Vô
ngã và pháp hành thiền
Ðại
đức Bodhesakho
Lời
giới thiệu: Sau đây là một bài phỏng vấn Ðại đức Bodhesakho,
một tu sĩ Mỹ, cộng tác viên Hội Xuất Bản Phật Giáo (Buddhist
Publication Society), do đài phát thanh Tích Lan thực hiện năm
1986.
-----*-----
Hỏi:
Chúng tôi rất hân hạnh được Ðại đức Bodhesakho, một
vị tăng sĩ người Mỹ, tham dự vào cuộc phỏng vấn hôm
nay. Kính thưa Ðại đức, Thầy đã xuất gia, tu học trong
hơn 5 năm qua, và Thầy đã có nhiều quan tâm trong các lĩnh
vực học tập, hành trì, và truyền giảng các lời dạy của
Ðức Phật. Một trong những chủ đề quan trọng và sâu sắc
nhất của Ðạo Phật là giáo thuyết Vô Ngã, mà người phương
Tây thường cảm thấy rất khó thông hiểu cho tường tận.
Thưa Ðại đức, tại sao như thế?
Ðáp:
Trước hết, tôi nghĩ rằng bất cứ người nào tìm kiếm
một lời giải thích cho Vô Ngã cũng đều tìm cách áp đặt
giáo thuyết nầy vào những nhu cầu và tham muốn của họ,
cho dù lời giải thích đó có đúng với Phật Pháp hay không.
Con người luôn luôn tìm kiếm lời giải đáp cho các câu hỏi,
luôn luôn tìm kiếm phương cách giải quyết cho mọi tình huống.
Sự kiện nầy không phải chỉ xảy ra trong thời đại bây
giờ mà cũng không phải chỉ riêng cho người Âu Mỹ, nó xảy
ra trong mọi thời và cho mọi người. Con người lúc nào cũng
tìm kiếm câu trả lời cho mọi câu hỏi.
Bây
giờ, nếu có người nào đến với Ðạo Phật, họ được
cho biết Ðức Phật dạy rằng dù họ có hoài công tìm kiếm,
họ sẽ không bao giờ tìm thấy bản ngã hoặc những gì đưa
đến tự ngã. Và họ sẽ tìm một lời giải thích nào đó
mà họ có thể hiểu được trong khung kiến thức của họ.
Từ đó, vì lời dạy của Ðức Phật hoàn toàn khác hẳn
những gì mà các người phương Tây đã từng quen thuộc, họ
sẽ tìm cách biến cải Phật Pháp để lồng vào trong khung
kiến thức của họ.
Thật
ra, điều họ cần phải học tập là không biến cải Phật
Pháp để thích nghi với cái nhìn chủ quan của họ, mà ngược
lại, họ phải biến cải cái nhìn của mình để thích nghi
với Phật Pháp. Ðây là Tín hạnh, Saddha - lòng tin, có
nghĩa là đưa mình vào Phật Pháp mặc dù Phật Pháp có thể
trái ngược lại những định kiến của mình về bản thể
của sự vật. Ðiều này có nghĩa là chúng ta, thay vì tìm
lời giải đáp, chúng ta cần phải tự hỏi là tại sao chúng
ta lại có nhu cầu để đặt các câu hỏi đó. Ðây là những
gì Ðức Phật đã dạy, là chúng ta phải cần phải khám nghiệm
tự thân.
Khi
chúng ta thấy được nhu cầu để đặt câu hỏi, chúng ta
phải tìm cho ra cội rễ của nhu cầu đó và những động
lực nào để khởi sinh nhu cầu đó. Khi chúng ta chú tâm vào
câu hỏi thay vì vào câu giải đáp, chúng ta thật sự hành
trì lời Phật dạy.
Hỏi:
Về thuyết Vô Ngã, thuyết nầy hầu như đã được nhiều
triết gia và khoa học gia chấp nhận, ở phương Ðông lẫn
phương Tây, rằng không có một cái gì có thể trường tồn
vĩnh viễn, không thay đổi trong cõi đời nầy. Tất cả đều
là những con xoáy của năng lượng. Các nhà vật lý học cho
rằng nguyên tử được cấu tạo bởi những proton, electron,
neutron, positron, rồi tối hậu, họ cho rằng đó chỉ là tập
hợp các lượn sóng. Một cách triết lý, những nhà khoa học
nổi danh như các ông Newton hoặc Einstein đều công nhận rằng
tất cả mọi sự vật đều đang thay đổi. Thế nhưng, khi
trở về bình diện luân lý và đạo đức của Ðạo Phật,
đây là một vấn đề rất quan trọng trong những lời dạy
của Ðức Phật, tại sao con người lúc nào cũng khư khư bám
thủ vào sự vật? Những người Phật tử thông thường đều
biết vạn vật là vô thường, nhưng họ lại không áp dụng
được điều đó vào trong đời sống gia đình và trong xã
hội. Xin Ðại đức cho biết nguyên do tại sao như thế?
Ðáp:
Dĩ nhiên là họ tưởng rằng các sự vật đó sẽ tồn tại
mãi mãi! Nếu ông nhìn vào lối sống của họ, ông sẽ thấy
tư tưởng đó nằm sâu trong đời sống của họ. Thế nhưng,
khi bảo họ rằng mọi sự vật không thể tồn tại mãi mãi,
chắc chắn là họ không thể phủ nhận được. Chỉ cần
nhìn chung quanh thì họ sẽ thấy ngay sự đổi thay của vạn
vật. Có những sự vật thay đổi nhanh chóng, có những sự
vật thay đổi từ từ chậm chạp, nhưng không chóng thì chày,
mọi vật đều thay đổi. Con người sinh ra, lớn lên, trưởng
thành, rồi già yếu. Ngay cả mặt đất này cũng đang thay
đổi. Những người bị tai nạn về động đất, bão lụt,
đất lở, v.v. đều thấy được điều đó. Cho nên, chúng
ta không nên đặt niềm tin vào sự tồn tại trường cửu
của bất cứ một sự vật nào.
Ngày
nay, nhiều nhà khoa học cố gắng tìm hiểu giáo thuyết nầy,
học thuyết nọ, và họ cho rằng thuyết nầy hay thuyết kia
có những điểm tương đồng với Ðạo Phật. Họ nói rằng:
"Vâng, chúng tôi không thể tìm được một cái gì có thể
gọi là linh hồn, bằng cách này hay cách khác." Thế nhưng,
họ lại không chịu quan sát ngay chính họ. Họ đang tìm kiếm
các câu trả lời, nhưng họ không chịu nhìn thẳng vào câu
hỏi! Lý do họ không tìm ra được một cái gì để gọi là
"bản ngã", không phải là vì họ không nghiên cứu tường
tận, mà là vì họ không chịu thực hành thiền quán, họ
không chịu quay nhìn vào bên trong. Bây giờ, nếu họ cố gắng
nhìn vào bên trong, họ cũng sẽ không tìm ra được một cái
gì có thể gọi là "bản ngã", nhưng sự thông hiểu nầy đòi
hỏi một thái độ hoàn toàn khác hẳn, một cái nhìn khác
hẳn, để thực hiện công tác nghiên cứu, khảo sát đó.
Ðể
làm được điều trên, chúng ta cần phải biết rõ nhu cầu
tại sao chúng phải tìm kiếm một cái "ngã". Ðó không phải
chỉ là một câu hỏi lý luận, "Có hoặc không có một cái
gì gọi là Ngã?", nhưng thật ra, chúng ta phải tự hỏi rằng
tại sao người ta thấy có nhu cầu để đặt ra câu hỏi đó,
để đặt ra một danh xưng, dù cho đó là Thượng đế, là
linh hồn, là bản ngã, là một tên gọi nào đó, để rồi
nếu họ không tìm ra được cái đó, chẳng những họ không
thỏa mãn với câu trả lời phủ định, mà rồi trong thâm
tâm họ cũng cảm thấy bất an! Họ có thể che giấu nỗi
bất an đó bằng nhiều phương cách giải trí, chẳng hạn
như xem hát, nghe nhạc, xem ti-vi, hoặc đi ngủ, hoặc một cách
nào khác. Nhưng rồi, họ vẫn cảm thấy chán nản, căng thẳng,
và lo sợ. Ðây là một trong những vấn nạn nghiêm trọng
trong xã hội tân tiến ngày nay, và cũng đã từng được đem
ra thảo luận rất thường xuyên trong các xã hội cổ xưa.
Con người lúc nào cũng cảm thấy căng thẳng, lo âu, thiếu
thốn, bởi vì họ lúc nào cũng hoài công tìm kiếm một cách
vô vọng.
Hỏi:
Thưa Ðại đức, Thầy vừa nói là có nhiều căng thẳng và
lo âu trong xã hội ngày nay. Con người sống bận rộn, vội
vàng, vì đời sống bây giờ đang biến chuyển với một tốc
độ cực nhanh. Nhìn quanh, chúng ta thấy các xáo trộn, thay
đổi nghiêm trọng đang xảy ra từng giờ phút, và con người
không có đủ nghị lực và sức mạnh tâm linh để đương
đầu với các sự thay đổi nầy. Có người cho rằng trong
thời Ðức Phật còn tại thế, đời sống bình an và định
tĩnh hơn. Thầy nghĩ như thế nào?
Ðáp:
Không hẳn như thế đâu! Theo tôi, chúng ta không thể kết
án thời đại của chúng ta hiện nay là xấu tệ hơn những
thời đại ngày xưa. Ðọc lại các tài liệu lịch sử thì
chúng ta sẽ thấy được điều nầy. Ngày xưa, triết gia Plato
của phương Tây đã từng than thở là thời đại của ông
không còn biết kính trọng người già và nhiều tệ đoan hơn
các thế hệ trước. Nếu chúng ta đọc lại những sự kiện
ghi trong tạng Luật của hệ Pali, chúng ta thấy ngay trong thời
Ðức Phật cũng có các thầy Tỳ khưu và cư sĩ có những
hành động rất đáng chê, đáng trách. Cho nên, con người
trong thời nào cũng như vậy cả, vấn đề thiếu nghị lực
và đạo đức tinh thần không phải chỉ đặc biệt có riêng
trong thời đại của chúng ta.
Thời
đại nào cũng thế, bây giờ cũng như ngày xưa, xã hội có
nhiều cám dỗ và con người thường tìm kiếm những gì có
thể thụ hưởng ngay tức khắc mà không chịu làm những gì
để tạo ra một hậu quả vững bền. Họ chọn lối sống
để làm thỏa mãn các giác quan, các cảm tính nhất thời,
và họ không thích làm những điều khó để tạo an định
trong tâm thức, để thanh lọc tâm ý, để thoát ra mọi ràng
buộc của tham dục. Bởi vì, cần phải có một nỗ lực lớn
để làm được như thế, còn chạy theo nhục dục ngũ trần
và làm thỏa mãn chúng thì dễ dàng và nhanh chóng hơn. Họ
lúc nào cũng muốn có một đời sống dễ dãi, lười biếng,
hưởng thụ.
Hỏi:
Tuy nhiên, sự thật hiển nhiên là khác với thời của Ðức
Phật, đời sống ngày nay đang chuyển biến một cách nhanh
chóng, thay đổi rất nhanh. Các thay đổi về công nghệ và
kỹ thuật đang có một tác động rất mạnh vào đời sống
của con người, và do đó, họ cảm thấy rất khó giữ được
một sự an bình trong tâm thức. Thầy có nghĩ rằng hành thiền
có thể sẽ giúp những người nầy gìn giữ sự thăng bằng
và bình thản trong tâm được không?
Ðáp:
Trong Tương Ưng Bộ Kinh, Ðức Phật dạy rằng: "Tâm ý nầy
sinh trong một dạng và diệt trong một dạng khác". Có nghĩa
là ngay trong thời đó, Ngài đã tuyên bố rằng tâm ý chúng
ta thay đổi cực nhanh, ngày xưa cũng như ngày nay. Cảnh vật
ngoại vi không thay đổi nhanh như thế! Tuy nhiên đó không
phải là vấn đề, bởi vì thật ra, con người không quan tâm
đến sự thay đổi. Ðôi khi, chúng ta còn muốn có thay đổi
xảy ra cho nhanh, nhất là khi ta phải đối đầu với những
cảnh khó chịu, bực dọc, ta lại muốn nó biến mất đi,
càng nhanh càng tốt.
Ðiều
làm ta lo ngại, bực dọc là sự bất định của
đổi thay, rằng sự vật có thể thay đổi bất lợi cho ta
trong bất cứ lúc nào. Ðiều đó làm cho ta lo sợ và căng
thẳng! Cho dù sự vật thay đổi nhanh hoặc chậm, chúng ta
đều lo sợ rằng nó sẽ thay đổi thành mức độ xấu tệ
hơn, bất lợi cho ta hơn. Ðó là vì lòng tham thủ, và từ
đó sinh ra sự sợ hãi, bất an. Ðối với vị A-la-hán, các
vị đã nhập dòng Thánh giải thoát, các vị đó cũng phải
đối đầu với những thay đổi trong cuộc đời. Tuy nhiên,
vì các vị ấy không còn lòng tham thủ, các vị không còn
lo âu, sợ sệt nữa, và từ đó không còn hoạn khổ.
Hỏi:
Trở lại vấn đề hành Thiền. Ngày nay, pháp hành Thiền của
Ðạo Phật đã được nhiều người biết đến và có nhiều
chú tâm, nhất là ở các nước Âu Mỹ. Có lẽ đó là vì
con người đang có nhiều căng thẳng trong đời sống hiện
đại và bị nhiều ảnh hưởng của các phương tiện truyền
thông đại chúng. Chúng ta thường xuyên bị cám dỗ bởi các
quảng cáo thương mại, những kích động ngũ dục qua truyền
hình, truyền thanh, sách báo, hình ảnh, v.v. Những điều nầy
không xảy ra trong thời Ðức Phật, 2500 năm trước. Vì bị
kích động như thế, tâm thức con người ngày nay bị xáo
trộn quá nhiều, rất khó mà tập trung, lắng đọng, và an
dịu. Hành Thiền có giúp được gì không?
Ðáp:
Ngày nay, con người có rất nhiều phương tiện để giúp chạy
trốn thực tại hơn ngày xưa, và vì thế, họ đã quen lối
chạy trốn những sự kiện thực tế hiện hữu trong chính
họ. Khi họ thử quay về nhìn lại thực tại, họ cảm thấy
không được nhiều lợi lạc như thời xưa. Con người thời
xưa không có nhiều phương tiện giải trí để giúp họ chạy
trốn sự thật, cho nên họ không còn chọn lựa nào khác ngoài
cách phải duy trì một sự tỉnh giác để nhìn vào sự hiện
hữu của chính họ.
Tương
tự như vậy, nếu như họ tìm đến pháp hành Thiền, họ
có thể sẽ cảm thấy thất vọng vì nó không có vẻ gì hấp
dẫn hay kích thích. Hành Thiền có một ý nghĩa đơn giản
là tập nỗ lực trực diện với sự hiện hữu của chính
mình, sống trong hiện tại, không để mình bị cám dỗ bởi
ngoại cảnh, và giúp mình nhìn sự vật như thật, thay vì
nhìn qua các ánh đèn màu rực rỡ, giả tạo. Một người
nếu đã quen với những gì hấp dẫn rực rỡ thì ắt hẳn
sẽ không chấp nhận điều đó! Cũng như khi chúng ta đi xuống
phố, nhìn qua khung kính cửa tiệm trưng bày hàng hóa, chúng
ta thấy người bán hàng thường trang trí thêm các loại giấy
bóng, giấy màu óng ánh để tạo sự chú ý của người xem.
Tuy nhiên, đối với một người đã có chủ tâm, đã bị
lôi cuốn vào một món hàng nào đó, người bán không cần
phải trang trí thêm các giấy màu rực rỡ, bởi vì sự rực
rỡ đó đã có sẵn trong mắt của anh ta, anh ta nhìn cái gì
cũng thấy rực rỡ cả!
Hành
Thiền và phát triển Chánh Niệm là để giúp ta thoát khỏi
ràng buộc của cái rực rỡ đó, để giúp ta buông xả, không
dính mắc. Phải hiểu như thế thì pháp hành Thiền của Ðạo
Phật mới mang lại lợi lạc và hạnh phúc thật sự cho chúng
ta.
Phóng
viên: Chúng tôi xin cám ơn Ðại đức đã có thiện tâm
đến đây để tham dự buổi nói chuyện ngày hôm nay. Chúng
tôi xin cầu chúc Ðại đức đạt nhiều kết quả tốt đẹp
trong sự tu học và trong công tác hoằng dương Phật Pháp.
Bình
Anson lược dịch,
tháng
11-1999
