-01-
Thương
yêu là thông cảm
Tỳ-khưu
Visuddhicara
Bình
Anson trích dịch
Khi
chúng ta nhận thức được trên thế gian này, nhân loại và
các loài chúng sinh khác đều chịu quá nhiều đau khổ, việc
tối thiểu mà ta có thể làm được khi còn sống là góp phần
vào việc làm giảm bớt nỗi khổ đau ở chung quanh ta.
Có
nhiều người phục vụ nhân loại bằng nhiều cách tuyệt
vời. Họ đã và đang góp phần thiện nguyện cung cấp dịch
vụ an sinh xã hội, trợ giúp người bệnh, người tàn tật,
người nghèo đói, người già, người sắp chết và những
người đang lâm cảnh khó khăn. Tất cả những bậc khai sáng
tôn giáo đều dạy các tín đồ phải làm việc từ thiện.
Trong Phật giáo, chúng ta không tin vào một đấng Tạo hóa
nhưng chúng ta tin vào lòng tốt và giữ giới không sát hại
sinh linh. Chúng ta tin vào luật nghiệp báo nhân quả - làm tốt
thì được tốt và làm xấu thì bị xấu. Do đó, chúng ta
luôn luôn cố gắng tu tập làm điều thiện lành, tránh các
điều bất thiện như sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối,
uống rượu hoặc dùng các chất say. Chúng ta tu tập để đạt
tới mức độ mình làm việc thiện là vì đó là việc thiện,
chứ không phải vì sợ bị đọa xuống địa ngục hoặc vì
muốn được ân thưởng về sau. Chúng ta làm tốt vì ta vui
thích làm tốt, và tự nhiên ta có khuynh hướng làm tốt. Nói
cách khác, chúng ta không còn biết làm gì hơn là làm thiện,
làm tốt. Thiện và ta là một.
Đức
Phật dạy hàng đệ tử phải có lòng từ thiện và quan tâm
đến người khác. Khi dạy về lòng bố thí, Ngài nói bất
cứ một nỗ lực nhỏ nào cũng quý. Ngay cả ném vụn bánh
mì xuống nước để cho cá ăn cũng được Đức Phật khen
ngợi. Một lần nọ, khi vài Tỳ-khưu không chăm sóc một vị
Tỳ-khưu đang bị bệnh kiết lỵ, Đức Phật đã tự tay tắm
rửa cho vị Tỳ-khưu đó và khiển trách các vị kia, nói rằng:
"Ai chăm sóc người bệnh, người ấy chăm sóc Như Lai" (Mahavagga
VIII 26.1-8). Đức Phật khuyến khích các bậc vua chúa nên
cai trị xứ sở với lòng từ ái. Ngài khuyên họ nên diệt
trừ nạn nghèo đói, vì đó là nguyên nhân sinh ra trộm cướp
và các tội ác khác. Vốn là một người yêu chuộng hòa bình,
Đức Phật đã từng đứng ra can gián khi hai bộ tộc có ý
định gây chiến chỉ vì tranh giành một khúc sông. Đức Phật
hỏi: "Cái gì quan trọng hơn - nước sông hay máu người đổ
xuống vì chiến tranh?". Hai bộ tộc nhận ra sự phi lý của
cuộc tranh chấp và quyết định rút quân, không đánh nhau
nữa.
Một
trong những vị vua nhân từ nhất, chịu ảnh hưởng giáo pháp
của Đức Phật, là vua A Dục, trị vì Ấn độ vào thế kỷ
thứ ba trước Tây lịch, khoảng 200 năm sau khi Đức Phật
nhập diệt. Nổi tiếng về lòng nhân đạo, vua A Dục còn
có lòng rộng rãi từ tâm đến cả loài thú. Ngài gửi các
y sĩ đến chữa bệnh cho cả người lẫn thú. Ngài xây nhà
nghỉ cho khách lữ hành, và dưỡng đường cho người nghèo
và người bệnh. Mặc dù là một Phật tử thuần thành, vua
A Dục cũng cho phép dân chúng được tin theo bất cứ đạo
giáo nào và hỗ trợ sự sinh hoạt của mọi giáo phái. Vua
A Dục xem vai trò của mình là một người lãnh đạo nhân
từ, lúc nào cũng mong người dân được thịnh vượng và
hạnh phúc.
Chúng
ta cũng vậy, nếu chúng ta theo lời Phật dạy, ta sẽ có những
hành động tương tự như vua A Dục để làm giảm thiểu sự
đau khổ, mở rộng hòa bình và hạnh phúc. Chính Đức Phật
là một tấm gương tốt đẹp nhất để chúng ta noi theo, vì
Ngài đã dành trọn cuộc đời của mình để dạy cho mọi
người thấy được con đường thoát khổ. Ngài không những
chỉ muốn làm giảm khổ mà Ngài còn chỉ dạy con đường
đưa đến diệt khổ một cách rốt ráo. Sau khi chứng ngộ,
Ngài dùng trọn 45 năm còn lại của đời mình để dạy chúng
ta cách thức diệt khổ. Ngài dạy con đường tỉnh giác.
Đức
Phật nhận ra rằng chỉ bằng cách tu tập thật rốt ráo thì
người ta mới có thể diệt khổ. Mặc dù việc săn sóc người
đau ốm, chữa lành bệnh tật, cung cấp thực phẩm và giúp
đỡ vật chất cho người bần hàn là một phần của việc
cứu khổ, nhưng đó chỉ là chữa những triệu chứng. Đức
Phật muốn tìm một sự chữa trị dứt hoàn toàn cơn
bệnh khổ. Do đó, Ngài suy nghiệm toàn bộ vấn đề sinh và
tử. Để giải quyết vấn đề ở tận gốc rễ của nó,
Ngài thấy chúng ta cần phải hay đổi tâm thức một cách
rốt ráo. Sự đau khổ chủ yếu là do nơi tâm. Khi một người
bị đau đớn về thể xác, người đó thường phản ứng
bằng sự buồn rầu, sợ hãi và chán nản. Nhưng Đức Phật
nói nếu là một người biết hành thiền thì người đó có
thể chịu đuợc cơn đau thể xác mà không bị đau về tinh
thần. "Thân có đau, nhưng đừng để tâm đau theo", Ngài
dạy như thế. Nói cách khác, người ấy không phản ứng với
cơn đau bằng sự buồn rầu, lo âu, chán nản, oán ghét, sân
hận, v.v. Ngược lại, người ấy phản ứng với một tâm
an định và bình thản. Người ấy vẫn vui vẻ và còn có
thể an ủi khuyến khích những người khác nữa.
Vấn
đề chủ yếu là do ở Tâm. Nếu chúng ta loại trừ được
tham, sân, si ra khỏi tâm thức mình, chúng ta có thể hoàn toàn
chế ngự và tiêu diệt được sự khổ não về tinh thần,
như băn khoăn và lo lắng, sầu não và than van. Ta phải thừa
nhận rằng đau đớn thể chất là điều không thể tránh
khỏi khi ta còn hiện hữu với cái thân xác này. Tất cả
chúng ta đều biết sự thật là không ai có thể thoát khỏi
già lão, bệnh hoạn, tử vong. Nhưng Đức Phật nói một khi
tâm chúng ta được thanh tịnh, không còn mọi bợn nhơ của
tham, sân, si, thì cơn đau thể xác không còn làm ta sợ hãi
nữa. Không gì lay chuyển ta được nữa. Không gì làm ta tức
bực được nữa, dù đó là cơn đau đớn kịch liệt của
những loại bệnh nan y. Tâm ta có thể vẫn giữ điềm nhiên.
Vì vậy, có lần ngài Anuruddha (A-nậu-lâu-đà), một vị đại
đệ tử của Đức Phật, được hỏi là làm sao ngài có thể
giữ sự an nhiên khi bị bệnh nặng, ngài trả lời rằng đó
là vì ngài đã làm chủ được tâm của mình qua việc hành
thiền giác niệm do Đức Phật dạy.
Ngoài
ra, Đức Phật cũng dạy là nếu người nào đã đạt đến
mức độ diệt được tham, sân, si, thì sẽ không còn phải
tái sinh nữa. Khi người ấy chết, đó là kiếp cuối của
bậc thánh A-la-hán. Người ấy đã đạt đến trạng thái
Niết Bàn an lạc, vô sinh. Vì không còn tái sinh, người ấy
không còn phải trải qua cảnh lão, bệnh, tử. Đức Phật
nói, đó mới là diệt khổ.
Giảm
thiểu phiền khổ
Trên
con đường nỗ lực tinh tấn chấm dứt hoàn toàn sự khổ,
chúng ta nên giúp cứu khổ bằng mọi cách trong khả năng của
mình. Thế gian này không thiếu gì những cảnh khổ ải. Con
người gánh chịu khổ não qua nhiều cách khác nhau. Khi đọc
tin tức trên báo chí, ta thấy cái khổ ở mọi nơi. Người
ta cãi nhau, đánh nhau, giết nhau, cướp bóc, dối trá, lừa
đảo, và gây khổ cho nhau bằng đủ mọi cách. Chúng ta làm
khổ cho nhau, do sự mê muội của chúng ta. Ngoài ra, còn biết
bao thiên tai, tai nạn, rủi ro, đói khát, bệnh tật. Và cảnh
lão, bệnh, tử luôn luôn theo sát chúng ta từng bước.
Thực
thế, thế gian này tràn đầy khổ ải. Tại sao chúng ta lại
đổ thêm khổ ải vào đó? Tại sao chúng ta không chịu dấn
thân, giúp làm giảm bớt khổ ải? Ngay cả nếu không làm
được nhiều, chúng ta cũng có thể làm được chút ít. Mọi
nỗ lực, dù lớn dù nhỏ, đều tốt cả. Như là có người
đã nói: "Không có sự sai lầm nào lớn hơn sự sai lầm
là mình không chịu làm gì cả bởi vì nghĩ rằng mình chỉ
có thể làm được quá ít". Mỗi chúng ta đều có thể
làm được một chút ít gì đó, tùy theo hoàn cảnh và khả
năng của mình. Trước hết, chúng ta có thể bắt đầu bằng
cách ăn ở, cư xử tử tế hơn. Chúng ta có thể kiểm soát
cơn giận của chúng ta. Mỗi khi giận dữ, chúng ta gây khổ
não cho chính mình và người khác. Nhưng nếu chúng ta kiểm
soát được sự giận dữ và nuôi dưỡng lòng bao dung và nhẫn
nại, tình thương và từ tâm, chúng ta trở thành những người
tử tế hơn, và điều đó sẽ giúp mang niềm vui và hạnh
phúc đến cho người khác.
Nói
cách khác, chúng ta bắt đầu bằng cách thanh tịnh tâm, trừ
khử mầm mống bất thiện và tiêu cực của tham, sân, si.
Dựa vào khả năng kiểm soát được các trạng thái bất thiện
này, chúng ta phát triển tình thương và tâm từ. Chúng ta trở
nên tử tế hơn trong quan hệ với những người chung quanh.
Chúng ta nói chuyện một cách thương yêu và dịu dàng hơn,
và tránh những lời cộc cằn lỗ mãng, châm biếm mỉa mai.
Chúng ta trở nên quan tâm nhiều hơn về sự an vui của người
khác. Nếu chỉ biết lo cho chính quyền lợi của mình thì
chúng ta sẽ không thể mở rộng lòng thương yêu. Muốn có
tình thương yêu, chúng ta phải biết quan tâm đến người
khác, chứ không phải chỉ riêng có bản thân mình. Vì vậy,
chúng ta phải tự hỏi, mình có thương yêu đủ chưa? Mình
có quan tâm đủ chưa? Nếu chưa, thì chúng ta chưa thể làm
gì để giảm bớt sự khổ. Bởi chính từ tình thương yêu
thật sự mà chúng ta mới có những hành động cụ thể.
Mỗi
người chúng ta đóng góp theo cách riêng của mình, theo bất
cứ cách thức nào mà mình biết. Chẳng hạn, chúng ta có thể
đóng góp bằng cách chia sẻ kiến thức về Phật Pháp mà
mình biết, cho dù sự hiểu biết của mình còn rất hạn chế.
Ta có thể khuyến khích mọi người hành thiền và hướng
dẫn họ chút ít trên đường tu học. Ta có thể kêu gọi
mọi người thương yêu, quan tâm đến nhau hơn, tử tế và
kiên nhẫn với nhau hơn, v.v. Dĩ nhiên chúng ta không hoàn toàn,
và có những lúc, chúng ta không làm tròn vai trò của mình.
Có câu tục ngữ nói rất đúng, rằng: "Nói thì dễ, nhưng
làm được lời mình nói thì rất khó". Vì vậy, ta cũng
nên là người đầu tiên đứng ra nhìn nhận những nhược
điểm của mình và chấp nhận sửa sai. Chúng ta thường có
tác ý tốt và không có ý định hại ai. Nhưng do sự sơ hở,
kiêu căng, thiếu hiểu biết, thiếu nhẫn nại, thiếu bao dung,
v.v., chúng ta có thể làm khổ phiền người khác, cho dù chúng
ta có ý định tốt. Nhưng một người có tâm hồn cao thượng
sẽ thông cảm và tha thứ cho ta. Khả năng tha thứ là một
đức tính tuyệt vời, vì vậy mới có câu: "Lầm lỗi là
người, tha thứ là thánh".
Bạn
cứ sẵn sàng cống hiến, đóng góp, bố thí, và chỉ có bạn
mới biết cách nào mình có thể đóng góp hay nhất, tốt nhất.
Mỗi người chúng ta đều có sở trường, tài nghệ và năng
khiếu khác nhau. Điều kiện và hoàn cảnh mỗi người một
khác, cho nên chúng ta đóng góp theo cách thức riêng của mình,
tùy theo điều kiện và căn duyên của mình. Điều quan trọng
là ta có cố gắng, ta làm theo khả năng của mình. Bất cứ
một đóng góp nhỏ nhặt nào cũng tốt, và sau một thời gian
thì ta sẽ nhận ra rằng mình đã làm được khá nhiều việc.
Và đó là dịp để ta hoan hỉ. Dĩ nhiên điều đó không có
nghĩa là ta nên ngừng nghỉ trên sự hoan hỉ đó. Còn rất
nhiều việc phải làm, cho nên ta phải tiếp tục nỗ lực,
tiếp tục tinh tấn thêm.
Thương
yêu là thông cảm
Muốn
chết lành, chúng ta phải sống tốt. Nếu đã sống tốt thì
chúng ta có thể chết lành, không hối tiếc. Chúng ta ra đi
bình an, hài lòng rằng mình đã làm tất cả những gì mình
có thể làm được, rằng trong đời mình đã chia sẻ sự
cảm thông và hạnh phúc, rằng mình đã sống theo những nguyên
tắc của mình dựa trên tình yêu thương của tâm từ.
Thương
yêu là thông cảm. Tình thương yêu không phán xét hay lên án.
Tình thương yêu lắng nghe và thông hiểu. Tình thương yêu
quan tâm và có thiện cảm. Tình thương yêu chấp nhận và
tha thứ. Tình thương yêu không có ranh giới. Tình thương yêu
không phân biệt, không nói: Tôi theo Nam tông, anh theo Bắc tông
hoặc Mật tông. Tình thương yêu không nói: Tôi theo Phật giáo
còn anh theo Thiên chúa giáo, Hồi giáo, hoặc Ấn độ giáo.
Hoặc tôi là người Hoa, chị là người Mã lai, ông kia là
người Ấn, bà nọ là người Âu. Hoặc tôi là người Đông
phương, còn anh là người Tây phương; hoặc tôi là người
Mã lai, anh là người Nhật, chị là người Mỹ, người Miến,
người Thái, v.v.
Tình
thương yêu vượt qua mọi rào cản. Tình thương yêu thấy
và cảm nhận được chúng ta đều cùng một giống, đó là
nhân loại. Nước mắt chúng ta đều như nhau, chúng đều mặn,
và máu chúng ta đều đỏ. Khi đã có tình thương yêu và từ
tâm, chúng ta có thể thông cảm với người khác. Chúng ta
thấy rằng mình cùng đi trên một con thuyền trong cơn sóng
gió biển cả cuộc đời. Chúng ta là bạn khổ đồng hành
trong biển trầm luân, cái vòng sinh tử luân hồi trong cõi
Ta-bà. Chúng ta là anh chị em lẫn nhau qua nhiều đời, nhiều
kiếp.
Một
khi chúng ta đã thấy và cảm nhận điều này, mọi rào cản
về chủng tộc, tôn giáo, văn hóa, phong tục tập quán, v.v.
sẽ sụp đổ. Chúng ta mở rộng cánh tay với trái tim yêu
thương thuần tịnh. Chúng ta hiểu và cảm nhận được cái
khổ của người khác. Tâm từ bao trùm thân ta. Trong lời nói
hoặc hành động của chúng ta, người khác cảm nhận được
tình thương yêu và tâm từ này. Nó làm an dịu và chữa lành
khổ ải của mọi người. Nó góp phần vào nền hòa bình
và sự cảm thông trên thế giới.
Chuyện
con bọ cạp
Tình
thương yêu đi đôi với tâm từ. Khi có được một trái tim
thương yêu, tâm từ sẽ nổi lên dễ dàng trong ta. Mỗi lần
thấy một người chịu khổ, ta tự cảm thấy mình cần phải
làm điều gì đó để giúp giảm sự khổ cho người ấy.
Tâm từ tạo ra một đức tính muốn loại trừ hết mọi sự
khổ. Chúng ta có thể nhận ra ngay điều đó, khi ta có hành
động tức thời để chấm dứt hoặc giảm bớt nỗi khổ
của một người nào.
Câu
chuyện sau đây sẽ giúp hiểu rõ hơn: Một người nọ thấy
con bọ cạp sắp chết đuối trong một vũng nước. Tự nhiên
muốn cứu giúp nó, ông ta nhanh nhẹn đưa tay ra vớt con bọ
cạp khỏi vũng nước, đặt nó xuống chỗ khô ráo. Con bọ
cạp liền chích ông ta. Vì muốn qua đường, nó đi tiếp và
lại lọt vào vũng nước. Thấy nó sắp chết đuối, người
đàn ông vớt nó lên lần thứ hai và lại bị nó chích nữa.
Một người khác bên đường thấy vậy bèn nói: "Tại sao
ông dại quá vậy? Bây giờ ông bị chích chẳng những một
lần mà đến hai lần! Thật là điên rồ khi phải cứu vớt
một con bọ cạp!" Người đàn ông trả lời: "Thưa ông, tôi
không thể không làm được. Ông thấy không, bản tính của
con bọ cạp là chích. Còn bản tính của tôi là cứu. Tôi
không thể làm gì khác hơn là cứu con bọ cạp."
Người
đàn ông nọ có lẽ nên dùng trí khôn và lấy một que cây
để vớt con bọ cạp. Nhưng có thể ông ta nghĩ rằng mình
có thể vớt nó bằng tay với một cách nào đó để khỏi
bị chích. Hoặc ông ta có thể nghĩ rằng một con bọ cạp
trong cơn hoạn nạn như vậy sẽ không chích mình. Trong bất
cứ trường hợp nào, bài học của câu chuyện này là phản
ứng tức thời của người đàn ông muốn cứu một sinh mạng
khác, dù đó chỉ là một loại côn trùng. Nó cũng cho thấy
người này có tâm từ cao quý đến độ cho dù mình chỉ nhận
sự vô ơn của người mình giúp, điều đó cũng không sao.
Đức tính của ông ta là lòng giúp đỡ, và nếu phải giúp
nữa thì ông cũng làm. Ông ta không biết ghi giữ trong lòng
một sự cay đắng thù hận nào.
Do
đó, lòng từ ái là ngôn ngữ của con tim. Khi có được tình
thương yêu và lòng từ ái thúc đẩy, chúng ta sẵn sàng giúp
đỡ người khác, bất kể màu da, tôn giáo, quốc tịch. Khi
đã có từ tâm thì việc xác định màu da, tín ngưỡng v.v.
trở thành thứ yếu, không còn quan trọng nữa.
Nếu
cố gắng nuôi dưỡng loại tình thương yêu và từ tâm như
vậy, khi đến lúc chết, chúng ta sẽ ra đi một cách bình
an, thanh thản. Ngay cả nếu chưa thành công một trăm phần
trăm trong nỗ lực thương yêu toàn hảo, chúng ta vẫn có thể
vui sướng và hài lòng là mình đã cố gắng hết sức. Và
chắc chắn là chúng ta đã thành công trong một mức độ nào
đó.
Ngũ
giới
Nếu
chúng ta đã cố gắng nuôi dưỡng loại tình thương yêu như
vậy, thì việc giữ năm giới sẽ không phải là quá khó.
Khi giữ trọn vẹn năm giới này - không sát sinh, trộm cắp,
tà dâm, nói dối, uống rượu hoặc dùng các chất say - ta
mang hạnh phúc và sự an toàn đến người khác. Bằng cách
nào? Là vì không ai phải lo sợ về chúng ta. Họ không phải
sợ hãi, e ngại; trái lại, họ cảm thấy rất an toàn và
thoải mái khi gần gũi chúng ta. Họ cảm thấy an tâm là chúng
ta không làm hại họ, cướp của, hoặc lừa dối họ. Chúng
ta không dan díu với vợ hay chồng của họ. Chúng ta không
nói dối với họ. Hơn nữa, nếu chúng ta không uống rượu,
họ không phải lo lắng về chuyện con cái họ có thể bắt
chước thói uống rượu của chúng ta. Họ cảm thấy có thể
tin tưởng chúng ta vì chúng ta không uống rượu say sưa. Chúng
ta sùng đạo và thực hành con đường thiện lành, ngay thẳng.
Chúng ta là những người vô hại. Người nào còn ham muốn
thú vui với cảm giác mạnh có thể nghĩ rằng chúng ta có
một cuộc đời nhàm chán, và chúng ta là người điên rồ,
ngu dại. Nhưng điều đó không quan trọng. Chúng ta vui vẻ
chấp nhận con người của mình. Và người nào có sự hiểu
biết minh triết sẽ ngợi khen chúng ta.
Vậy
thì việc chúng ta giữ năm giới là điều tốt. Hơn nữa,
ta còn thực hành lòng bố thí rộng rãi và tử tế. Ta quan
tâm và chia sẻ những gì chúng ta có thể cung hiến. Ta cố
gắng tăng trưởng sự giác niệm mà Đức Phật đã dạy,
tinh tấn sống một cuộc đời trong tỉnh giác. Ta hành thiền
để hiểu rõ hơn về bản chất của sự hiện hữu, về những
đặc tính vô thường, khổ và vô ngã của đời sống. Cho
nên, khi đã làm hết mọi việc đó - trong đạo Phật gọi
là bố thí, trì giới, tham thiền, khi đã sống một cuộc
đời tốt đẹp, ta còn gì để sợ khi chết? Ta còn gì để
ân hận?
*
Chính
vì vậy, muốn có một cái chết tốt thì phải có một cuộc
sống tốt. Và khi đã sống đẹp, ta có thể chết đẹp. Ta
ra đi bình an, hài lòng rằng mình đã làm tất cả những gì
mình có thể làm được. Chúng ta có thể còn phạm vài lỗi
lầm trong cuộc sống. Nhưng có mấy ai sống mà không phạm
lỗi lầm? Là phàm nhân chưa giác ngộ, ta có thể đã làm
một số việc sai quấy. Điều đó dễ hiểu, vì không ai hoàn
toàn cả. Nhưng điều quan trọng là một khi nhận ra những
sai lầm đó, ta bắt đầu vun trồng tình thương yêu và từ
tâm, bắt đầu gìn giữ giới hạnh và thanh lọc tâm thức
của mình. Ta vui sướng vì mình còn có đủ thì giờ và cơ
duyên để chuyển sang con đường đúng đắn của Chánh Pháp,
đưa đến giải thoát tối hậu. Như người ta thường nói:
"Thà
trễ còn hơn không". Chúng ta có thể đến nơi đó có phần
chậm trễ hơn nhiều người khác, nhưng ít ra, ta vẫn có thể
tiến đến đó được.
(Trích
dịch: "Loving And Dying",
Bhikkhu
Visuddhicara)
