Trung Bộ để rồi sau đó phát
triển vững mạnh ở Đồng Nai, Gia Định và sau đó, khi Gia
Định-Sài Gòn trở thành xứ đô hộ, trung tâm kinh tế - văn
hóa của cả Nam Bộ thì PG Gia Định-Sài Gòn lại tái hồi
về Đồng Nai, lan tỏa xuống đồng bằng Cửu Long, lên Tây
Ninh... Chính vì vậy, vấn đề lịch sử PG Gia Định-Sài Gòn
cần phải được xem xét trong mối quan hệ với không gian
lịch sử - văn hóa rộng lớn cả Nam Bộ, đặc biệt là mối
quan hệ nguồn gốc với PG Thuận-Quảng, hay rộng hơn là cả
Đàng Trong.
2-
Hệ quả tất yếu của tính chất “đa tộc” của cộng
đồng cư dân Gia Định-Sài Gòn đã dẫn đến tính chất đa
dạng của PG ở vùng đất này. Ngoài các tông phái PG từ
Thuận-Quảng truyền vào, có PG Hoa tông, PG Tiểu thừa Khmer...
Quá trình cộng tồn trong lịch sử có nhiều biến động đã
nảy sinh ra hệ phái mới và các dạng thức tôn giáo tổng
hợp, trong đó giáo thuyết chịu ảnh hưởng sâu sắc của
PG. Nói cách khác, nơi đây đã hội tụ nhiều dòng chảy văn
hóa, ở đó tạo nên một phúc thể phong phú và đa dạng trong
cơ cấu các tông phái - hệ phái PG. Đây là vấn đề khá
nổi bật cần được xét về mặt lịch sử, nội dung và
tính chất của chúng.
3-
Mặt khác, Gia Định-Sài Gòn là một giao điểm động, nên
hầu như các dạng thức văn hóa, tín ngưỡng - trong đó có
PG - luôn có xu hướng biến đổi, cập nhật hóa nên thường
ít khi tồn tại nguyên dạng trong một thời lượng lịch sử
nhất định. Chính vì vậy, ở đây luôn nhạy bén với những
trào lưu cách tân, chấn hưng PG cũng như những tư trào cải
cách xã hội, những quan điểm chính trị tiến bộ và cách
mạng; do vậy, trong lịch sử cũng xuất hiện các xu hướng
có quan điểm khác nhau về đạo và đời, những cuộc tranh
luận trên các cơ quan ngôn luận của các hội, nhóm PG khác
nhau. Đặc điểm này cũng là một vấn đề lý thú cần được
xem xét mổ xẻ hầu đưa ra những đánh giá xác đáng.
4-
PG Gia Định-Sài Gòn, trong những hoàn cảnh lịch sử nhất
định, đã trở thành một “thực thể chính trị”. Các
tổ chức, các phong trào đấu tranh trong suốt thời kỳ chống
thực dân và đế quốc xâm lược đã góp phần trong công
cuộc mưu cầu độc lập cho Tổ quốc. Những thành tích lớn
lao đó là một trong những mặt hoạt động tích cực của
PG Gia Định-Sài Gòn. Đây là cụm đề tài quan trọng của
Hội thảo.
5-
Những thành tích của phong trào đấu tranh bảo vệ đạo pháp
và dân tộc của PG Gia Định-Sài Gòn trong thời cận đại
dường như bắt nguồn từ quan niệm truyền thống kết hợp
viên dung đạo và đời từ thời khai hoang. Lịch sử truyền
thừa PG ở vùng đất này đã để lại cho chúng ta những
dữ liệu về các bậc Tổ đã cùng dân chúng tiến hành cuộc
khai hoang, và cũng có những Thiền sư dấn thân tích cực vì
mục đích lợi lạc quần sanh: đánh cọp, mở đường, xây
cầu... Đây là những “sự tích” hào hùng của thời mở
đất, làm hiện lên lồng lộng những chân dung kỳ vĩ của
buổi đầu PG Gia Định.
6-
Khi thôn làng được thành lập thì chùa làng cũng được tạo
dựng như một trong những thành tố của thiết chế văn hóa
tín ngưỡng của thôn làng : đình - chùa - miễu - võ. Mặt
khác, khi nhà Nguyễn thiết lập thiết chế văn hóa chính thống
- Nho giáo (đền - miếu - đàn - từ) thì không ít chùa cũng
được sắc tứ, tức được liệt vào thiết chế văn hóa
tín ngưỡng có phần “chính thống”. Nói cách khác, đạo
Phật suốt từ buổi đầu đến cuối thế kỷ XIX chiếm một
vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa nói chung của đất
Gia Định. Do vậy, PG đã ảnh hưởng khá lớn đến quan niệm
sống, chuẩn mực đạo đức, và mặt khác là đến phong tục,
tập quán, lễ hội cũng như văn học - nghệ thuật. Thực
tế này đã chỉ ra những thành tựu văn hóa - nghệ thuật
của PG Gia Định-Sài Gòn là một thành tố của văn hóa. Vấn
đề này, ngoài việc xem xét một cách tổng quát còn có thể
tìm hiểu về sự hình thành, quá trình tiến hóa và những
đặc điểm riêng lẻ của từng lãnh vực (kiến trúc, điêu
khắc, hội họa, các hình thức diễn xướng, nghi lễ, âm
nhạc PG...).
Nói
chung, nội dung của cuộc Hội thảo này bao gồm những vấn
đề liên quan đến lịch sử PG, những đóng góp của Tăng
Ni, Phật tử trong công cuộc mở đất và giữ đất ; cũng
như ảnh hưởng PG đối với lịch sử văn hóa 300 năm của
thành phố Hồ Chí Minh.
BAN
TỔ CHỨC
Diễn
văn khai mạc Hội thảo
Kính
thưa...,
Kính
thưa...,
Hôm
nay, chúng ta họp Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo (PG)
Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh trong không khí vui mừng kỷ
niệm 300 năm hình thành và phát triển của Sài Gòn-TP Hồ
Chí Minh và Phật Đản PL 2542. Tôi thay mặt Thành hội PG TP
Hồ Chí Minh gửãi tới quý vị đại biểu, các nhà nghiên
cứu..., lời chào mừng nhiệt liệt và cầu chúc Hội thảo
của chúng ta thành công tốt đẹp.
Tôi
hết sức phấn khởi khi thấy cuộc Hội thảo này được
sự ủng hộ đông đảo của các đại biểu, các nhà khoa
học, chư vị Tăng Ni đã từng lưu tâm đến các lĩnh vực
khác nhau của lịch sử 300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ
Chí Minh. Điều này đã xác định rằng nội dung Hội thảo
của chúng ta là vấn đề đang được nhiều người quan tâm.
Thưa
quý vị đại biểu,
Hội
nghị hôm nay có tiêu đề là “300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP
Hồ Chí Minh” nhằm mục đích là từ thời điểm này, chúng
ta cùng nhau nhìn lại những thành tựu của công cuộc hoằng
hóa đạo pháp, sự trưởng thành của Giáo hội và những
đóng góp của PG Gia Định-Sài Gòn cho đạo, cho đời trong
những chặng đường lịch sử thăng trầm suốt 300 năm qua;
và từ đó, rút ra những bài học quý báu cho tương lai.
Như
chúng ta đã biết, năm 1698, Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh
đã thiết lập chế độ hành chính chính thức ở vùng đất
phương Nam với đơn vị hành chính có tên gọi phủ Gia Định;
về sau, vùng đất Nam Bộ này được gọi là thành Gia Định.
Và đến năm 1832, Gia Định là một trong sáu tỉnh Nam Kỳ
với địa bàn rộng lớn, bao gồm cả tỉnh Long An, Tây Ninh
và thành phố Hồ Chí Minh của chúng ta. Do vậy, gọi Hội
thảo 300 năm PG Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh là cách gọi
chung nhất, mà cụ thể từng vấn đề có thể co giãn chứ
không nhất thiết giới hạn vào không gian địa lý hiện nay
của TP Hồ Chí Minh. Điều này cũng có cơ sở lịch sử của
nó: PG TP Hồ Chí Minh trong những chặng đường lịch sử khác
nhau đều có mối quan hệ hữu cơ với PG Đồng Nai, Tây Ninh,
Bình Dương, Bình Phước cũng như các tỉnh đồng bằng sông
Cửu Long, thậm chí với PG Trung Bộ. Chắc chắn đây là một
vấn đề lý thú mà chúng ta sẽ tiếp nhận được trong hội
thảo này.
Ngoài
vấn đề bối cảnh lịch sử chung của PG TP Hồ Chí Minh nói
trên, chúng tôi hy vọng rằng các vấn đề khác như vấn đề
hoằng hóa và truyền thừa của các tông phái, hệ phái; truyền
thống đấu tranh bảo vệ đạo pháp và dân tộc; những ảnh
hưởng và đóng góp của PG Gia Định-Sài Gòn trong lĩnh vực
văn hóa nghệ thuật, đạo đức và phong hóa được đưa ra
ở Hội thảo khoa học lần này chắc chắn sẽ gợi mở những
phương hướng quan trọng cho việc tiếp tục đi sâu tìm hiểu
về sau này. Nói cách khác, ở Hội thảo này, chúng tôi chỉ
dám mong đạt được những kết quả bước đầu: các vấn
đề đều được xới lên, được đặt ra như một sự khai
mở.
Chúng
tôi hy vọng rằng sau Hội thảo này, sự hợp tác của quý
vị là một việc hết sức quan trọng. Bởi chỉ qua việc
nghiên cứu thấu đáo và khoa học, chúng ta mới có thể giúp
cho việc nhận thức đầy đủ và đúng đắn về quá khứ;
và từ đó, mới phát huy được giá trị của những bài học
truyền thống vì đạo vì đời của 300 năm qua. Nói cách khác,
kết quả của cuộc Hội thảo này là phác thảo của công
trình khoa học 300 năm lịch sử của PG Gia Định-Sài Gòn-TP
Hồ Chí Minh.
Đến
đây, thay mặt Thành hội PG thành phố Hồ Chí Minh, Ban Tổ
chức Hội thảo xin chân thành cám ơn sự hưởng ứng và đóng
góp của các nhà nghiên cứu, quý vị... cho cuộc Hội thảo
này.
Và
bây giờ, cuộc Hội thảo của chúng ta xin được bắt đầu.«
(*)
Do Hòa thượng Thích Trí Quảng, Trưởng ban Trị sự Thành
hội Phật giáo
TP
Hồ Chí Minh, kiêm Trưởng ban Tổ chức, đọc.
LỜI
BẾ MẠC HỘI THẢO (*)
Kính
thưa......,
Kính
thưa......,
Qua
một ngày làm việc hết sức nghiêm túc, Hội thảo 300 năm
Phật giáo (PG) Gia Định-Sài Gòn-TP Hồ Chí Minh của chúng
ta đã kết thúc trong sự hào hứng và thành công tốt đẹp.
Chúng
tôi hết sức vui mừng trước kết quả của cuộc Hội thảo
vì nó đã phần nào tổng kết được những nét cơ bản nhất
của những vấn đề liên quan đến lịch sử PG, những đóng
góp của Tăng Ni, Phật tử trong công cuộc mở đất và giữ
đất, cùng với những đóng góp của PG đối với lịch sử
văn hóa 300 năm của thành phố Hồ Chí Minh.
Hội
thảo đã phác ra một bức tranh toàn cảnh tiến trình của
PG ở vùng đất mới, giúp chúng ta có được một nhận thức
toàn diện về vai trò, vị trí và đặc điểm của đạo Phật
trong 300 năm qua một cách khoa học, có cứ liệu chính xác,
cụ thể.
Tại
Hội thảo này, các tham luận đưa ra những cứ liệu, những
luận chứng có căn cứ xác thực rất lợi ích cho nhiều vấn
đề liên quan đến 300 năm thành phố Hồ Chí Minh. Ở đó,
chúng ta hiểu được rõ hơn về công đức to lớn của chư
vị Tổ, về những nỗ lực đáng khâm phục của Tăng Ni,
Phật tử trong quá khứ đối với đạo, với đời.
Chúng
ta cũng xác định được những cột mốc quan trọng trong lịch
sử hoằng hóa và truyền thừa của các dòng phái PG xưa, cũng
như những đặc điểm riêng của các hệ phái, tổ chức PG
mới ra đời trong thời cận đại.
Hội
thảo cũng chỉ ra những thành tựu văn học nghệ thuật của
PG Gia Định-Sài Gòn cùng với những hoạt động báo chí xuất
bản từ thế kỷ trước đến nay.
Kính
thưa quý vị,
Với
thành quả đạt được của cuộc Hội thảo này, thay mặt
Thành hội PG thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi sẽ tiếp tục
đề ra kế hoạch phát huy những thành quả này trong thời
gian tới, cụ thể:
1-
Tổ chức việc biên soạn hoàn chỉnh bộ lịch sử PG TP Hồ
Chí Minh, nhằm qua đó giáo dục truyền thống vì đạo pháp
và dân tộc trong Tăng Ni, Phật tử.
2-
Tiến hành từng bước việc sưu tầm và thu thập các di vật
văn hóa PG (kinh sách, bản khắc gỗ, pháp khí và các di vật
nghệ thuật PG, tượng cổ v.v...) để tiến tới thành lập
một Bảo tàng Văn hóa PG.
3-
Đồng thời xác định kế hoạch cụ thể cho việc tìm hiểu
sâu hơn về kiến trúc, mỹ thuật, âm nhạc, nghi lễ PG Gia
Định-Sài Gòn trong 300 năm qua, hầu biểu dương những thành
tựu của chư vị tiền bối và qua đó đề ra những phương
hướng thừa kế có cơ sở khoa học hơn.
Nói
chung, qua Hội thảo này, chúng ta nhận thức rằng, trong nỗ
lực thúc đẩy sự phát triển của chúng ta, ngay bây giờ
cũng rất cần thiết là nỗ lực tìm hiểu quá khứ - cái
vốn liếng mà chư vị tôn túc tiền bối đã tạo dựng để
lại cho thế hệ chúng ta.
Rõ
ràng để làm được việc này, cần phải có thời gian và
cần thiết biết bao là sự tiếp tục hỗ trợ và cộng tác
của quý vị. Thành hội chúng tôi luôn mong được quý vị
cộng tác, mách bảo cho những gì mà quý vị thấy là cần
thiết và phải làm.
Sau
cùng, một lần nữa, chúng tôi kính chúc quý vị dồi dào
sức khỏe, đạt được nhiều thành tích trên mọi lĩnh vực
công tác.
Xin
trân trọng kính chào toàn thể Hội nghị.
